Кіріспе

Бразилиядағы футбол туралы жалпы шолу

Футбол Бразилиядағы ең танымал спорт түрі және елдің ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі. Бразилия ұлттық футбол құрамасы ФИФА Әлем чемпионатында бес рет жеңіске жетті – 1958, 1962, 1970, 1994 және 2002 жылдары, бұл көрсеткіш кез келген командадан жоғары. Бразилия және Германия Әлем чемпионатына іліккен барлық құрамалардың арасында ерекшеленеді. Бразилия – Әлем чемпионаттарының барлық турнирлеріне қатысқан жалғыз команда. Сонымен қатар, Бразилия 2016 жылы Рио-де-Жанейрода өткен және 2020 жылы Токиода өткен жазғы Олимпиада ойындарында Олимпиада алтын медалін жеңіп алды. Пеле үш рет Әлем чемпионатында жеңіске жетті (1962 жылғы Әлем чемпионатының көп бөлігінде жарақат алған). Гарринча, Роналду, Роберто Карлос, Ромарио, Роналдиньо, Нилтон Сантос, Дьяльма Сантос, Таффарель, Фалькао, Ривалдо, Зико, Кака және Неймар сияқты футбол тарихындағы ең белгілі ойыншылар Бразилиядан шықты, ал әйелдер футболында Марта жемісті өнер көрсетті. Бразилиядағы футболды басқаратын орган – Бразилия футбол конфедерациясы.

Тарих

Бразилияға футболды шотланд иммигранты Томас Донохо алып келді. 1870 жылдары, көптеген британдық жұмысшылар сияқты, шотландтық экспатриант Джон Миллер Сан-Паулудағы теміржол құрылысында басқа еуропалық иммигранттармен бірге жұмыс істеді. 1884 жылы Миллер өзінің он жасар ұлы Чарльз Уильям Миллерді Саутгемптондағы (Англия) Баннистер мектебінде білім алу үшін жіберді. Чарльз футбол лигасы құрылған кезде футбол ойынын тез меңгерген білікті спортшы болды. Ол мектептегі құрметке ие болды, соның арқасында Саутгемптон футбол клубының және кейіннен Гэмпшир округінің құрамына кірді. 1888 жылы қалада алғашқы спорт клубы – Сан-Паулу Атлетик клубы құрылды. 1892 жылы, Англияда жүргенде Чарльз мемлекеттік мектептер мен университеттерден шақырылған ойыншылардан құралған «Коринф» футбол клубында ойнауға шақырылды. Бразилияға оралғанда Чарльз өзімен бірге футбол жабдықтары мен ережелер кітабын алып келді. Ол Сан-Паулудағы ойыншыларға ойын ережелерін үйретті. 1901 жылдың 14 желтоқсанында «Лига Паулиста де Футбол» құрылды, ол өзінің «Кампеонато Паулиста» чемпионатын ұйымдастырды, алғаш рет 1902 жылы өткізілді. Осылайша, «Кампеонато Паулиста» бразилиялық футболдың ең көне ресми жарысы болды. 1914 жылы құрылған «Società Sportiva Palestra Itália» клубы итальяндық иммигранттардың бразилиялық қоғамға бейімделуіне көмектесуде маңызды рөл атқарды. Клубтың мақсаты – «италиялық сәйкестік пен адалдықты нығайту, иммигранттар қауымдастығында ерекше этникалық сезімді дамытуға көмектесу» болды. Бразилиялық футбол стилі өте ерекше және өзіндік. Мысалы, дриблинг – олардың стилінің маңызды бөлігі. 1970 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында үшінші рет жеңіске жеткеннен кейін бразилиялық футболда Әлем чемпионаттарындағы жеңістердің ұзақ үзілісі басталды, ол тек 1994 жылы аяқталды. Осы аралықта, әлемді таң қалдырған жарқын футбол ойнағанына қарамастан (1982 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының құрамасы сияқты), «Селесао» нәтижеге бағытталған футболға көшті. Осылайша, 1990 жылдардың ортасынан бастап бразилиялық футбол өзінің ерекшеліктерін жоғалта бастады. Тостаоның пікірінше, бразилиялық футбол ескірген: «Бұл жайттың ең айқын мысалы – соңғы 20 жылда Бразилияда бірде-бір керемет жартылай қорғаушы болмады. Бұл орта алаңды екіге бөліп ойнағандықтан болды: бір жартылай қорғаушылар қақпаға жақын, ал екінші жартылай қорғаушылар қарсыластың аумағына жақын ойнады. Ойын осы жағдайда допты алмасудан айырылды. Испандық және неміс футболшылары мұны өте жақсы жасайды. Менің уақытымдағы Бразилияның ең жақсысы осы еді, бірақ ол жоғалып кетті. Бізде Герсон, Ривеллино, Клодоалдо, содан кейін Фалькао, Тонинхо Церезо болды. Иниеста, Ракитич, Модрич және Кроос, сондай-ақ Ксави мен Швайнштайгер осылай ойнады. Еуропалықтар ең көп бағалаған бұл қасиетті бразилиялықтар бағасыз қалдырды. Біз көптеген шабуылдаушы дриблингтер жасадық. Бұл – бразилиялық футболдың қалай дұрыс емес жолға түскенін көрсететін бір ғана мысал». Соңғы жылдары ойыншылардың еуропалық чемпионаттарға кең ауқымды қозғалысы елде қызу пікірталас тудырды, әсіресе бұл бразилиялық футбол стиліне қандай әсер етеді, өйткені бұл ойыншылардың әрекеттерін «еуропалықтандыруға» мүмкіндік беруі мүмкін.

Бразилия құрамасы

Бразилия Ұлттық футбол құрамасы – әлемдегі маңызды ұлттық футбол құрамаларының бірі. ФИФА Әлем чемпионатының бес мәрте жеңімпазы атанған ең табысты команда, Бразилия ұлттық туының төрт түсі – сары және жасыл түсті футболкасы, көк шорты мен ақ шұлықтарымен әйгілі. Футболкасының басым түсі сары болғандықтан, бразилиялық команданы «Канариньо» деп те атайды. 1914 жылғы 21 шілдеде, «Флуминенсе» футбол клубының 12 жылдығы күні құрылған «Селесао» өзінің алғашқы матчын «Лараньерас» стадионында ағылшын командасы «Эксетер Сити»-ге қарсы өткізді. Бразилия құрамасы әлем футболындағы ең маңызды команда деп кеңінен танылады. Бразилия ұлттық құрамасы сегіз рет Америка кубогын, төрт рет Конфедерациялар кубогын жеңіп алды, ал 2016 және 2020 жылдары Рио-де-Жанейрода өткен Олимпиада ойындарында футболдан алтын медальді жеңіп алды, бұрын үш күміс және екі қола медаль иеленген. Бразилия құрамасының ең басты қарсыластары – Америка құрлығында Аргентина және Уругвай. Бұдан өзге, еуропалық Англия, Италия және Нидерланды да, әсіресе Әлем чемпионаттарындағы қақтығыстарға байланысты, дәстүрлі қарсыластар болып саналады.

ҚБҚ

Бразилия футбол конфедерациясы (CBF) – елдегі ең жоғары спорттық мекеме. Ол ұлттық аумақтағы барлық чемпионаттарды ұйымдастырады және Бразилия құрама командасымен елдер арасындағы халықаралық жарыстарда Бразилияны өкілдік етеді. Оның бас кеңсесі Рио-де-Жанейро қаласында орналасқан.

Мемлекеттік федерациялар

Мемлекеттік федерациялар өз құзыреті шегіндегі әр штаттың футболын реттеуге жауапты. Олар CBF-қа бағынышты, бірақ чемпионаттарды ұйымдастыру, президент сайлау, келісімшарттар жасау және спортпен байланысты клубтар мен бірлестіктерді мойындау үшін дербестікке ие төменгі деңгейдегі органдар болып табылады.

Спорттық әділдік

Спорттық әділеттің жоғары соты (порт. Superior Court of Sports Justice, STJD) – Бразилиядағы спорт саласындағы заңды орган. Ол клубтар мен спортшыларға қатысты мәселелерді қарауға жауапты. Бразилия футболының күнделікті өмірінде қызыл және сары карточкалар, агрессия немесе тіпті допингке байланысты дисквалификация жағдайларын қарау арқылы олардың қатысуы жиі кездеседі. Оның төменгі органы – Спорттық әділет соты (порт. Tribunal de Justiça Desportiva, TJD), ол штат деңгейінде жұмыс істейді.

Негізгі клубтар

Бразилияда дәстүрлі түрде 12 клуб "үлкен" деп есептеледі, бірақ кейбіреулері де жақсы клубтар ретінде аталады, әсіресе өздерінің туған штаттарында, олардың ішінде "Атлетико Паранаэнсе" де бар. 12 клубтан тұратын тізімге мыналар кіреді: "Сан-Паулу", "Пальмейрас", "Коринтианс" және "Сантос" – барлығы Сан-Паулу штатынан; "Флуминенсе", "Фламенго", "Васко" және "Ботафого" – барлығы Рио-де-Жанейро штатынан; "Интернасионал" және "Гремио" – Рио-Гранде-ду-Сул штатынан, ал "Атлетико Минейро" мен "Крузейро" – Минас-Жерайс штатынан. Осы он үш клубтан басқа, Бразилия чемпиондары "Баия", "Коритиба", "Гуарани" және "Спорт" клубтары болып табылады, барлығы 17 Бразилия чемпионатының чемпионы клубтары. "Атлетико Паранаэнсе" 21-ші ғасырда активтері мен табысының өсуіне үлкен жетістіктерге қол жеткізді, сондықтан ұлттық баспасөздің көп бөлігі оны бразилиялық футболдың ұлыларының бірі деп санайды.

Күнтізбе және байқаулар

Бразилияда үлкен дау тудырған футбол күнтізбесі, уақыт өте келе жанкүйерлер, мамандандырылған журналистер, тіпті клуб директорларының сынына ұшырады. Ұлттық конгресс "Футбол жанкүйерлерінің жарғысын" бекіткеннен кейін, ұлттық күнтізбеде өзгерістер басталып, жаңарулар жүзеге асты. CBF-тің мәлімдемесіне сәйкес, мақсат – бразилиялық күнтізбені еуропалық елдердің күнтізбесімен үйлестіріп, ұлттық және халықаралық футбол ұйымдарының мүдделерін қанағаттандыру. Бразилиялық маусым дәстүрлі түрде қаңтар айында басталады. Бүгінде кәсіби командалардың алғашқы жарысы штаттық чемпионаттар болып табылады. Бұрын, 1990 жылдардың ортасынан 2002 жылға дейін, Рио-Сан-Паулу турнирі, Копа Суль-Минас және Копа Нордесте сияқты аймақтық жарыстар жыл басында өткізілген. Оларға түрлі штаттардан командалар қатысқан. Бірақ, бұл жарыстар бірінші жарты жылдықтың өзінде үлкен командаларға күшті жүктеме салғандықтан тоқтатылды. Жылдың бірінші жартысында өткізілетін Бразилия кубогы маңыздылығын арттырып, дамыды. Бұл – Бразилияның барлық штаттарынан клубтар қатысатын жалғыз ұлттық жарыс, олардың іріктелуі өткен жылғы штаттық турнирлердің нәтижелеріне негізделген. CBF шешімімен, Бразилия кубогы енді Либертадорес да Америка кубогына іліккен командаларды да қамтиды, ол да жылдың бірінші жартысында өтеді. 1959 жылы Баия командасы Бразилияның алғашқы чемпионы атанды. Бразилия футбол чемпионаты, сондай-ақ "Бразилейрао" деп танылған, 2003 жылдан бері әдетте мамыр және желтоқсан аралығында өткізіледі. Чемпионат жылдың ортасынан бұрын басталатындықтан, шілде мен тамыз айларындағы трансферлік терезе ашылғанда қиындықтар туындайды, көптеген ойыншылар шетелге кетеді. Сонымен қатар, чемпионаттың басталуы Либертадорес кубогының шешуші кезеңімен және аяқталуы Оңтүстік Америка кубогымен сәйкес келеді. Жалпы, бразилиялық клубтар жыл бойы шамамен 70 матч өткізеді. Бұл көрсеткіш Еуропаның жетекші лигаларындағы клубтардан 20 матчқа, ал Оңтүстік Америкадағы көршілерінен 22 матчқа артық. Елдегі бірінші дивизион ойындары көбінесе сейсенбі және сәрсенбі күндері кешке, ал сенбі және жексенбі күндері түстен кейін өтеді. Бұрын, штаттық және ұлттық чемпионаттар бразилиялық футбол күнтізбесін құрастырған, әр семестрге бір жарыс ұйымдастырылған. Штаттық жарыстармен қатар, қалалық және аймақтық жарыстар да өткізілген, ал кейбір жерлерде барлық матчтары бір күні өткен "Үй турнирі" де ұйымдастырылған.

Футбол мәдениеті

Футбол – бразилиялықтардың маңызды бір бөлігі. Ол елдің ең маңызды әлеуметтік-мәдени құбылысы болып саналады. Осылайша, футбол – тек спорт ғана емес, сонымен қатар Бразилияның мәдени ерекшелігінің маңызды бөлігі. Бразилиядағы ең танымал спорт түрі – футбол, ал бразилиялықтардың осы спортқа деген құштарлығы оларды өз елдерін "o País do Futebol" ("футбол елі") деп атауға итермелейді. Спорттың қоғамның түрлі салаларына енуі бразилиялық футболдың қалыптасуының бастауы болды. Футбол бразилиялықтардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналды, уақыт өте келе ол халық мәдениетінің де құрамына кірді. Бразилия мәдениетінде футболдың маңыздылығын көрсететін ең үлкен дәлел – Әлем чемпионаты. Төрт жыл сайын бразилиялықтар көшелерге шығып, өз елдерін жақтап, мерекелейді. Спорт адамдарды біріктіреді. Дегенмен, соңғы жылдары интернеттің дамуы, кез келген спортты оңай бақылау мүмкіндігін ұсынып, және Бразилияның Олимпиадалық спорт түрлеріндегі жетістіктері (ел Олимпиада ойындарындағы ең күшті 15 елдің қатарына енді) бразилиялықтардың қызығушылығын өзгертіп, серфинг, скейтборд, теннис, жүзу, дзюдо, волейбол және басқа да спорт түрлеріне көбірек қызығушылық танытуда, бұл футболдың маңыздылығын азайтуда.

Әйелдер футболы

Әйелдер футболы, ерлер футболынан өзгеше, елде көп танымал емес. Бұқаралық ақпарат құралдары әйелдер футболын жаңа өнім ретінде насихаттауға тырысқанымен, ол халық тарапынан қабылданбады, себебі бұл спорт ерлер футболымен салыстырғанда техникалық тұрғыдан өте әлсіз. Кейбір достық ойындарда, кейбір елдердің әйелдер командалары жасөспірімдердің жігіттер командаларынан жеңіліп қалды. 2021 жылы Бразилияның әйелдер құрамасы 16 жасқа дейінгі «Гремио» ерлер командасымен оқу матчы өткізді, онда жігіттер 6:0 есебімен жеңіске жетті. Бразилияның әйелдер құрамасы 2004 және 2008 жылғы Олимпиада ойындарында күміс жүлдегер атанды, ал 2007 жылғы ФИФА Әйелдер Әлем чемпионатында күміс медальді иеленді, сол кезде әлемде АҚШ және Германия сияқты күшті командалар аз болған кезде. Басқа елдердің дамуымен Бразилия дамуын тоқтатты және маңызды нәтижелерге жете алмады, тіпті 2023 жылғы ФИФА Әйелдер Әлем чемпионатында Ямайканың әуесқой командасынан жеңіліп, турнирден шығарылды.

Тегін теледидар

Rede Globo — Campeonato Brasileiro Série A, Campeonato Brasileiro Série B, Copa do Brasil, Supercopa do Brasil, Copa São Paulo de Futebol Júnior, Copa América, FIFA әлем чемпионаты, FIFA әйелдер әлем чемпионаты, FIFA клубтар әлем чемпионаты, UEFA Euro, FIFA әлем чемпионатының іріктеу турнирі (CONMEBOL), Campeonato Paulista, Campeonato Mineiro, Campeonato Gaúcho, Campeonato Catarinense, Campeonato Pernambucano, Campeonato Goiano, Campeonato Mato Grossense. SBT — Copa Libertadores, Copa do Nordeste, Campeonato Paranaense, Campeonato Piauiense, UEFA Чемпиондар лигасы. RecordTV / Record News — Campeonato Carioca, Campeonato Sergipano. Band — Campeonato Brasileiro Série C, Campeonato Brasileiro Feminino, Campeonato Brasileiro U 20, Copa do Brasil U 20, Serie A, Bundesliga, DFL Supercup, Ресей Премьер лигасы, Campeonato Alagoano, Campeonato Potiguar. TV Cultura — Copa Verde, Campeonato Paraense. TV Brasil — Campeonato Brasileiro Série D, Copa Verde. TVE Bahia — Campeonato Baiano. Facebook Watch (Стриминг) — Copa Libertadores, UEFA Чемпиондар лигасы, UEFA Суперкубогы. YouTube (Стриминг) — UEFA Ұлттар лигасы, Copa do Nordeste, Campeonato Carioca, Campeonato Baiano. OneFootball (Стриминг) — Bundesliga, 2. Bundesliga, Ligue 1, Австрия Бундеслигасы, UEFA Чемпиондар лигасының іріктеу турнирі, UEFA Еуропа лигасының іріктеу турнирі.

Бразилиядағы ең ірі футбол стадиондары

40 000 немесе одан көп орын бар стадиондар қосылған.