Кіріспе

Жүктіліктің барысында немесе босану кезінде ұрықтың өлімі, нәтижесінде тірі тумаған баланың дүниеге келуі.

Өлі туған бала жағдайы әдетте жүктіліктің 20 немесе 28 аптасынан бастап, дереккөздерге байланысты, ұрықтың өлімі ретінде анықталады. Бұл жағдайда өмірлік белгілері жоқ бала дүниеге келеді. Өлі туған бала жағдайы анада кінә сезіміне және қайғыға себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, нәресте тірі туғаннан кейін қысқа уақыттан кейін қайтыс болатын сәбидің кенеттен өлімі синдромы да бар. Көбінесе себептері белгісіз болады. Себептерінің қатарында жүктілік кезінде пайда болатын преэклампсия және босану кезіндегі асқынулар, плацента немесе көпіршік шеңберімен байланысты проблемалар, туа біткен ақаулар, безгек және сифилис сияқты инфекциялар, ананың денсаулығының нашарлауы болуы мүмкін. Қауіп факторларына ананың 35 жастан асуы, темекі шегу, есірткі қолдану, көмекші репродуктивтік технологияларды қолдану және алғашқы жүктілік жатады. Ұрықтың қозғалысын сезінбеген жағдайда өлі туған бала күдігі тууы мүмкін. Әлемдік деңгейде денсаулық сақтау жүйесін жақсарту арқылы көптеген өлі туған балалардың алдын алуға болады. Өлі туған балалардың шамамен жартысы босану кезінде болады, бұл дамытпаған елдерде дамыған елдерге қарағанда жиі кездеседі. Өлі туғаннан кейін әйелдердің келесі жүктілікте қайтадан осы жағдайға тап болу қаупі жоғарылайды, бірақ көптеген жағдайларда келесі жүктіліктерде мұндай проблемалар тумайды. Депрессия, қаржылық қиындықтар және отбасылық дағдарыстар белгілі бір салдарлары болып табылады. 2021 жылы өлі туған балалардың үштен екі бөлігінен астамы Сахара төңірегіндегі Африка және Оңтүстік Азияда тіркелді, оның 47% Сахара төңірегіндегі Африкада және 32% Оңтүстік Азияда болды. Өлі туған балалардың көрсеткіштері төмендеді, бірақ 2000 жылдан бері бұл процесс баяулап қалды. ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, өлі туған балалардың жалпы саны 35% төмендеді, 2000 жылы 2,9 миллионнан 2021 жылы 1,9 миллионға дейін азайды. Өлі туған балалардың көптеген жағдайларының себептері белгісіз, тіпті жан-жақты зерттеулер мен аутопсия жасалған жағдайларда да. Мұндай жағдайларды сипаттау үшін сирек қолданылатын термин – «жатыр ішіндегі кенеттен өлім синдромы» немесе «ЖІӨС», бұл термин 2000 жылы пайда болды. Көптеген жағдайларда өлі туған балалар толық мерзімде, дені сау аналардан дүниеге келеді, ал аутопсия нәтижесінде өлімнің себебі анықталады, бұл жағдайлардың шамамен 40% құрайды. Шамамен 10% жағдай семіздік, жоғары қан қысымы немесе қант диабетімен байланысты деп есептеледі. Плацентаның ерте айырылуы физикалық жарақаттар сәулелену улануы Rh-конфликтісі кеуде аурулары әйелдердің жыныс мүшелерін кемсіртуі көпіршік шеңберінің апаттары көпіршік шеңберінің жарылуы ұрықтың таздық бөлігінде дұрыс орналаспауы кезінде болады. Жұмсақ қабықтар жарылып, көпіршік шеңбері жатыр мойны арқылы сыртқа шығарылады. Ұрық жатыр мойнына қысым жасағанда, көпіршік шеңбері қысылып, ұрыққа қан мен оттегі ағыны тоқтатылады. Ананың ұрыққа зиян келтірместен бұрын дәрігерге бару үшін шамамен 10 минуты бар. Моноамниотикалық егіздер – Бұл егіздер бір плацента мен бір ұрық қапшығын бөліседі, сондықтан бір-бірінің көпіршік шеңберіне кедергі келтіруі мүмкін. Егер көпіршік шеңбері түйісіп кеткен жағдайда, ұрықты 31 аптада босандыру ұсынылады. Көпіршік шеңберінің ұзындығы – 30 см-ден қысқа көпіршік шеңбері ұрықтың қозғалысы көпіршік шеңберінің қысылуына, тарылуына және жарылуына әкелуі мүмкін. 72 см-ден ұзын көпіршік шеңбері ұрыққа көпіршік шеңберімен байланысты әрекеттеріне байланысты әсер етуі мүмкін. Кейбір ұрықтар көпіршік шеңберінен ұстап алады, бірақ ұрықтың көпіршік шеңберінің қысылуына және қан ағынын тоқтатуға жеткілікті күші бар-жоғы әлі белгісіз. Сонымен қатар, белсенді ұрық, яғни жиі жатыр ішінде орналасатын ұрық, өздігінен көпіршік шеңберіне ілінуі мүмкін. Гиперактивті ұрықты көпіршік шеңберінің түйісуін болдырмау үшін ультрадыбыстық зерттеу жүргізу қажет. Көпіршік шеңберінің түйісуі – Көпіршік шеңбері ұрықтың аяғын, денесін немесе мойнын айналдыра алады. Егер көпіршік шеңбері ұрықтың мойнына оралған болса, бұл жағдай мойын шеңбері деп аталады. Бұл түйісулер ұрыққа қан ағынының қысқаруына әкелуі мүмкін. Бұл түйісулерді ультрадыбыс арқылы көруге болады. Бұрылу – Бұл термин көпіршік шеңберінің өзінің айналуын білдіреді. Көпіршік шеңберінің бұрылуы жиі кездеседі (әсіресе жылқының өлі туған кезінде), бірақ бұл көпіршік шеңберінің табиғи жағдайы емес. Көпіршік шеңбері босану кезінде түзелуі мүмкін. Орташа көпіршік шеңбері үш бұрылыстан тұрады. Түтінмен улану – Егер жүкті әйел өртеніп жатқан ғимаратқа түсіп қалса, түтін мен газ туа біткен баланы өлтіруі мүмкін. Жүкті әйелдің 28 аптадан кейін арқасымен ұйықтауы өлі туған баланың қаупін арттыруы мүмкін. Өлі туғаннан кейін келесі жүктілікте тағы да өлі туған бала болуының қаупі 2,5% құрайды (бұрын 0,4% болған). АҚШ-та өлі туған балалардың көрсеткіштері ең жоғары төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар, жасы 35 жастан жоғары, қант диабеті, жоғары қан қысымы, жоғары холестерин және т.б. сияқты созылмалы аурулары бар әйелдерде байқалады.

Диагностика

Ұрықтың өлуіне қанша уақыт керек екені белгісіз. Ұрықтың мінез-құлқы тұрақты болады, ал оның қозғалысындағы немесе ұйқы-ояну цикліндегі өзгеріс ұрықтың қиналуын білдіруі мүмкін. Ұрықтың қозғалысын сезінудің азаюы немесе тоқтауы ұрықтың қиналуының немесе өлімінің белгісі болуы мүмкін, бірақ сау ұрықтың мұндай өзгерістерді көрсетуі сирек емес, әсіресе жүктіліктің соңында, жүктіліктің басындағыға қарағанда жатырда ұрық қозғалуы үшін азырақ орын болатындықтан. Дегенмен, ұрықтың қозғалысының күші немесе жиілігінде кез келген өзгеріс болған жағдайда, әсіресе толық тоқтағанда медициналық тексеру, соның ішінде стресс-тест жасау ұсынылады; көптеген акушерлер мен гинекологтар кез келген өзгерісті анықтауға көмектесу үшін қозғалыс кестесін (kick chart) пайдалануды ұсынады. Ұрықтың қиналуы немесе өлімі фетоскопия/доптон, ультрадыбыс және/немесе электрондық ұрық мониторингісі арқылы расталуы немесе жоққа шығарылуы мүмкін. Егер ұрық тірі болса, бірақ белсенді емес болса, ультрадыбыс кезінде плацента мен көлік бауына ерекше назар аударылады, оттегі мен қоректік заттардың жеткізілуіне кедергі келтірмеу үшін. Кейбір зерттеушілер өлі туған нәрестенің қаупі жоғары жүкті әйелдерді ертерек анықтау үшін модельдер жасауға тырысты.

Анықтама

Өлі туылған баланың бірнеше анықтамасы бар. Салыстыру мақсатында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ICD-10 анықтамаларын пайдаланады және жүктіліктің толық 28 аптасынан бастап немесе одан кейін өмір белгілерісіз туған кез келген баланың өлі туылған бала ретінде жіктелуін ұсынады. Бұл термин көбінесе тірі туылған баладан (бала тірі туған болса да, кейін қайтыс болса да) немесе түсіктен (ерте жүктіліктің жоғалуы) ажырату үшін қолданылады. Егер қысылу ананың немесе ұрықтың қозғалысының өзгеруінен туындаса, бұл жағдай сирек кездеседі және ұрық өскен сайын нашарлауы немесе жиілеуі мүмкін. Аналар бұрынғы босанулардан кейін ұрықтың қозғалысының күрт артуын сезсе, әсіресе бұл өзгерістер олардың дене күйіне байланысты болса, ерекше назар қажет. Жоғары қан қысымын, диабетті және есірткі қолдануды бақылауда ұстау өлі туылған баланың тәуекелін азайтуға көмектеседі. Егер қажет болса, кіндік баудың қысылуын ультрадыбыспен анықтап, бақылауға алуға болады. Өлі туылған баламен байланысты аналық факторларға 35 жасқа толған немесе одан асқан, диабеті бар, есірткіге тәуелділік тарихы бар, артық салмақты немесе семіздікпен күресіп жүрген, сондай-ақ жүктілікке дейін үш ай ішінде темекі тартқан әйелдер жатады.

Емдеу

Жүктілік кезіндегі ұрықтың іште қалуы жүкті әйелдің денсаулығына дереу қауіп келтірмейді, және босану көбінесе екі аптадан кейін өздігінен басталады, сондықтан жүкті әйел күтіп, ұрықтың денесін вагинальды жолмен тудыруды қалауы мүмкін. Екі аптадан кейін жүкті әйелде қан ұюы проблемалары пайда болу қаупі бар, сондықтан осы кезде босануды күштеп шақыру ұсынылады. Көп жағдайда жүкті әйел өлі ұрықтың ішінде болуын ауыр сезінеді және босануды күштеп шақыруды таңдайды. Вагинальды босану кезінде асқынулар тумаса, кесаров тілімі жасау ұсынылмайды. Медицина қызметкерлерінің өлі туылған балаға диагноз қою туралы хабарлау әдісі ата-аналарға ұзақ және терең әсер етеді. Адамдар өлі туғаннан кейін физикалық және эмоционалдық тұрғыдан емделуі керек. Мысалы, Ирландияда адамдарға "жайлы төсек" ұсынылады, бұл салқындатылған төсек, ол баланың денесін жерлеу немесе кремациялау алдында бірнеше күн бойы көруге мүмкіндік береді. АҚШ-тың кейбір штаттары сияқты, бірнеше жерлерде дәрігерлер өлі туған ұрықтың денесін алудан бас тартады, себебі ол аборт деп есептеледі және сол заңнамалық аумақта заңсыз болып саналады.

Жеткізу

Жекелеген өлі туған жағдайларда, ананың денсаулығын сақтау және қан кету сияқты асқынулардың алдын алу үшін, босандыруды күшпен шақыру әдеттегі практика болып табылады. Күшпен шақыру және босану 48 сағатқа дейін созуы мүмкін.

Эпидемиология

АҚШ-та өлі туған балалардың орташа көрсеткіші 160 туған баланың 1-іне шамамен келеді, яғни жыл сайын шамамен 26 000 бала өлі туады. Австралияда, Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда бұл көрсеткіш 200 туған баланың 1-іне, ал Шотландияда 167 туған баланың 1-іне шамамен тең. АҚШ-та 1950 жылдан бері өлі туған балалардың саны шамамен екі үшін бір бөлігіне төмендеді. Әлемдегі өлі туған балалардың басым көпшілігі (98%) төмен және орташа кірісті елдерде болады, онда медициналық көмек төмен сапалы немесе қол жетімсіз болуы мүмкін. Сенімді есептеулерге сәйкес, әлемде жыл сайын үшінші триместрде шамамен 2,6 миллион бала өлі туады.

Қоғам және мәдениет

Өлі туылған нәрестелерге деген көзқарас уақыт өте келе күрт өзгерді, бірақ оның экономикалық және психоәлеуметтік әсері көбінесе бағаланбайды. 20-шы ғасырдың басында өлі туған нәрестелерді алып кететін және ата-аналар балаға деген құрметтерін дереу жойып, тағы бір бала табуға тырысуы күтілді. Көптеген елдерде туғандары мен достары ата-аналардың жоғалған баласынан оқиға болғаннан кейін көп ұзамай жазылып кетуін күтеді. Әрқашан серігін қолдауға баса назар аудара отырып, күшті болуға тырысып, қайғы мен сезімдерін жасыруға бейім болғанымен, ерлер де өлі туғаннан кейін психологиялық түрде зардап шегеді.

Австралия

Австралияда өлі туған бала – салмағы 400 грамнан артық немесе жүктіліктің 20 аптасынан асып кеткен, тірілік белгілері жоқ нәресте деп есептеледі. Олардың тууы заң бойынша міндетті түрде тіркелуге тиіс.

Австрия

Австрияда, өлі туған бала – 500 граммнан кем емес салмағы бар, тіршілік белгілері жоқ бала деп есептеледі, мысалы, қан айналымы, тыныс алу немесе бұлшық ет қозғалысы.

Канада

1959 жылдан бастап "өлі туған баланың анықтамасы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған ұрық өлімі анықтамасына сәйкес қайта қарастырылды". Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 1950 жылы жариялаған "ұрық өлімі" анықтамасы төмендегідей:
"Ұрық өлімі" – жүктіліктің мерзіміне қарамастан, адамның көтерілуінің нәтижесі анасынан толық шығарылуы немесе алынуы алдындағы өлім, және ол жүктіліктің қасақана тоқтатылуы емес.

Ирландия Республикасы

1995 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ирландия Республикасында туылған өлі балалар тіркелуге тиіс; осы күнге дейін туылған өлі балаларды да тіркеуге болады, бірақ оны растайтын құжаттар қажет. Азаматтық тіркеу мақсатында, 1994 жылғы «Өлі туғандарды тіркеу туралы» заңның 1-тармағы «500 граммнан кем емес салмақтағы немесе кем дегенде 24 апта жүктілік мерзіміне жеткен, тірілік белгілері жоқ бала» деп сипаттайды.

Нидерланды

Нидерландыда өлі туылған бала Орталық статистика бюросы (CBS) және Нидерланд перинаталдық тіркелімі (Stichting PRN) тарапынан әртүрлі анықталады. CBS-дегі туу және өлім-жітім көрсеткіштері жүктіліктің мерзіміне қарамастан, барлық тірі туғандарды, сондай-ақ жүктіліктің 24-ші аптасынан бастап өлі туғандарды қамтиды. Перинаталдық тіркелімде тірі және өлі туған балалардың жүктілік мерзімі туралы мәліметтер бар. Олар жүктіліктің 22, 24 немесе 28-ші аптасынан бастап барлық тірі және өлі туған балаларды тіркейді (есептің түріне байланысты: ұрықтық, жаңа туған немесе перинаталдық өлім-жітім). Сондықтан, осы мекемелерден алынған (өлі) туылғандар туралы деректерді тікелей салыстыруға болмайды.

Ұлыбритания

1927 жылдан бастап Англия мен Уэльсте, 1939 жылдан бастап Шотландияда өлі туған балаларды тіркеу міндетті, бірақ Солтүстік Ирландияда міндетті емес. Кейде жүктілік қасақана түрде кеш сатысында, мысалы, туа біткен аномалияларға байланысты тоқтатылады. Ұлыбритания заңнамасы бойынша, мұндай процедуралар "өлі туған бала" деп тіркелуі тиіс.

Англия мен Уэльс

1926 жылғы туу және өлімді тіркеу туралы заңның (өзгертілген) 12-бабында "өлі туған" және "өлі туылу" анықтамалары жүктіліктің жиырма төртінші аптасынан кейін анасынан шыққан, және толық шығарылғаннан кейін ешқашан тыныс алмаған немесе тіршілік белгілерін көрсетпеген кез келген балаға қолданылады. Осыған ұқсас анықтама 1953 жылғы туу және өлімді тіркеу туралы заңның (өзгертілген) 41-бабында да келтірілген. Аталған анықтамалар осы заңдарда қолданылады, демек, басқа заңнамаларда бірдей формулировкалар кездеспеуі мүмкін. 1953 жылғы заңның 2-бабында, егер сот тергеуі болмаса немесе бала "табылып, қалдырылған" жағдайда болмаса, туған баланы тіркеу туылған күнінен бастап 42 күн ішінде жүргізілуі тиіс деп көзделген, ал соңғы жағдайда мерзім бала табылған сәттен басталады. Өлі туған балалар тізілімінен алынған мәліметтер Англия мен Уэльс бас тіркеушісінің жазбаша келісімін алған тұлғаларға ғана беріледі.

Шотландия

Тууды, өлімді және некелерді тіркеу (Шотландия) туралы 1965 жылғы (өзгертілген) Заңның 56(1)-бабында мынадай анықтама келтірілген: «өлі туған бала» – жүктіліктің жиырма төртінші аптасынан кейін анасынан дүниеге келген, және толыққандай босанудан кейін ешқашан тыныс алмаған немесе тіршілік белгілерін көрсетпеген бала. «Өлі туу» деген ұғым да осыған сәйкес түсіндіріледі. Аталған Заңның 21(1)-тармағында белгіленгендей: Осы баппен көзделмеген жағдайларда немесе басқаша белгіленген болса, осы Заңның осы бөлімінің ережелері өлі туған балаларға, тірі туған балаларға қолданылатындай қолданылады. Әдеттегі жағдайда, Заңның 14-бабына сәйкес, баланың тууынан немесе табылған күнінен бастап 21 күн ішінде тууды тіркеу қажет. Туу, неке, азаматтық серіктестік және өлім туралы тіркелімдерден өзгеше, өлі туған балалардың тіркеліміне қоғамдық қолжетімділік жол берілмейді, ал одан үзінді алу үшін Шотландияның Бас тіркеушісінің рұқсаты қажет.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда 1976 жылғы «Туылғандар мен қайтыс болғандарды тіркеу (Солтүстік Ирландия) туралы» бұйрығында «өлген туылған бала» дегеніміз – жүктіліктің жиырма төртінші аптасынан кейін анасынан толық шығарылған немесе алынғаннан кейін ешқашан тыныс алмаған немесе өмірдің басқа да белгілерін көрсетпеген бала. Өлген туылған баланы туысы немесе осы өлімге қатысы бар басқа да тұлғалар тіркей алады, бірақ мұндай тіркеу міндетті емес. Тіркеу өлі туған баланың туған жеріне жататын аудандық тіркеушіде немесе ананың тұрғылықты жері бойынша аудандық тіркеушіде жүзеге асырылады. Тіркеушіге өлі туған бала туралы куәлік беріледі, ал оның қосымша көшірмелері тек ресми келісім алғандарға ғана ұсынылады. Тіркеу өлі туғаннан кейін үш ай ішінде жүргізілуі мүмкін. АҚШ-та 2002 жылғы «Тірі туған нәрестелерді қорғау туралы» заңға сәйкес, кез келген тыныс алу, жүрек соғу, кіндік бауының пульсациясы немесе расталған ерікті бұлшық қозғалысы – бұл өлі туған емес, тірі туғанды көрсетеді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары АҚШ-тың 57 аймағынан «тірі туған нәрестелер, ұрықтың өлімі және жүктіліктің жоғарылатылуы» туралы статистикалық мәліметтерді жинақтайды. Әрбір аймақтың есеп беруге қатысты әртүрлі нұсқаулары мен анықтамалары бар; көптеген аймақтар «өлген туылған бала» терминін қолданбайды. Зерттеушілер жарақатты тудырудың ұзақ мерзімді психиатриялық салдары туралы көбірек біліп жатыр және оның әсері ұрпақтан ұрпаққа берілуі мүмкін деп санайды. CDC мәлімдегендей, АҚШ-та өлі туған бала – жүктіліктің 20-шы аптасынан бастап немесе одан кейін ұрықтың жоғалуы. Өлі туған балалар ерте (жүктіліктің 20-шы және 27-ші апталары аралығында), кеш (жүктіліктің 28-ші және 36-шы апталары аралығында) және мерзімдік (жүктіліктің 37-ші аптасынан бастап немесе одан кейін) деп жіктеледі. АҚШ-та жыл сайын шамамен 21 000 бала өлі туады, ал өлі туу әр 175 туған баланың біріне әсер етеді. Федералдық нұсқаулар туған кезде салмағы 350 граммнан асатын немесе жүктіліктің 20 аптасынан асып кеткен ұрықтар туралы хабарлауды ұсынады. Ата-аналар өлі туған бала үшін салық жеңілдігін талап ете алмайды, тіпті туу туралы куәлік ұсынылса да. Жеңілдік алу үшін баланың тірі туылғаны расталуы керек, тіпті оның өмірі қысқа болса да.