Кіріспе

Shove ha'penny (немесе shove halfpenny), сонымен қатар ежелгі түрінде shoffe grote ['shove groat' қазіргі ағылшын тілінде], slype groat ['slip groat'], және slide thrift деп те белгілі, – шапшаңдық ойындарының бір түрі, негізінен Ұлыбританияда танымал. Екі ойыншы немесе команда үстел үстіндегі тақтайшада монеталар немесе дискілер арқылы бір-бірімен жарысады.

Басқарма

Shove ha'penny ойыны кішкентай, тікбұрышты, тегіс тақтада ойналады, әдетте ағаштан немесе тастан жасалады. Бұл тақтада шамамен бір жарым монета диаметріне тең бірнеше параллель сызықтар немесе ойыстар орналасқан. Сызықтар арасындағы кеңістіктер (әдетте тоғыз) "жатақтар" деп аталады. Бес британдық жарты пенни монетасы ("ha'pennies" – қазір қолданыста жоқ, ондық жүйеге дейінгі монета, диаметрі 1 дюйм; 25 мм) немесе олармен шамалас монеталар немесе металл дискілер бірінен соң бірін тақтаның бір шетіне орналастырылады, жиі шетінен сәл шығып тұрады, және алақанның соққысымен алға қарай итеріледі. "Shove Ha'penny тақтасы" атты кітабында автор Трелоуни Дейрелл Рид ең жақсы тақталар лакталмаған жаңғақ немесе махагони ағашынан жасалатынын айтады. Оңтүстік Англияның, негізінен Сомерсет, Дорсет және Гэмпшир округтерінде тақта шиферден жасалады және стрелка ұнтағымен немесе француз сасығымен майланады, бұл жылтыратылған монеталардың өте жеңіл соққымен сырғанауына мүмкіндік береді. Бес монетамен жасалатын ойын кезекпен өтеді, ал монеталар әр ойыншыдан кейін тазартылады, сондықтан қарсыластың монеталарын итеруге болмайды. Шындығында, екі ойыншы да бірдей монеталарды қолданады, және қарсыластың ұпайларын тексеруге мүмкіндік берместен бұрын монеталарды тақтаның түбіне қайтару – қателік, себебі қарсыластың ішімдік ішіп алаңдап, алдау жасап жатқан деп күдіктенуі мүмкін. Кейде командалар кезекпен ойнайды, бірақ ұпайлар жеке ойыншылар үшін есептеледі. Тәжірибелі ойыншылар (соның ішінде Дейрелл Рид) монеталарды сызықтар арасына орналастыру тым оңай дейді, сондықтан ұпай алу үшін оларды жатақтың ортасына дәл орналастыру керек. Бір итерумен дәл орынға қойылған монета "флоппер" деп аталады және оған ризашылық білдіріледі, әсіресе ол жеңіске жеткізсе. Жарыстарда ұпайды төреші анықтайды. Бұрынғы уақытта shove ha'penny ойынына үлкен сомада тікелей ставкалар жасауға болатын, ал төрешіге ықпал ету – нақты немесе күдік тудырса – кенеттен және зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін. Осы себепті, кейбір пабтар бұл ойынға жақтырмайды және тек сенімді жергілікті тұрғындарға ғана ойнауға рұқсат береді, кейде тақтаны артқы бөлмеде сақтап, бейтаныс адамдарға оның бар екенін мойындамайды. Бұл әсіресе Дорсеттің ұзын тақтасы үшін тән, сондықтан тіпті shove ha'penny ойынына құмар адам үшін де бұл архаикалық тақтаның әлі қанша пабта бар екенін анықтау қиын. Дорсеттің ұзын тақтасы – көлденең сызықтардың орнына төрт шаршы және жартылай шеңберлермен белгіленген үлкен тақтада ойналатын біршама өзгеше ойын. Бұл тақтаны британдық Pathé жаңалықтарында көруге болады. Ал қысқа тақтадағы ойын 1970 жылдары Yorkshire TV-нің Indoor League бағдарламасында жиі көрсетілді.

Ойын процесі

Ойыншы әр кезегінде тақтаға бес монета немесе металл дискіні (ха’пенни) итеріп жібереді. Әр монетаны итеруге дайындау үшін ойыншы монетаны тақтаның алғы жағына қояды, монетаның артқы жағы тақта жиегінен сәл шығып тұрады. Содан кейін қолдың кез келген бөлігімен монетаны соғып, тақтаға итеруге болады. Егер монета тақтадағы бірінші сызыққа жетпесе, ол ойналған болып есептелмейді және оны қайтадан итеруге болады. Ойын соңында «орынға» (екі көлденең сызық арасында және тік сызықтармен шектелген) толыққандай кірген әр монета сол орындағы ойыншыға бір ұпай әкеледі. Ұпайлар тақта жиегіндегі орынның екі шетіндегі шаршылардағы борпен белгіленеді, бір ойыншы оң жаққа, екіншісі сол жаққа ие болады. Мақсат – әр шаршыда үш бормен белгі қою, яғни тоғыз орындан үш ұпайдан алу. Алайда, егер бір орында үш ұпай жиналса, сол орындағы кез келген келесі ұпайлар қарсыласына беріледі, егер қарсылас сол орында үш ұпай жинамаса. Бұл ереженің бір ғана ерекшелігі бар – жеңіс ұпайы, оны жеңімпаз ойыншы міндетті түрде өзі жинауы керек, қарсыласына беруге болмайды. Ойыншылар өздерінің позициясын жақсарту үшін бұрын итерілген ха’пеннилерге монетаны тигізіп, соққы беруге тырысады, сондай-ақ ойналып жатқан ха’пеннимен ұпай жинауға ұмтылады. Біраз ойлану да қажет – әдетте, үшінші монетаны орынға қою қолдың соңына дейін жақсы емес, себебі кейінірек итерілген монеталар төменнен келіп, алдыңғы монеталардың артына тоқтау арқылы ұпай жинау мүмкіндігін арттыратын позицияларға монеталарды орналастыру керек. Бұл ойынның «прогрессивті» нұсқасында ерекше маңызды, онда ойыншының бес монетадан тұратын қолы аяқталғаннан кейін жиналған ұпайлар тіркеледі де, сол кезегінде қайтадан ойнатылады. Ойыншы ерте монеталарды тек кейінірек монеталарды пайдалану арқылы ұпай жинау үшін ғана емес, сонымен қатар кейінірек монеталар оларды ұпай жинауға мүмкіндік беретін позицияларға итеру үшін де орналастыруға тырысады. Осылайша, ойынның осы нұсқасында өте дарынды (немесе сәтті) ойыншы теориялық түрде ойынды бір кезегінде жеңе алады. Ойынның өзіне тән арнайы жаргоны бар, ол әртүрлі ұпай жинау мүмкіндіктеріне, соққыларға және тақта ерекшеліктеріне берілген әдемі атауларды, сондай-ақ арнайы әдеп ережелерін ұсынады. Трелони Дейрелл Рид (әзілмен) біреудің тақтаны суық сумен немесе ішімдік тамшысымен суға батыруы (соның салдарынан оның ойналатын бетіне зиян келтіруі) үшін лайықты жаза – «рухани қызмет көрсетуден айырылған қиналыспен жойылу» деп мәлімдейді. Тағы бір маңызды әдеп – ойынды аяқтағаннан кейін ұпай жиналатын аймақты ойын алаңынан сыртқа шығару, өйткені бор ұсақ және беттің майлануына кедергі келтіреді. Шындығында, беттің жағдайы соншалықты маңызды саналады, Сент-Винсенттен жебе тамыры жетіспеушілігіне байланысты егін нашарлағандықтан мәселе туды, себебі баламалы көздерден келген жеткізілімдер жақсы нәтиже бермеді.