Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қоғамның әлеуметтік сипаттамалары бойынша социологиялық жіктеме
Sociological classification of human societies according to their social characteristics
Әлеуметтік ғылымдарда әлеуметтік құрылым – қоғамдағы үлгілі әлеуметтік құрылымдардың жиынтығы, олар жеке тұлғалардың іс-әрекеттерінен туындайды және оларды анықтайды. Сондай-ақ, қоғамның әр түрлі функциялары, мағыналары немесе мақсаттары бар, құрылымдық жағынан байланысты топтарға немесе рөлдер жиынтығына топтастырылатыны есептеледі. Әлеуметтік құрылымның мысалдары: отбасы, дін, құқық, экономика және тап. Бұл осы түрлі құрылымдар салынған негізгі құрылым – «әлеуметтік жүйеден» өзгеше. Осылайша, әлеуметтік құрылымдар экономикалық жүйелер, құқықтық жүйелер, саяси жүйелер, мәдени жүйелер және т.б. сияқты ірі жүйелерге маңызды әсер етеді. Әлеуметтік құрылымды қоғамның құрылуының тірегі деп те айтуға болады. Ол қоғамның әртүрлі институттары арасындағы қатынастардың нормалары мен үлгілерін анықтайды. 1920 жылдардан бері бұл термин әлеуметтік ғылымдарда, әсіресе субкомпоненттері басқа әлеуметтанулық айнымалыларға қатысты ерекшеленуі қажет болатын айнымалы ретінде, сондай-ақ структурализмнің артуының нәтижесінде академиялық әдебиетте кеңінен қолданылуда. Мысалы, «әлеуметтік стратификация» ұғымы әлеуметтік құрылым идеясын көптеген қоғамдардың әлеуметтік жүйедегі негізгі құрылымдарға сүйене отырып (толық емес болса да), әртүрлі қабаттарға (деңгейлерге) бөлінетінін түсіндіру үшін пайдаланады. Бұл ұйымдарды зерттеуде де маңызды, өйткені ұйымның құрылымы оның икемділігін, өзгеріске бейімділігін және т.б. анықтауы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, құрылым басқару үшін маңызды мәселе болып табылады. Макро деңгейде әлеуметтік құрылым әлеуметтік-экономикалық стратификация жүйесіне (әсіресе таптық құрылымға), әлеуметтік институттарға немесе ірі әлеуметтік топтар арасындағы басқа да үлгілі қатынастарға жатады. Мезо деңгейде ол жеке адамдар мен ұйымдар арасындағы әлеуметтік желілердің құрылымына қатысты. Микро деңгейде «әлеуметтік құрылым» әлеуметтік жүйедегі адамдардың мінез-құлқын қалыптастыратын «нормалардың» әсерін қамтиды. Бұл деңгейлер әрқашан бөлек сақталмайды. Мысалы, Джон Леви Мартин белгілі бір макро деңгейдегі құрылымдардың микро деңгейдегі мәдени институттардың пайда болу қасиеттері екенін теориялады (яғни, «құрылым» антрополог Клод Леви-Стросс қолданғанға ұқсас). Сонымен қатар, этнографияда жақында жүргізілген зерттеуде Панама Республикасындағы жергілікті әлеуметтік құрылымның макро әлеуметтік құрылымдарды қалай өзгерткені және Панама каналын кеңейтудің жоспарлануына кедергі келтіргені сипатталған. Марксистік социология да тарихи тұрғыдан әлеуметтік құрылымның мәдени аспектілерін оның экономикалық аспектілерінің көрінісі ретінде қарастыра отырып, әлеуметтік құрылымның әртүрлі мағыналарын араластырды. Әлеуметтік нормалар көпшілік пен азшылық арасындағы қарым-қатынас арқылы әлеуметтік құрылымға әсер етеді деп есептеледі. Көпшілікке сәйкес келетіндер «қалыпты» деп саналады, ал азшылыққа сәйкес келетіндер «қалыпты емес» деп саналады, көпшілікке байланысты азшылық қатынастары әлеуметтік құрылымдардағы иерархиялық стратификацияны құрады, бұл қоғамның барлық аспектілерінде көпшілікті қолдайды.
In the social sciences, social structure is the aggregate of patterned social arrangements in society that are both emergent from and determinant of the actions of individuals. Likewise, society is believed to be grouped into structurally related groups or sets of roles, with different functions, meanings, or purposes. Examples of social structure include family, religion, law, economy, and class. It contrasts with "social system", which refers to the parent structure in which these various structures are embedded. Thus, social structures significantly influence larger systems, such as economic systems, legal systems, political systems, cultural systems, etc. Social structure can also be said to be the framework upon which a society is established. It determines the norms and patterns of relations between the various institutions of the society. Since the 1920s, the term has been in general use in social science, especially as a variable whose sub components needed to be distinguished in relationship to other sociological variables, as well as in academic literature, as result of the rising influence of structuralism. The concept of "social stratification", for instance, uses the idea of social structure to explain that most societies are separated into different strata (levels), guided (if only partially) by the underlying structures in the social system. It is also important in the modern study of organizations, as an organization's structure may determine its flexibility, capacity to change, etc. In this sense, structure is an important issue for management. On the macro scale, social structure pertains to the system of socioeconomic stratification (most notably the class structure), social institutions, or other patterned relations between large social groups. On the meso scale, it concerns the structure of social networks between individuals or organizations. On the micro scale, "social structure" includes the ways in which 'norms' shape the behavior of individuals within the social system. These scales are not always kept separate. For example, John Levi Martin has theorized that certain macro scale structures are the emergent properties of micro scale cultural institutions (i. e., "structure" resembles that used by anthropologist Claude Levi Strauss). Likewise, in ethnography, a recent study describes how indigenous social structure in the Republic of Panama changed macro social structures and impeded a planned Panama Canal expansion. Marxist sociology has also historically mixed different meanings of social structure, though doing so by simply treating the cultural aspects of social structure as phenomenal of its economic aspects. Social norms are believed to influence social structure through relations between the majority and the minority. As those who align with the majority are considered 'normal', and those who align with the minority are considered 'abnormal', majority minority relations create a hierarchical stratification within social structures that favors the majority in all aspects of society.
Ерте тарих
Әлеуметтік құрылымдарды зерттеудің бастапқы кезеңдері институттар, мәдениет және агенттік, әлеуметтік өзара әрекеттесу және тарихты зерттеуге елеулі үлес қосты. Алексис де Токвильдің айтуынша, "әлеуметтік құрылым" терминін алғаш рет ол қолданған. Кейін Карл Маркс, Герберт Спенсер, Фердинанд Тонни, Эмиль Дюркгейм және Макс Вебер социологиядағы құрылымдық тұжырымдамаларды дамытуға атсалысты. Соңғысы, мысалы, қазіргі қоғамның институттарын – нарық, бюрократия (жеке кәсіпкерлік және мемлекеттік басқару), саясат (демократия сияқты) зерттеп, талдады. Карл Маркс әлеуметтік құрылым туралы ең алғашқы және толық есептердің бірін жасады, ол саяси, мәдени және діни өмірді өндіріс тәсілімен (негізгі экономикалық құрылыммен) байланыстырды. Маркс экономикалық базаның қоғамның мәдени және саяси үстемесін анықтайтынын мәлімдеді. Луи Альтюссер сияқты кейінгі марксистік зерттеулер мәдени және саяси институттардың салыстырмалы тәуелсіздігін және экономикалық факторлардың жалпы анықтамасын тек "соңғы нәтижеде" ғана жүзеге асатынын көрсететін күрделі қарым-қатынас ұсынды. 1905 жылы неміс социологы Фердинанд Тонни "Қоғамдық құрылымның қазіргі мәселелері" атты еңбегін жариялады, онда көпшіліктің біртұтасқа бірігуі ғана "әлеуметтік құрылымды" құрайтынын, бұл тұжырымын әлеуметтік ерік-жігер концепциясына негіздегенін айтты. Эмиль Дюркгейм Герберт Спенсер және басқалар тарапынан танымалданған биологиялық және әлеуметтік жүйелер арасындағы аналогияларға сүйене отырып, әртүрлі әлеуметтік институттар мен тәжірибелердің қоғамның функционалдық интеграциясын қамтамасыз етуде, әртүрлі бөліктерді біртұтас және өзін-өзі жаңартатын жүйеге ассимиляциялау арқылы рөл атқаратынын жеткізді. Осы контексте Дюркгейм құрылымдық қатынастардың екі түрін ажыратып көрсетті: механикалық және органикалық ынтымақтастық. Біріншісі – ортақ мәдениет арқылы ұқсас бөліктерді біріктіретін құрылымдарды, ал екіншісі – әлеуметтік алмасу және материалдық өзара тәуелділік арқылы біріктірілген ерекшеленген бөліктерді сипаттайды.
The early study of social structures has considerably informed the study of institutions, culture and agency, social interaction, and history. Alexis de Tocqueville was supposedly the first to use the term "social structure". Later, Karl Marx, Herbert Spencer, Ferdinand Tönnies, Émile Durkheim, and Max Weber would all contribute to structural concepts in sociology. The latter, for example, investigated and analyzed the institutions of modern society: market, bureaucracy (private enterprise and public administration), and politics (e. g. democracy). One of the earliest and most comprehensive accounts of social structure was provided by Karl Marx, who related political, cultural, and religious life to the mode of production (an underlying economic structure). Marx argued that the economic base substantially determined the cultural and political superstructure of a society. Subsequent Marxist accounts, such as that of Louis Althusser, proposed a more complex relationship that asserted the relative autonomy of cultural and political institutions, and a general determination by economic factors only "in the last instance." In 1905, German sociologist Ferdinand Tönnies published his study The Present Problems of Social Structure, in which he argues that only the constitution of a multitude into a unity creates a "social structure", basing his approach on his concept of social will. Émile Durkheim, drawing on the analogies between biological and social systems popularized by Herbert Spencer and others, introduced the idea that diverse social institutions and practices played a role in assuring the functional integration of society through assimilation of diverse parts into a unified and self reproducing whole. In this context, Durkheim distinguished two forms of structural relationship: mechanical solidarity and organic solidarity. The former describes structures that unite similar parts through a shared culture, while the latter describes differentiated parts united through social exchange and material interdependence.
Кейінгі дамуы
Әлеуметтік құрылым туралы түсінік 20-шы ғасырда Клод Леви-Стросс теорияларына сүйенген структуралистік көзқарастар, сондай-ақ феминистік, марксистік, функционалистік (мысалы, Талкотт Парсонс және оның ізбасарлары еңбектері), және басқа да түрлі талдаулық бағыттар арқасында кеңінен дамыды. Кейбіреулер Маркстің жолын қуа отырып, қоғамның басқа өлшемдерін түсіндіретін негізгі өлшемдерін анықтауға тырысады, көбінесе экономикалық өндіріс немесе саяси билікке баса назар аударады. Ал басқалары Леви-Стросс сияқты мәдени құрылымдардағы логикалық ретті іздестіреді. Тағы бір бөлігі, әсіресе Питер Блау, Симмельдің дәстүрін жалғастыра отырып, әлеуметтік құрылымның формалды теориясын қарым-қатынастардағы сандық үлгілерге негіздеуге ұмтылады, мысалы, топ мөлшері сияқты факторлардың топаралық қатынастарға қалай әсер ететінін талдайды. Том Р. Бернс және Хелена Флам (актерлік жүйелер динамикасы және әлеуметтік ережелер жүйесі теориялары), сондай-ақ Иммануэль Уоллерштейн (Дүниежүзілік жүйелер теориясы) құрылымдық социологияда классикалық социологиялық еңбектерді кеңейтіп, қолдану жолдарын ұсынады.
The notion of social structure was extensively developed in the 20th century with key contributions from structuralist perspectives drawing on theories of Claude Lévi Strauss, as well as feminist, marxist, functionalist (e. g. those developed by Talcott Parsons and followers), and a variety of other analytic perspectives. Some follow Marx in trying to identify the basic dimensions of society that explain the other dimensions, most emphasizing either economic production or political power. Others follow Lévi Strauss in seeking logical order in cultural structures. Still others, notably Peter Blau, follow Simmel in attempting to base a formal theory of social structure on numerical patterns in relationships—analyzing, for example, the ways in which factors like group size shape intergroup relations. Tom R. Burns and Helena Flam (actor system dynamics theory and social rule system theory), and Immanuel Wallerstein (World Systems Theory) provide elaborations and applications of the sociological classics in structural sociology.
Маңызды әсерлері
Әлеуметтік құрылым ұғымы жүйелі бұрмалаушылықтарды жасыруы мүмкін, себебі ол көптеген анықталатын қосалқы факторларды қамтиды (мысалы, жынысы). Кейбір мамандар ерлер мен әйелдердің білімі мен тәжірибесі шамалас болса да, жұмыс орнында жынысына байланысты әртүрлі қарауы мүмкін екенін айтады, мұны "әлеуметтік-құрылымдық" бұрмалаушылық деп атауға болады, бірақ басқа факторлар (мысалы, жұмыс стажы немесе жұмыс істеген сағат саны) көмескіленуі мүмкін. Қазіргі заманғы әлеуметтік-құрылымдық талдау көпөлшемді талдау және басқа да әдістер арқылы мұны ескереді, алайда әлеуметтік өмірдің түрлі жақтарын бір тұтасқа біріктірудің талдау мәселесі шешілмей қалып отыр.
The notion of social structure may mask systematic biases, as it involves many identifiable sub variables (e. g. gender). Some argue that men and women who have otherwise equal qualifications receive different treatment in the workplace because of their gender, which would be termed a "social structural" bias, but other variables (such as time on the job or hours worked) might be masked. Modern social structural analysis takes this into account through multivariate analysis and other techniques, but the analytic problem of how to combine various aspects of social life into a whole remains.
Индивидуализмнің дамуы
Жорж Паланте сияқты социологтар әлеуметтік құрылымдардың әрбір адамның іс-қимылын, ойын және сенімін қалыптастыру арқылы біздің жеке ерекшелігімізге және әлеуметтік топтарға қалай ықпал ететіні туралы жазған. Әлеуметтендіру агенттері тұрғысынан қарағанда, әлеуметтік құрылымдарға жеке адамдардың ықпалы шамалы, ал жеке адамдарға олардың ықпалы зор. Осы әлеуметтендіру агенттерінің мысалдары – жұмыс орны, отбасы, дін және мектеп. Бұл агенттердің сіздің жеке ерекшелігіңізге әсер ету жолы әрқайсысы бойынша өзгеше, алайда олардың барлығы сіздің жеке болмысыңыздың қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Әлеуметтендіру агенттері сізді жеке тұлға ретінде немесе ұжымның бір бөлігі ретінде қабылдауыңызға да әсер ете алады. Біздің жеке болмысымыз күнделікті өмірде кездесетін әлеуметтік ықпалдар арқылы құрылады. Сізді жеке тұлға ретінде тәрбиелеу әдісі сіздің қабілеттеріңізді шектеп, сәттілікке жетуіңізге кедергі келтіруі мүмкін, немесе ол колледждер немесе достар тобы сияқты жеке ерекшеліктерді құрметтейтін орталарда қиындық тудыруы мүмкін.
Sociologists such as Georges Palante have written on how social structures coerce our individuality and social groups by shaping the actions, thoughts, and beliefs of every individual human being. In terms of agents of socialization, social structures are slightly influenced by individuals but individuals are more greatly influenced by them. Some examples of these agents of socialization are the workplace, family, religion, and school. The way these agents of socialization influence your individualism varies on each one; however, they all play a big role in your self identity development. Agents of socialization can also affect how you see yourself individually or as part of a collective. Our identities are constructed through social influences that we encounter in our daily lives. The way you are raised to view your individuality can hinder your ability to succeed by capping your abilities or it could become an obstacle in certain environments in which individuality is embraced like colleges or friend groups.