Кіріспе

Сент-Сабина базиликасы (Basilica Sanctae Sabinae, ) – Италияның Рим қаласындағы Авентин төбесінде орналасқан тарихи шіркеу. Бұл – Рим-католик шіркеуінің уағыздаушылар орденінің (Бауырлар деп белгілі) титулды кіші базиликасы және ана шіркеуі. Санта-Сабина – Римдегі ең көне сақталған шіркеу базиликасы, ол апсидасымен және сәулет стилімен бірге бастапқы бағаналы тікбұрышты жоспарын сақтап қалды. Оның әшекейлері бастапқы қарапайым дизайнына қайта келтірілді. Санта-Мария-Маджоре сияқты басқа базиликалар кейінгі ғасырларда зәулім әшекейленген. Санта-Сабинаның қарапайымдылығының арқасында, ол христиандық әлемнің базиликалық шіркеулеріне Рим форумының немесе базиликаның архитектурасын бейімдеуді көрсетеді. Ол әсіресе 430-432 жылдары Киелі кітап көріністерімен ойылған кипарис ағашынан жасалған есіктерімен танымал, олардың ең белгілісі – Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленуі және екі тонаушының алғашқы жарияланған бейнесі. Санта-Сабина солтүстікте Тибр өзенінен және шығыста Цирк Максимустан биік орналасқан. Ол Римге көрініс ашатын әдемі террасасы бар Giardino degli Aranci ("Сарылаңқылар бағы") кішкентай қоғамдық саябағының жанында орналасқан. Бұл Мальта рыцарьдарының штаб-пәтерінен де жақын жерде. Оның соңғы кардинал-пастыры Жозеф Томко 2022 жылғы 8 тамызда қайтыс болғанға дейін қызмет еткен. Бұл – Күл жексенбісіне арналған стационарлық шіркеу.

Тарих

Ғибадатхана алғашқы императорлық үйлердің орнында салынған, оның бірі Италияның Абруццо аймағындағы Авеццано қаласынан шыққан римдік әйел Сабинаның үйі болған деседі. Сабина император Адриан тұсында, 126 жылы басы кесілді, себебі оны оның қызметшісі Серапия христиан дініне өткізген, ал Серапия да 119 жылы басы кесілген еді. Кейін Сабина мен Серапия католик әулиелері деп жарияланды. Санта-Сабинаны далматтық дін қызметкері Петр Иллирийский 422 және 432 жылдар аралығында Римдегі Авентин төбесіндегі Юнона храмының жанында салған. Папа Целестин I 423 жылы Санта-Сабинаға кардиналдық атақ беріп, оның орнын мұнда белгіледі. 9 ғасырда соғыс салдарынан ғибадатхана бекініс аймағына айналды. 1216 жылы папа Гонорий III уағыздаушылар орденін, қазір доминикандықтар деп танылатын, "академиялық миссиясы бар шіркеу құрған алғашқы орден" деп бекітті. 1220 жылы Гонорий III уағыздаушылар орденінің негізін қалаушы әулие Доминикке Санта-Сабина ғибадатханасында тұруға шақырды. Санта-Сабинадағы доминикандық монастырьдың ресми құрылысы және оның studium conventuale, Римдегі алғашқы доминикандық студиум, 5 маусымда 1222 жылы Гонорий III-тен Уағыздаушылар орденіне мүліктің заңды түрде берілуімен болды, бірақ монахтар 1220 жылдан бері онда тұрып жатқан еді. 1287 жылы ғибадатханада паптық конклав өтті, бірақ індеттен алты прелат қайтыс болғаннан кейін олар ғибадатхананы тастап кетті. Кейін олар қайта оралып, 1288 жылдың 22 ақпанында Николай IV-ті папа сайлады. Ғибадатхананың ішкі жағы 1587 жылы Доменико Фонтана (1586 жылы папа Сикст V-нің тапсырысымен) және 1643 жылы Франческо Борроминимен жаңартылды. Италия Корольдігі 1870 жылы Римді басып алды, доминикандықтарды қуды және ғибадатхананы лазарет (теңіз саяхатшылары үшін карантин станциясы) етіп айналдырды. Итальяндық сәулетші және өнер тарихшысы Антонио Муньос (1884-1960) 1914-1919 жылдары ғибадатхананың бастапқы қарапайым ортағасырлық келбетін қалпына келтірді. Француз сәулетшісі П. Бертье 1936-1938 жылдары оны қайта жаңартуды аяқтады. Оның іргелес монастырында әулие Доминик (1220-1221), әулие Фома Аквинский (1265-1268), бақытты Цезаус, әулие Гяцинт және папа Пий V сияқты тұлғалар тұрған.

Сыртқы

Санта-Сабина кіші базиликасы ежелгі Римнің зайырлы базиликасы немесе жабық форум үлгісінде салынған. Оның ерекшелігі – әр жағында төменгі дәліздері бар ұзын орталық кеме. Дәліздердің үстіндегі қабырғалар үлкен терезелер қатарымен тесілген. Кірпіш қабырғалары көбінесе жабынмалған емес, ал терезелер шыныдан емес, селениттен жасалған, бұл ғимаратты 5 ғасырда салынған кездегі түріне жақын сақтайды. Ғимаратта бағанды кіреберіс және екінші жағында жартылай дөңгелек апсида бар. Компаниль (қоңырау мұнарасы) бастапқыда 10 ғасырда салынған, бірақ 17 ғасырда барокко стилінде қайта салынған. Базиликаның ағаш есігі, 430-432 жылдар аралығында жасалған түпнұсқа есік деп саналады, бірақ ол бұл есік үшін арнайы салынбаған. Оның жиырма сегіз ағаш панелінен жиырма біреуі сақталған – барлығынан бір ғанасы Киелі кітаптан көріністерді бейнелемейді. Олардың ең танымалдарының бірі – Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленуі және екі тонаушының ең ерте белгілі бейнелеулерінің бірі. Басқа панельдер де христиан иконографиясын зерттеудегі маңыздылығы үшін кеңінен талданды. Есіктің үстінде, ішкі жағында латын гексаметрімен түпнұсқа арнау сақталған.

Интерьер

Ішкі кеңістік базиликалық формада, орталық бөлімі екі қатар бағаналармен бүйірлік дәлізден бөлінген, ал бағаналардың үстінде аркада орналасқан. Аркаданың жоғары жағында үлкен жарық терезелерінің қатары бар. Проконнезиялық мәрмәрдан жасалған жиырма төрт бағана, мүкемел үйлесімді коринфтік капительдері мен негіздерімен, Юнона ғибадатханасынан қайта қолданылған. Едендегі тік төртбұрыш тәрізді ойық Санта-Сабинадан бұрынғы рим дәуіріне жататын ғибадатхана бағанасын ашады. Бұл, римдік дәуірде төбеде орналасқан Юнона ғибадатханасының қалдығы болуы мүмкін, ол базилика құрылысын салу үшін бұзылған болуы ықтимал. Шығыс жағында апсида орналасқан. Алғашқы бесінші ғасырға жататын апсида мозаикасы 1559 жылы Таддео Зуккари салған фрескамен ауыстырылды. Композиция, шамасы, өзгермеген: Мәсіхтің екі жағында жақсы және жаман тонаушылар отырған, ал төбесіндегі өзеннен қойлар су ішіп тұрады. Мозаиканың иконографиясы 17 ғасырда Катабарбарадағы Сант-Андреада қиратылған 5 ғасырға жататын тағы бір мозаикаға өте ұқсас болды.

Монастырь

Доминикандық монастырдың ішкі бөлмелері уағыздаушылар орденінің алғашқы күндерінен бері көбінесе өзгермеген. Әйгілі Доминиктің бөлмесі әлі де танылады, бірақ ол кейін кеңейтіліп, қазірде шағын шіркеуге айналдырылған. Сонымен қатар, бастапқы асхана әлі де сақталған, онда Әйгілі Тома Аквинский Римде тұрғанда тамақтанатын.

Есіктер

Санта-Сабинаның сыртқы есіктері кипарис ағашынан жасалған және бастапқыда жиырма сегіз панельден тұрған. Осы панельдердің он түпнұсқасы жоғалып, әшекейсіз қалған. Алғашқы қалған он сегіз панелдің он жетісінде Ескі Ұстаным немесе Жаңа Ұстанымнан алынған көрініс бейнеленген, ал бір панель тікелей Библиялық оқиғамен байланысты емес. Кішігірім жоғарғы панельдердің бірінде Исаның айқышқа шегеленуі және Рим мавзолейінің архитектурасын еске түсіретін ғимараттың алдында тұрған тағы екі адам бейнеленген. Бұл панель – Мәсіхтің айқышқа шегеленіп өлтірілуінің алғашқы жарияланған суреті. Панельдер екі ерекше стильде ойылған, бірі классикалық өнер стиліне көбірек назар аударып, егжей-тегжейлі, ал екіншісі – қарапайым стильді қабылдаған, бұл есіктерді жасауда бірнеше суретші жұмыс істегенін көрсетеді. Панельдердің шеңберіндегі абстрактілі өсімдік өрнектері Месопотамия стилімен үйлеседі, бұл суретшілердің кем дегенде біреуі осы аймақтан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Доминикандар орденінің монастыры мен студиясы

1216 жылы Доминикан ордені, қазіргі кезде Уағыздаушылар ордені деп танылатын, Папа Гонорий ІІІ-нің «Шіркеудің академиялық миссиясы бар алғашқы ордені» ретінде бекітілді. Шындығында, Гонорий ІІІ Савелли емес еді. Бұл ғалымдар кейінірек Савелли әулетінен шыққан Папа Гонорий IV-ті Гонорий ІІІ-мен шатастырған болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, шіркеу Доминикан орденіне берілді және содан бері Римдегі олардың бас штабы ретінде қызмет етеді. 1265 жылы Ананьидегі Уағыздаушылар орденінің Рим провинциясының бас жиналысының шешімімен Томас Аквинский Санта-Сабинадағы конвентуальдық студиумда регент-мастер болып тағайындалды: «Fr. Тома Аквинскийге күнәларының кешірілуімен Римдегі студиумды басқаруын міндеттейміз және онымен бірге оқуға келген ағайындарға олардың дінін таратудан шыққан монастырлардан қажетті киім-кешекпен қамтамасыз етуді қалаймыз. Егер студенттер оқуда немқұрайлылық танытса, онда оларды өз монастырына қайтаруға Томаға рұхсат береміз». Осы кезде Санта-Сабинадағы конвентуальдық студиум орденнің алғашқы провинциалдық студиумына айналды, конвентуальдық және генеральдық студиумдар арасындағы орта мектепке ұқсас болды. «Осы уақытқа дейін Рим провинциясы ешқандай арнайы білім, өнер, философия бермеген; тек Тоскана мен Оңтүстік Италияда орденнің алғашқы онжылдығында қарапайым монастырлық мектептер ғана жұмыс істеді. Бірақ Санта-Сабинадағы жаңа студиум провинция үшін мектеп болуы керек еді», – делінген. Аквинаның ертедегі өмірбаянын жазған және оның серігі болған Толомео да Лукка Санта-Сабина студиумында Аквинаның моральдық және табиғи философиялық пәндердің барлық саласын оқытқанын айтады. 1268 жылы Аквинаның Парижге кетуімен және уақыт өте келе Санта-Сабинадағы провинциалдық студиумның оқу-педагогикалық қызметі екі кампусқа бөлінді. Санта-Мария-спра-Минерва шіркеуіндегі орденнің жаңа монастыры 1255 жылы әйелдерге арналған қауымдастық ретінде қарапайым бастама алды, бірақ 1275 жылы Доминикан орденіне берілгеннен кейін тез өсіп, маңыздырақ атанды. 1288 жылы провинциалдық оқу бағдарламасының теологиялық бөлігі Санта-Сабина провинциалдық студиумынан Санта-Мария-спра-Минервадағы конвентуальдық студиумға көшірілді, ол studium particularis theologiae деп қайта аталды. Осылайша, Санта-Сабинадағы студиум Санта-Мария-спра-Минервадағы генеральдық студиумның алдашысы болды. 1291 жылғы капитулярлық актілерде белгіленген оқу бағдарламасын ұстанғаннан кейін Санта-Сабина студиумы логика нованы, батыста тек 12 ғасырдың екінші жартысында табылған Аристотельдің мәтіндерін, Аристотельдің «Тақырыптарын», «Софистикалық дәлелдемелерді» және «Алдыңғы және Екінші талдауларын» қамтитын үш studia nove logice-дің бірі ретінде қайта аталды. Бұл Порфирийдің «Ісагогасы», Боэцийдің «Бөліністер мен тақырыптары», Аристотельдің «Категориялар және Түсіндіру туралы» және Испаниялық Петрдің «Логикалық жинақтары» сияқты логика бойынша бұрынғы білімдерге қарағанда алға басу болды. 1310 жылы Флоренциялық Джованни деи Торнакинчи Санта-Сабинада лекция оқыды. 1331 жылы Санта-Сабина студиумында Нериус де Терция лекция оқыды, ал Джованни Зокко да Сполето логиканы оқыды.