Кіріспе

Римдегі католик базиликасы және тарихи ескерткіш

Папалық Әйя Павел базиликасы – Римдегі төрт маңызды папалық базиликаның бірі, Латерандағы Әйя Иоанн, Әйя Петр және Әйя Мария Мажор базиликаларымен қатар, сондай-ақ Римдегі жеті паломниктік шіркеудің бірі. Базилика Италия аумағында орналасқан, бірақ Ватикан оған экстерриториалдық режимде иелік етеді, Италия оның толық меншігін мойындайды және оған "халықаралық құқықпен шетелдік мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктеріне берілетін иммунитетті" тағайындайды. Джеймс Майкл кардинал Харви 2012 жылы базиликаның архипристі болып тағайындалды.

Тарих

Рим императоры Константин I базиликаны Пауылдың жерленген жерінің үстінде салған. Бұл алғашқы базиликаны 324 жылы папа Сильвестр киеледі. 386 жылы император Феодосий I көп қабатты және әсем базиликаны, соқпалы және трансепті бар төрт бөліммен салуды бастады. Оны 402 жылы папа Иннокентий I салған болуы мүмкін. Мозаикаларды қоса алғанда, жұмыс Лео I-нің басшылығымен (440–461) аяқталмады. V ғасырда ол Ескі Санкт-Петр базиликасынан үлкен болды. Император Гонорийдің (395–423) кезінде көрген христиан ақыны Пруденций ескерткіштің сұлулығын көркем тілмен сипаттайды. Лео I тұсында өрт немесе молниядан шатырдың құлауынан кейін кең жөндеу жұмыстары жүргізілді. Атап айтқанда, трансепт (яғни Пауылдың қабірінің маңындағы аумақ) көтеріліп, жаңа бас алтарь және пресвитерия орнатылды. Бұл, мүмкін, Пауылдың қабірінің үстіне алтарь қойылған алғашқы рет болды, бірақ Леоның жаңа еден деңгейлерінің арқасында ол көбінесе жер астында қалды. Лео триумф аркасын және ауладағы (атриумдағы) фонтанды қалпына келтіруге де жауапты болды. Папа Григорий I (590–604) тұсында бас алтарь және пресвитерия кеңінен өзгертілді. Трансепттегі еден көтеріліп, Лео I орнатқан бұрынғы алтарьдың үстіне жаңа алтарь қойылды. Бұл орын Пауылдың саркофагының үстінде орналасқан. Сол кезде базиликаның жанында екі монастырь болды: ерлерге арналған Аристос және әйелдерге арналған Стефан. Бұл рәсімдерді папа Симплиций құрған арнайы дін қызметкерлері тобы өткізді. Уақыт өте келе, монастырлар мен базиликаның дінбасылары төмендеді; папа Григорий II бұрынғысын қалпына келтіріп, базиликаны күтіп-ұстауды монахтарға тапсырды. Базилика 801 жылғы 29 сәуірде болған жер сілкінісінен зақымданды. Шатыры құлап, бірақ Лео III қайтадан тұрғызды. Аурелиан қабырғасының сыртында орналасқандықтан, базилика 9 ғасырда сарацендердің шабуылы кезінде зақымдалды. Нәтижесінде, папа Иоанн VIII (872–882) базиликаны, монастырды және шаруалардың үйлерін нығайтты, 1348 жылға дейін болған Иоганнисполис (итальянша: Джованниполи) қаласын құрды, ол жер сілкінісінен толығымен қирады. 937 жылы Одо Клуни Римге келген кезде, Рим патрициясы Альберик II Сполето монастырь мен базиликаны өз қауымына тапсырды, ал Одо Монте-Кассиноның Балдуиносын басқаруға тағайындады. Папа Григорий VII монастырьдің иесі болды және өз заманында Константинопольде тұратын Амальфидің бай саудагері Панталеоне базиликаның қола есіктерін сыйлады, оларды константинопольдік суретшілер жасады; есіктерде Панталеонның «өмір есіктері» оған ашылсын деген дұғасы жазылған. Папа Мартин V оны Монте-Кассино қауымының монахтарына тапсырды. Содан кейін ол аббат nullius атанды. Аббаттың билігі Чивителла-Сан-Паоло, Лепригнано және Наццано аудандарына дейін созылды, олардың барлығы приходтарды құрады. Монастырдың әсем галереясы 1220–1241 жылдар аралығында салынды. 1215 жылдан 1964 жылға дейін ол Александрияның латын патриархының ордасы болды. Папа Бенедикт XIV апсида мозаикасын және орталық нефтің фрескаларын қалпына келтірді және Сальваторе Маносилиоға папалық портреттер сериясын жалғастыруды тапсырды, ол сол кезде мың жыл бұрын билік еткен папа Виталианмен аяқталды. 1823 жылғы 15 шілдеде шатырдың мыс шұңқырларын жөндеуші жұмысшы өрт шығарып, осы базиликаның толық дерлік қирауына себеп болды, бұл Римнің барлық шіркеулері арасында 1435 жыл бойы өзінің бастапқы сипатының көп бөлігін сақтаған жалғыз шіркеу еді. Жанып кеткен Сент-Пол шіркеуінен құтқарылған мәрмәр Санто-Стефано-дель-Какко шіркеуінің еденіне қайта орнатылды. 1825 жылы Лео XII қайта құруға арналған қайырымдылықтарды ынталандыру үшін Ad plurimas энцикликасын жариялады. Бірнеше айдан кейін ол базиликаны төртінші ғасырда салынғандай етіп қайта тұрғызуды бұйырды, бірақ сондай-ақ ортағасырлық мозаикалар мен киелі шатыр сияқты кейінгі кезеңдердегі құнды элементтерді де жөндеуді және сақтауды талап етті. Бұл нұсқаулар түрлі себептермен іске аспады және көп ұзамай күшін жойды. Нәтижесінде, қайта салынған базилика түпнұсқаға тек жалпы ұқсастығы бар және одан мүлдем өзгеше. Қайта құру бастапқыда архитектор Паскуале Беллиге тапсырылды, ол 1833 жылы қайтыс болғаннан кейін Луиджи Полеттимен алмастырылды, ол 1869 жылы қайтыс болғанға дейін жобаны бақылап, жұмыстың басым бөлігіне жауапты болды. Полетти сонымен қатар ғалым Анджело Сеччиден автоматты өртті анықтау және сөндіру жүйесін жасауды сұрады, ол кейін алынып тасталды. Өрттен аман қалған көптеген элементтер қайта құруда қайта пайдаланылды, ал базиликаның сол бөлігі қайта ашылды. Тұтас ғимарат 1854 жылы папа Пий IX және елу кардиналдың қатысуымен қайта киеленді. Көптеген құрылыс ерекшеліктері сол кезде орындалуы керек еді, бірақ жұмыс ақыры XX ғасырға дейін созылды. Тибрге қарап тұрған төрт қанатты галереяны Италия үкіметі аяқтады, ол шіркеуді ұлттық ескерткіш деп жариялады. 1891 жылғы 23 сәуірде Форте Портуэнседегі ұнтақ дәнді қоймасында болған жарылыс базиликаның витражды терезелерін қиратты. 2005 жылғы 31 мамырда папа Бенедикт XVI базиликаны бас архиерейдің бақылауына беруді бұйырды және архиепископ Андреа Кордеро Ланца ди Монтеземолоны оның алғашқы бас архиерейі етіп тағайындады.

Сәулет және интерьер

Фасадтың алдындағы жабық портик (немесе нартекс) – 19 ғасырғы қайта құралымның неоклассикалық қосымшасы. Оң жақта тек мерейтойлық кезеңде ғана ашылатын киелі есік орналасқан. Ішкі жағында 19 ғасырдың базиликасында болған Византия есігі деп аталатын екінші есік бар; оның бір жағында 56 кішкентай шаршы пішіндес, өрнектелген қола панельдер орналасқан, ол 1070 жылы Константинопольдегі Амальфи консулы Панталеонеға тапсырылып, Константинопольде құйылған. Онда Иса мен апостолдардың өмірінен бірнеше эпизодтар бейнеленген. Жаңа базилика бір негізгі және төрт бүйірлік дәлізбен бастапқы құрылымын сақтап қалды. Ол ұзын, кең және биік, Римдегі екінші ең ірі ғимарат. Негізгі залдың 80 бағанасы және ағаш пен штукатурмен әсемделген төбесі 19 ғасырға жатады. Ескі базиликадан қалған жалғыз нәрсе – триумф аркасы бар апсиданың ішкі бөлігі. Апсиданың мозаикасы 1823 жылғы өрттен қатты зақымдалды; қалпына келтіру жұмысында тек бірнеше іздер ғана қолданылды. Жеңіс аркасының 5 ғасырғы мозаикалары түпнұсқа (бірақ көп өңделген): төменгі бөлігіндегі жазу олардың Лео I тұсында жасалғанын және Галла Плацидия төлегенін көрсетеді. Онда Иоаннның аяны бейнеленген, ортасында Мәсіхтің бюсті, оның екі жағында Шіркеудің 24 ғалымы және төрт Евангелисттің ұшатын символдары бар. Арканың оң және сол жағында Әулие Петр мен Әулие Павел бейнеленген, соңғысы төмен қарап тұр (вероятно, оның қабіріне). Іштен қарағанда терезелер боялған шыныдан жасалғандай көрінеді, бірақ олар мөлдір алабастрдан жасалған. Арнольфо ди Камбионың (1285) мойындауының сибориі 13 ғасырға жатады. Ескі базиликада әрбір папаның портреті суреттелген фриз болды, ол негізгі зал мен дәліздерді бөлетін бағаналардың үстінен созылған. Қазір мұнда 19 ғасырғы мозаикалық нұсқасын көруге болады. Негізгі залының ішкі қабырғалары да Әулие Павелдің өмірінен алынған көріністермен қайта безендірілген. Трансепттің оңтүстігінде "Орта ғасырлардың ең әдемілерінің бірі" деп саналатын монастырь орналасқан. 1205–1241 жылдары Вассалетто салған, әртүрлі пішіндегі екі қатар бағаналары бар. Кейбір бағаналарда алтын және түрлі түсті шыны мозаикалар бар; дәл осындай безендіруді архитравта және монастырьдің ішкі жиегінде көруге болады. Сонымен қатар, Аполлон мифі туралы бейнеленген ежелгі саркофагтар мен қираған базиликаның сынықтары да бар. Базиликаның сыртында канадалық суретші Тимоти Шмалцтің "Мен түрмеде болғанда" мүсіні орналасқан. Бұл мүсін Римдегі Мейірімділіктің ерекше жылына арналған Матай 25-ші тарауының бөлігі болып табылады.

Қасиетті Пауылдың қабірі

Дәстүрге сәйкес, апостол Пауылдың денесі шейіт болған жерінен екі шақырым қашықтықта, Остиенсе жолындағы қабірлік аймақта жерленді, ол Люцина есімді христиан әйелге тиесілі еді. Оның үстіне трофей тұрғызылды, ол тез арада құлшылық ететін орынға айналды. Константин I трофей орнына базилика салдырды, ал Теодосий I 386 жылдан бастап базиликаны қазіргі уақытта «Пауыл қабырғасы сыртындағы Сент-Пол» деп аталатын жерге дейін кеңейтті. IV ғасырда Пауылдың сүйектері, басын қоспағанда, саркофагқа қойылды. (Шіркеу дәстүрі бойынша, оның басы Латеранда сақталған.) Пауылдың қабірі базиликаның криптасындағы мәрмәр қабір тасының астында, ал алтарьдің астында орналасқан. Қабір тасында латын тілінде «PAULO APOSTOLO MART» («апостол және шейіт Пауылға») деген жазу бар. Қабір тасының жазулы бөлігінде үш тесік бар: екеуі төртбұрышты, біреуі дөңгелек. Дөңгелек тесік құбыр арқылы қабірмен байланыстырылған, бұл римдіктердің саркофагтың ішіне хош иіс құюы немесе өлгендердің сүйектерін құрбандық суымен шаюының салдары болуы мүмкін. Қабір тасының астындағы саркофагтың ұзындығы, ені және биіктігі белгілі. Саркофагтың табылуы базиликаға қарасты бенедиктин монастырының жылнамасында жазылған, бірақ сол кезде табылған басқа саркофагтардан айырмашылығы, ол қазба жұмыстарының есебінде көрсетілмеген. 2006 жылдың 6 желтоқсанында Ватикан археологтары алтарьдің астында ақ мәрмәр саркофаг табылып, онда апостолдың сүйектері болуы мүмкін екенін хабарлады. 2006 жылдың 11 желтоқсанында өткен баспасөз конференциясында 2002 жылдан 2006 жылдың 22 қыркүйегіне дейін жалғасқан қазба жұмыстары туралы толық мәлімет берілді. Бұл жұмыс 2000 жылғы мерейлі жылда базиликаға келген паломниктердің апостолдың қабірін көруге және тиюге мүмкіндік болмауына байланысты басталған. Саркофаг өз орнынан алынбады, сондықтан оның екі ұзын жағының тек біреуі ғана көрінеді. 2009 жылы Папа радиокөміртектік талдау нәтижесінде қабірдегі сүйектердің I немесе II ғасырға жататынын растады, бұл олардың Пауылға тиесілі екенін көрсетеді. Саркофагтың батысында Константин базиликасының апсидасының контурын көрсететін қисық кірпіш қатары табылды, бұл бастапқы базиликаның кіреберісінің шығысқа қарағанын, Ватиканның Киелі Петр базиликасы сияқты екенін көрсетті. Оның орнына салынған 386 жылғы үлкен базиликаның шығысында Виа Остиенсе (Остияға қарайтын жол) орналасқан, сондықтан ол батысқа қарай Тибр өзеніне қарай кеңейтілді, бұл бағытын түбегейлі өзгертіп жіберді.