Кіріспе

Рим католик базиликасы, Италияның Рим қаласындағы маңызды орын.

Сент-Клемент базиликасы – Римде орналасқан, Рим папасы Климент I-ге арналған латын католик шағын базиликасы. Археологиялық тұрғыдан алғанда, бұл құрылыс үш деңгейлі ғимараттар кешені: (1) қазіргі базилика 1100 жылға дейін, Орта ғасырдың гүлдену кезеңінде салынған; (2) қазіргі базиликаның астында 4 ғасырдағы базилика орналасқан, ол римдік ақсүйектің үйінен айналдырылған, оның бір бөлігі 1 ғасырда қысқа мерзімге ерте шіркеу ретінде, ал подвалы 2 ғасырда қысқа мерзімге митрай ретінде пайдаланылған; (3) римдік ақсүйектің үйі 64 жылғы Ұлы өртте қираған республикалық дәуірдегі вилла мен қойманың негізінде салынған.

Тарих

Бұл ежелгі шіркеу ғасырлар бойы бірінші ғасырда жасырын христиан құлшылығы орын алған жеке үйден алтыншы ғасырға қарай әсем әрі кең қоғамдық базиликаға айналды, бұл Католик шіркеуінің өсіп келе жатқан заңдылығы мен ықпалын көрсетеді. Базилика тарихының археологиялық іздері 1860 жылдары Сан-Клементтегі ирланд доминикандықтары үйінің приоры Джозеф Муллоли (1847-1880) тарапынан табылды.

4 ғасырдан бұрын

Қазіргі базиликаның ең төменгі деңгейлерінде, 64 жылғы Ұлы өртте қираған болуы мүмкін республикалық дәуірдегі ғимараттың негізінің қалдықтары сақталған. Рим империясының бірінші ғасырының соңынан бастап, бұл жерде өнеркәсіптік ғимарат – мүмкін, Римнің монета соғу орталығы (өйткені, осыған ұқсас ғимарат 16 ғасырғы қаланың Северан мәрмәр жоспарының фрагментіне бейнеленген) Флавий кезеңінде салынған немесе қайта жаңартылған. Ұзақ өтпей, тұрғын үйлер де салынды. Ол өнеркәсіптік ғимараттан тар көшемен бөлінген. Шамамен жүз жылдан кейін (шамамен 200 жылы) тұрғын үйлердің ауласында Митра культінің қасиетті орны – митрай салынды. Басты құлшылық залы (спелеум, «үңгір»), ұзындығы 9,6 метр, ені 6 метр, 1867 жылы табылды, бірақ дренаждың болмауына байланысты 1914 жылға дейін зерттеу мүмкін болмады. Төменгі күмбезді кеңістіктің ең шетіндегі экседр, шағын апсида, оны үңгірге ұқсату үшін пемзамен әрленген. Қасиетті орның басты залының ортасында саркофаг пішіндес құрбандық тақтасы табылды, ал оның алдыңғы бетінде Митраның бұқаны өлтіру бейнесі – тавроктонияның басты рельефі бейнеленген. Шамдарды ұстаған Каутес және Каутопатес осы ескерткіштің сол және оң жақтарында бейнеленген. Арнайы жазуда, бұл сыйлықты Кней Аррий Клавдиан жасағандығы, мүмкін, оның тегі Тит Аррий Антониннің анасымен бір туыс екендігі көрсетілген. Қасиетті орында табылған басқа ескерткіштердің ішінде кіреберістің жанындағы орындықта сақталған Солдың бюсті және «тастан туған» Митрас – Митрас петра генерикс бар. Екі шамшының мүсіндерінің сынықтары да табылды. Басты залға іргелес бөлмелердің бірінде екі тікбұрышты кірпіштен жасалған қоршау бар, олардың бірі құлшылық тағамының қалдықтарын сақтауға арналған ырымдық қоқыс жинағыш ретінде пайдаланылған. Жоғарыда аталған үш ескерткіш әлі де митрайда көрсетіліп тұр. Төртінші ескерткіш – спелеумның вестибюлінде табылған және әлі де сол жерде тұрған қасиетті Петрдің мүсіні – бұл құпияларға жатпайды.

4 - 11 ғасырлар

IV ғасырда индустриалдық ғимараттың төменгі қабаты топырақ пен қиратылған материалдармен толтырылып, екінші қабаты қайта жаңартылды. Домустың бір бөлігіне апсида салынды, ал ең төменгі қабаты Митраймен бірге толтырылды. Бұл "алғашқы базилика" 392 жылы болғандығы мәлім, онда Киелі Жером Киелі Климентке арналған шіркеу туралы жазған, яғни I ғасырда христиан дініне келген Рим папасы Климент I, ал бұрын патрологтар мен шіркеу тарихшылары оны Тит Флавий Клименспен бірдей санаған. 9 ғасырда және шамамен 1080-99 жылдары қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Бастапқы базиликада Папа Зосим (417) және Симмах (499) төрағалық еткен кеңестер өткен. Төменгі базиликада өткен соңғы маңызды оқиға – 1099 жылы Сент-Клементтің кардиналы Райнерийдің Папа Паскаль II болып сайлануы. Санта-Мария Антикуадағылардан басқа, Римдегі ерте ортағасырлық қабырға суреттерінің ең ірі жиынтығы Сан-Клементтің төменгі базиликасында сақталған. Базиликадағы ең үлкен фрескалардың төртеуін 11 ғасырдың соңғы үштен бірінде Бено де Рапиза мен Мария Мачеллария демей тұрған жұп демеушілік еткен. Олар Киелі Климент пен Әулие Алексийдің өміріне, кереметтеріне және қабірлеріне арналған суреттер салған. Бено мен Мария екі композицияда бейнеленген: бірінде базиликаның қасбетінде балалары Алтилия мен Клеменспен (puerulus Clemens, яғни "кішкентай Клемент") Киелі Климентке сыйлықтар ұсынып тұр, екіншісінде сол жақтағы бағанада Киелі Климент жасаған кереметке куә болып, кішкентай көлемде суреттелген. Соңғы көріністің астында латын тілінен итальян тіліне аударманың ең ерте мысалдарының бірі – пұтқа табынушы Сисинний мен оның қызметшілерінің фрескасы, олар Киелі Климентті ұстап алғанын ойлайды, бірақ оның орнына бағана сүйреп әкеледі. Сисинний итальян тілінде қызметшілерін жігерлендіреді: "Fili de le pute, traite! Госмари, Альбертель, тартыңдар! Falite dereto colo palo, Carvoncelle!", яғни "Кел, сендер, тозақ ұлдары, тартыңдар! Алға, Госмари, Альбертелло, тартыңдар! Карвончелло, оған арқадан таяқпен соққы бер!". Әулие латын тілінде, крест тәрізді жазумен сөйлейді: "Duritiam cordis vestris, saxa trahere meruistis", яғни "Жүректеріңнің қаталдығына байланысты тастарды сүйреуге лайықсыз". Өнер тарихшылары Бено де Рапиза мен Мария Мачелларияны қазіргі кездегі канондық "реформа" папалары Грегорий VII, Урбан II және Паскаль II-нің жақтастары деп ұзақ уақыттан бері санайды, ал фрескаларды реформа партиясының үгіт-насихаты ретінде қарастырады. Алайда, егер суреттер 1080 немесе 1090 жылдарға жатса, көптеген өнер тарихшылары солай деп санайды, онда Бено мен Мария оның орнына антипапа Климент III (Равенналық Виберт) -ті қолдаған болуы мүмкін, олар осы аттас ерте христиан папасы туралы суреттер арқылы құрмет көрсетуге тырысқан. Бүгінде бұл Римдегі ең сәнді шіркеулердің бірі. Салтанатты кіреберіс (қазіргі таңда көбінесе бүйірлік кіреберіс қолданылады) аркадалармен қоршалған атриум арқылы (жоспар бойынша B), ол қазір монастырь ретінде қызмет етеді, оны қоршаған монастырлық ғимараттар бар. Атриумның алдында Карло Стефано Фонтананың (Карло Фонтананың немере інісі) қадірлі қасбеті, көне бағаналарға тіреліп, оның кішкентай шампанилі (суреттеме) орналасқан. Оның артында орналасқан базилика шіркеуі үш кемеден тұрады, олар ежелгі мәрмәр немесе гранит бағаналардағы аркадалармен бөлінген, олардың үстінде косматесктік инкрустациясы бар еден төселген. 12 ғасырдағы schola cantorum (жоспар бойынша E) түпнұсқа базиликаның мәрмәр элементтерін қамтиды. Оның артында, пресвитерияда төмендегі криптадағы Климент ғибадатханасының үстінде төрт сұр қызғылт бағанаға орнатылған цибориум (жоспар бойынша H) орналасқан. Епископтық орындық Крест жеңісі тақырыбына арналған мозаикалармен жабылған апсидада тұр, бұл 12 ғасырдың римдік мозаикасының биік нүктесі. Ирландиялық доминикандықтар 1667 жылдан бері Сан-Клементе базиликасы мен оны қоршаған ғимарат кешеніне ие. Рим папасы Урбан VIII оларға Сан-Клементеде баспана берді, олар сол жерде қалды, Римде оқып, тәлім беретін діни қызметкерлерге арналған тұрғын үйді басқарады. Доминикандықтар 1950 жылдары итальяндық археология студенттерімен бірлесіп қазба жұмыстарын жүргізді. Атриумның бір қабырғасында 1715 жылы папа Климент XI бекіткен тақташа бар, ол Киелі Климент базиликасын мақтап: "Бұл ежелгі шіркеу ғасырлар бойы келген қиындықтарға төтеп берді". Климент қадірлі ғимаратты қалпына келтіруге кірісті, бірақ ол қирап қалған еді. Ол 1719 жылы аяқталған жаңа қасбетті салған архитектор ретінде Карло Стефано Фонтананы таңдады. Кескіндемелермен жабдықталған кемелер мен дәліздердің ойылған және жалатылған төбелері, сондай-ақ мүсінмен жасалған әшекейлер мен фрескалар осы кезден бастап салынған. S. Clemente-де табылған жазулар, базилика тарихын көрсететін құнды деректер жиынтығы, Винченцо Форчелла жинап, жариялаған. Бір бүйірлік капеллада Әулие Кирилл мен Мефодийдің қабірі бар, олар Библияны славян тіліне аударған, глаголица әрпін жасаған және славяндарды христиан дініне өткізген. Рим папасы Иоанн Павел II кейде Польша мен славян елдері үшін онда дұға жасаған. Капеллада Джованни Баттиста Сальви да Сассоферратоның Мадоннасы да сақталған. Қазіргі уақытта S. Clementi титулының кардинал-священник лауазымында Арриго Мильо тұр. Рим папасы Паскаль II (1076-1099) бұл титулдың бұрынғы иегерлерінің бірі болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сан-Клементе базиликасында еврей діни қызметтері өткізілген, өйткені ол ирландиялық дипломатиялық қорғаумен қамтылған, Товия суретінің астында.

Сан-Клементе базиликасы көркем әдебиетте

Ngaio Marsh-тың "Римде болғанда" (1970) еңбегінде кеңінен суреттелген "Паллариядағы Сан-Томасо шіркеуі (немесе базиликасы)" Сан-Клементеге өте ұқсас етіп салынған. Доминик Селвудтың "Моисейдің қылышы" (Corax, London, 2013) крипто-триллерінде Сан-Клементе базиликасының барлық үш қабатында бірнеше сахналар орын алады: үстіңгі базилика, төменгі базилика және римдік митрай. "Сан-Клементе синдромы" атты поэзиялық өлең, сонымен қатар "Мені өз атыммен шақыр" атты үшінші бөлімнің тақырыбы да, ақын Элио кітап дүкенінде Б. қаласында және Римдегі кітап кешінде кездесетін шіркеудің атымен аталады.