Кіріспе

Католик базиликасы және Римдегі маңызды нысан – Санта-Мария-Мажор базиликасы (Basilica Sanctae Mariae Maioris; Basilica Sanctae Mariae ad Nives), немесе Санта-Мария-Мажор шіркеуі (латын тіліндегі түбірі Санкта-Мария-ад-Нивс), Папаның бас базиликасы, сондай-ақ Римнің жеті паломниктік шіркеуінің бірі және Италиядағы ең ірі католик Мария шіркеуі. Базиликада Рим халқының денсаулығы мен қорғаушысы ретінде бейнеленген Қасиетті Марияның құрметті Salus Populi Romani иконасы сақталған. 1838 жылдың 15 тамызында Папа Григорий XVI оған Cælestis Regina паптық бұйрығымен бірге каноникалық тәж кигізді. 1929 жылғы Латеран шарты бойынша базилика Ватикан мемлекетінің емес, Италияның аумағында орналасқан. Дегенмен, Киелі Тақ базиликаның толық иесі болып табылады, ал Италия заң жүзінде оған толық иелік құқығын мойындауға және "шетелдік мемлекеттердің дипломатиялық өкілдерінің резиденцияларына халықаралық құқықпен берілген иммунитетті" беруге міндетті. Шамамен 352 жылдары, Либерийдің паптығы кезінде, мұрагерлері жоқ римдік патриций Иоанн мен оның әйелі өздерінің мүлкін Қасиетті Марияға сыйлауға уәде берді. Олар оның құрметіне мүлкін қалай жұмсау керектігін білдіруін тіледі. 5 тамызда, Римнің ыстық жазының ортасында, түнде Эскилин төбесіне қар жауды. Сол түні көрген көрісіне бағынып, олар Марияның құрметіне қармен жабылған жерге базилика салды. Бұл аңыз 1000 жылдан кейін ғана жазылған. XIII ғасырдың басында жазылған Liber Pontificalis кітабында бұл туралы былай делінген: "Ол Ливияның мацелумының жанында өзінің атымен аталатын базиликаны (яғни Либерий базиликасын) салдырды". XV ғасырда оның кең таралғанын Мазолино да Паникале салған "Қардың кереметі" картинасы көрсетеді. Мейрам бастапқыда Dedicatio Sanctae Mariae (Қасиетті Марияның бағышталуы) деп аталды және 1568 жылы ad Nives қосылып, Жалпы Рим күнтізбесіне енгенге дейін тек Римде ғана тойланды. Либерий базиликаның ресми атының кейбір нұсқаларында әлі де кездеседі, ал "Либерий базиликасы" термині қазіргі және тарихи контексттерде қолданылуы мүмкін. Дегенмен, "Либерий базиликасы" атауы аңызға байланысты емес болуы мүмкін, өйткені Пиус Парштің сөзіне сүйенсек, Папа Либерий Сицини отбасының сарайын шіркеуге айналдырған, сондықтан ол Сицини базиликасы деп аталған. Кейін бұл ғимарат Папа Сикст III (432–440) тұсында Мәрияға арналған қазіргі құрылыммен алмастырылды. Қардың кереметі туралы оқиғаның алғашқы іздері пайда болғанға дейін, қазір Сент-Мария-Мажор деп аталатын шіркеу Санта-Мария-де-Праэсепе деп аталды, себебі оның құнды мүлігі Иса Мәсіхтің тууының шөпшегі немесе тостағаны болды. Теодор I папаның (640–649) тұсында бес бөліктен тұратын, шөптен жасалған төрт тақта шіркеуге әкелінді деп есептеледі. Бұл атау Триденттік Римдік миссалдың басылымдарында Рождество түнінде Папаның миссасы (станциялық мисса) өтетін орын ретінде көрсетілген, ал "Мария Майор" атауы Рождество күні станциялық миссасының шіркеуі үшін пайда болады.

Папалық бас базилика мәртебесі

Католик шіркеуінің ешқайсысы да, апостолдардың рұқсатымен немесе ежелгі дәстүр бойынша болмаса, базилика атағына ие бола алмайды. Сент-Мари-Майор – бас базилика атағын иеленген төрт шіркеудің бірі. Қалған үшеуі – Латерандағы Әулие Иоанн, Әулие Петр және қабырға сыртындағы Әулие Павел базиликалары. (Бұрын бас базилика атағы кеңірек қолданылған, мысалы, Ассизидегі Әулие Мария Базиликасына да берілген). Барлық бас базиликалармен бірге, Сент-Мари-Майор да папалық базилика деп аталады. 2006 жылға дейін төрт папалық бас базилика, қабырға сыртындағы Әулие Лоуренс базиликасымен бірге Римнің патриархалдық базиликалары деп аталды және бес ежелгі патриархатпен байланысты болды (Пентархияны қараңыз). Сент-Мари-Майор Антиохия патриархатымен байланысты. Бес папалық базилика, Иерусалимдегі Киелі Крест базиликасы және Сан-Себастьяно Базиликасы – Римнің дәстүрлі жеті паломниктік шіркеулері, оларды паломниктер Римге саяхаттары кезінде Әулие Филипп Нери 1552 жылдың 25 ақпанында белгілеген маршрут бойынша аралаған.

Тарих

Қазіргі кезде бұл шіркеу Римдегі Эскилин төбесінің Циспий тігізінде, папа Целестин I (422–432) тұсында салынған, ал папа Сикст III (432–440) 5 тамыз 434 жылы оны Әзіре Марияға бағыштаған. Жеңіс аркасының жазуындағы "Sixtus Episcopus plebi Dei" ("Сикст – Құдай халқының епископы") деген сөздер осы папаның құрылыстағы рөлін көрсетеді. Шіркеу бірнеше қосымша құрылыс жобаларына және 1348 жылғы жер сілкінісінен келген зақымдарға қарамастан, бастапқы құрылымының негізгі бөлігін сақтап қалған. Осы кезеңдегі Римдегі шіркеу құрылысы, мысалы, Санта-Мария-Маджоредегідей, Рим империясының орталығы ғана емес, классикалық дәуірдегідей христиан әлемінің орталығы болған Рим идеясымен шабыттандырылды. Санта-Мария-Маджоре – Әзіре Марияға арнап салынған алғашқы шіркеулердің бірі. Папа Сикст III оны 431 жылғы Эфес соборының шешімін еске алу үшін салған. Аталған собор Әзіре Марияны Құдай ана деп жариялаған еді. Әрине, собордың тудырған атмосферасы шіркеудің ішкі бөлігін әшекейлеген мозаикаларға да әсер етті: «собор мен шіркеу арасындағы нақты байланыс қандай болса да, безендіруді жоспарлаған адамдардың Әзіре Мария мен Мәсіхтің табиғаты мен мәртебесі туралы пікірталас жүргізілген кезеңге жататындығы анық». Онда Әзіре Марияның және Мәсіхтің өмірінен көріністер, сондай-ақ Ескі өсиеттен мынадай көріністер бейнеленген: Мұсаның Қызыл теңізге соққы бергені және мысырлықтардың Қызыл теңізде батып кеткені. Рихард Краутимер осы туындының ұлылығын Рим папасының IV-V ғасырларда Италия түбегіндегі католик шіркеуінің жерінен алған мол кірісіне де байланысты айтады: «Бұл жерлердің кейбіреулері жергілікті билікте болды, бірақ V ғасырдың соңына қарай көпшілігі Римнен тікелей және тиімді басқарылды: папалық кеңседе орталық есеп жүйесі жұмыс істеді және бюджет дайындалды, кірістің бір бөлігі папалық әкімшілікке, екіншісі дін қызметкерлерінің қажеттіліктеріне, үшіншісі шіркеу ғимараттарын күтіп ұстауға, төртіншісі қайырымдылыққа жұмсалды. Осы қаражаттар папаға V ғасырда Санта-Мария-Маджоре сияқты ғибадатхана салуға мүмкіндік берді». Мири Рубин базиликаның құрылысына классикалық Римнің императорлық идеалдарын бейнелейтін Әзіре Марияға ескі Рим мен жаңа христиандық Римді біріктіруші тұлға ретінде қарау да ықпал еткенін айтады: «Римде, енді императорлардың емес, шейіттердің қаласында, Әзіре Мария императорлық естеліктер мен бейнелерді сенімді түрде жеткізе алатын тұлға болды». Грегорий I 590 жылы папа болған кезде, өзінен бұрынғы папаның өліміне себеп болған обадан кейін, Рим қаласынан жеті шеру ұйымдастырып, Забур мен «Кири Элесонды» айтуға бұйрық берді. Шерулер қаланың әртүрлі бөліктерінен басталды, бірақ Римнің дәстүрлі қорғаушысы болған Санкт-Петербургке жиналудың орнына, ол шерулерді Мэри-Майорға жиналуға бұйырды. Папалар Авиньон папасы кезеңінен кейін Римге оралғанда, базиликаның ғимараттары Латеран сарайының нашарлауына байланысты уақытша Папалар сарайына айналды. Кейін папаның резиденциясы қазіргі Ватикан қаласындағы Ватикан сарайына көшірілді. Базиликаны әртүрлі папалар – Евгений III (1145–1153), Николай IV (1288–92), Клемент X (1670–76) және Бенедикт XIV (1740–58) – қалпына келтіріп, қайта безендіріп, кеңейтті. 1740 жылдары Бенедикт XIV Фердинандо Фугаға қазіргі қасбетті салуды және интерьерді өзгертуді тапсырды. Санта-Мария-Маджоренің ішкі бөлігі 1575 және 1630 жылдар аралығында барлық құрбандық үстелдерін қамтитын кеңінен жаңартылды. 1966 жылы базиликаның астында қазба жұмыстарын жүргізген археологтар римдік ғимараттың қалдықтарын, соның ішінде фасти және ауыл шаруашылығы туралы түсініктемелер мен суреттер салынған императорлық күнтізбе тапты. Күнтізбеге сүйене отырып, құрып қалған ғимараттарды Салцман және Маги 4 ғасырға жатқызды. 2015 жылдың 15 желтоқсанында екі баспанасыз араб ер адам базилика сыртындағы сарбаздарды қарусыздануға тырысып, «Аллаһу Акбар» деп айғайлады. 30 және 40 жастағы палестиналық және тунистік азаматтар әскерилер мен полиция қызметкерлеріне қастандық жасап, оларды қорқытып, көмек сұрады, бірақ олар тұтқындалды.

Сәулет

Санта-Мария-Маджоренің бастапқы архитектурасы классикалық және дәстүрлі римдік болған, мүмкін Санта-Мария-Маджоре ескі императорлық Римді де, оның христиандық болашағын да көрсететін болғандықтан осылай салынған. Бір ғалымның айтуынша, "Санта-Мария-Маджоре екінші ғасырдағы императорлық базиликаға соншалықты ұқсайды ki, оны кейде христиан шіркеуі ретінде пайдалану үшін қайта жаңартылған базиликадан салынған деп ойлайды. Оның жоспары Август тұсында Витрувий айтқан грек-римдік қағидаларға негізделген". Санта-Мария-Маджоре аумағы жағынан үлкен болғанымен, ол жоспар бойынша салынған. Базиликаның дизайны сол кездегі Римдегі типовой болды: "биік және кең неф; екі жағында да науқас бөлімдер; және нефтің соңында жартылай дөңгелек апсида". 14 ғасырғы қоңырау мұнарасы Римдегі ең биік ғимарат, оның биіктігі 246 фут (шамамен 75 метр). Базиликаның 16 ғасырғы, Джулиано да Сангаллоның жобасы бойынша жасалған, алтынмен қапталған төбесі алғаш Кристофер Колумб әкелген алтыннан жасалған, оны Фердинанд пен Изабелла испан папасы Александр VI-ға сыйлаған. Апсидадағы мозаика, "Күңгірт ананың тәж киюі", 1295 жылы францискан монахы Жакопо Торрити қол қойған. Базиликада Джованни Баглионе салған Каппелла Боргезедегі фрескалар да бар. 12 ғасырғы қасбет 1743 жылы папа Бенедикт XIV-тің тапсырысымен қайта жаңартылып, қасбеттің мозаикасына зиян келтірмейтіндей етіп Фердинандо Фуга жобалаған лоджия қосылды. Канониканың (сакрария) сол жағындағы және оң жағындағы үйлесімді қанаттары (Фламинио Понцио жобалаған) базиликаның алдыңғы жағына Санта-Мария-Маджоре алаңына қарап тұрған сарай сияқты көрініс береді. Базиликаның қасбетінің оң жағында крестпен аяқталған, тік қойылған зеңбірек трубкасы түріндегі ескерткіш орналасқан: оны Францияның діни соғыстарының аяқталуын тойлау үшін папа Клемент VIII орнатқан. Қасбет алдындағы алаңда коринфтік капителі бар бағана тұрғызылған, оның үстінде Күңгірт ана мен бала Исаның мүсіні орналасқан. Бұл Мариандық бағана 1614 жылы Павел V папа кезінде Карло Мадерноның жобасы бойынша орнатылған. Бағананың түбіндегі Мадерноның фонтаны Павел V (Боргезе) гербіндегі бүркіттер мен айдаһарларды біріктіреді. Бұл бағана Рим форумындағы Максенций мен Константин базиликасынан қалған жалғыз толық сақталған бөлік. Бағана үстіндегі мүсінді Доменико Ферри жасаған. Папаның бұл бағанаға сәлем бергендерге үш жылдық кешірім жариялаған бұйрығы бар.

V ғасырдағы мозаикалар

Санта-Мария-Маджореде табылған мозаикалар – христиандық кеш антикалық дәуірдегі Құдай ана Марияның ең көне бейнелерінің бірі. Бір ғалымның айтуынша, “бұл Римдегі Санта-Мария-Маджоре ғибадатханасының безендіруімен жақсы көрсетілген, онда Марияның бейнесі, кем дегенде, Марияның Теотокос (Құдайды туған) ретінде 431 жылы Эфесте өткен үшінші экуменикалық кеңесте бекітілуін атап өту үшін таңдалған”. Санта-Мария-Маджоредегі триумф аркасы мен нефтің мозаикалары болашақта Құдай ана Марияның бейнеленуі үшін үлгі болды. Бұл мозаикалардың ықпалы V ғасырда Африка, Сирия және Сицилиядағы виллалардағы фрескаларда, қолжазба суреттерінде және көптеген еден мозаикаларында көрінетін кеш антикалық импрессионизмге негізделген. Осыған қатысты, Марияның апсидаға тәж кигізілуі Папа Николай IV-нің тапсырысымен Торрити тарапынан көп уақыттан кейін жасалған (13 ғасыр). Бұл мозаикалар тарихшыларға сол кездегі өнер, дін және қоғамдық қозғалыстарды түсінуге көмектесті. Маргарет Майлз түсіндіргендей, Санта-Мария-Маджоредегі мозаиканың екі мақсаты бар: бірі – Құдай ана Марияны Теотокос (Құдайды туған) ретінде дәріптеу; екіншісі – «Еврей Библиясы мен христиандық кітаптар арасындағы қарым-қатынасты жүйелі және жан-жақты түсіндіру, яғни Еврей Библиясы христиандықты көре алды». Бұл триумф аркасы мен нефтің мозаикаларында бейнеленген Ескі және Жаңа өсиеттер оқиғаларының екіұшты суреттері арқылы түсіндіріледі. Мозаикалар сонымен қатар өнер шеберлігінің кең ауқымын көрсетеді және сол кездегі мозаика техникасы үлгі кітаптардан көшіруге негізделген деген теорияны жоққа шығарады. Өнертанушы Робин Кормактың айтуынша, Санта-Мария-Маджореде табылған мозаикалар сол кездегі мозаика өнерінің әртүрлі стильдерінің үйлесімі: «өнер шеберлігінің ауқымы мен өндірістің нақты күрделілігі көшірушілікке дейін төмендетілуі мүмкін емес. Римдегі Санта-Мария-Маджоре ғибадатханасының мозаикасы осыған дәлел».

Паолина капелласы (немесе Боргезе капелласы) және Salus Populi Romani

Санта-Мария-Маджоре алаңындағы бағанада қазір базиликаның Боргезе капелласында сақталған Құдай ана Мәриямның әйгілі иконасы тұрғызылған. Ол Salus Populi Romani, яки Рим халқының амандығы немесе Рим халқының құтқарылуы деп аталады, себебі иконаның арқасында қалаға оба жұқпаған деген сенім бар. Иконаның жасы кем дегенде мың жыл, және дәстүр бойынша, оны Евангелист Лука Назареттегі Қасиетті Отбасының ағаш үстелін пайдаланып салған. Salus Populi Romani бірнеше папалар тарапынан мақталып, мариологиялық маңызды символ ретінде танылған. Рим Папасы болмас бұрын, кардинал Эудженио Пачелли 1899 жылдың 2 сәуірінде Пасха күні Боргезе капелласындағы икона алдында өзінің алғашқы католик миссасын өткізді. 1953 жылдың желтоқсан айында икона Рим қаласы арқылы әкелініп, алғашқы Мария жылының басталуына себепкер болды. 1954 жылдың 1 қарашасында икона Папа Пий XII-нің қатысуымен Әулие Петр базиликасында ресми түрде тәж кигізілді, ол осы оқиғаға арналған жеке сөз сөйлеп, Мәрияға арналған жаңа мереке – Мәрияның патшалығын енгізді. Келешек папалар Папа Павел VI, Папа Иоанн Павел II, Папа Бенедикт XVI және Папа Франциск Salus Populi Romani-ге барып, діни тойларды өткізді.

Пап базиликасы

Пап базиликасы ретінде Санта-Мария-Маджоре папа жиі пайдаланады. Ол 15 тамыздағы Марияның Көкке Көтерілу мерекесінің жылдық рәсімдерін басқарады. Бірнеше дін қызметкері мен базиликаның бас дін қызметкерінен басқа, қақпалы бас құрбандық алтарі тек папаның ғана пайдалануына арналған. Папа Франциск сайланған күнінен кейін базиликаға барды. Папа базиликаны бас дін қызметкерге, әдетте кардиналға тапсырады. Бұрын бас дін қызметкер Антиохияның титулды Латын Патриархы болған, бұл атақ 1964 жылы жойылды. 2016 жылдың 29 желтоқсанынан бері бас дін қызметкер Станислав Рылько. Бас дін қызметкер мен оның көмекші дін қызметкерлерінен басқа, канондар кеңесі де тұрады. Редемпторист, Доминикан және Францискан тәртібінің дін қызметкерлері шіркеуге қызмет етеді. Испания королі, қазіргі уақытта Фелипе VI, базилика кеңесінің протоканоны болып табылады. Папа Франциск базиликаға жиі барады, әсіресе Salus Populi Romani иконасына. Ол Ватиканнан тыс сапарларға дейін және кейін барып, иконаны өзінің "үлкен құрметі" деп атайды. Сондай-ақ, ол иконаның жанына өзінің соңғы бейіті болатын қабір салдырды. Франциск 1903 жылғы Лео XIII-ден бері Ватиканнан тыс жерге жерленген алғашқы папа болады.