Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чехия Республикасының саяси жүйесі
Political system of the Czech Republic
Чехия – президенті мемлекет басшысы, премьер-министрі үкімет басшысы болып табылатын унитарлық парламенттік республика. Атқару билігін Чехия Республикасының Үкіметі жүзеге асырады және ол Депутаттар палатасына есеп береді. Заң шығару өкілеттігі Парламентке жүктелген. Чехия Парламенті екі палатадан тұрады: Парламенттің жоғарғы палатасы – Сенат, ал төменгі палатасы – Депутаттар палатасы. Сенат 81 мүшеден тұрады, олар алты жылға сайланады. Депутаттар палатасы 200 мүшеден тұрады, олар төрт жылға сайланады. Сот жүйесінің ең жоғары органы Конституциялық сот, Жоғарғы сот және Жоғарғы әкімшілік сот үштігінен тұрады. Ең жоғары құқықтық құжат – Чехия Республикасының Конституциясы, ол конституциялық заңдармен және Негізгі құқықтар мен бостандықтар хартасымен толықтырылған. Қазіргі Конституция 1993 жылдың 1 қаңтарында Чехословакия тарағаннан кейін күшіне енді. Чехияда көп партиялық жүйе бар. 1993 және 2013 жылдар аралығында ең ірі екі саяси партия – солшыл Чех Социал-демократиялық партиясы (ČSSD) және оңшыл Азаматтық Демократиялық партиясы (ODS) болды. Бұл 2014 жылдың басында ANO 2011 атты жаңа ірі саяси партияның пайда болуымен өзгерді, ол содан бері екі үкіметке жетекшілік етті. V-Dem Демократия индексіне сәйкес, 2023 жылы Чехия әлемдегі сайлау демократиясының ең жоғары деңгейіндегі 16-шы ел болды.
The Czech Republic is a unitary parliamentary republic, in which the president is the head of state and the prime minister is the head of government. Executive power is exercised by the Government of the Czech Republic, which reports to the Chamber of Deputies. The legislature is exercised by the Parliament. The Czech Parliament is bicameral: the upper house of the Parliament is the Senate, and the lower house is the Chamber of Deputies. The Senate consists of 81 members who are elected for six years. The Chamber of Deputies consists of 200 members who are elected for four years. The judiciary system is topped by the trio of the Constitutional Court, Supreme Court and Supreme Administrative Court. The highest legal document is the Constitution of the Czech Republic, complemented by constitutional laws and the Charter of Fundamental Rights and Freedoms. The current constitution went in effect on 1 January 1993, after the dissolution of Czechoslovakia. The Czech Republic has a multi party system. Between 1993 and 2013, the two largest political parties were the centre left Czech Social Democratic Party (ČSSD) and centre right Civic Democratic Party (ODS). This changed in early 2014, with the rise of a new major political party ANO 2011, which has since led two cabinets. According to the V Dem Democracy indices the Czech Republic was 2023 the 16th most electoral democratic country in the world.
Төраға
Чехия Республикасының президенті бес жылға тікелей дауыс беру арқылы сайланады. Ол екі мерзімнен астам қызмет ете алмайды. Президент – Конституцияның 54-тен 66-ға дейінгі баптарында белгіленген шектеулі өкілдік өкілеттері бар мемлекет басшысы.
The president of the Czech Republic is elected by a direct vote for five years. They can only serve for two terms. The president is a formal head of state with limited executive powers specified in the articles 54 to 66 of the Constitution:
Министрлер
Министрлер – Премьер-министр емес, Министрлер кабинетінің кез келген мүшесі. Олар көбінесе министрліктің басшысы болады, бірақ бұл талап емес. Министрлік – кейде мемлекеттік департамент деп те аталады – мемлекеттік басқарудың нақты бір саласын басқаратын мемлекеттік ұйым. Министрліктердің саны нақты Министрлер кабинетіне байланысты өзгереді және Құзыреттілік туралы заңмен реттеледі. 2021 жылғы мәлімет бойынша, Чехияда 13 министр және 14 министрлік болды.
Ministers are any member of the Cabinet who are not the prime minister. They are usually the head of a ministry, but this is not required. A ministry – sometimes called government department – is a governmental organisation that manages a specific sector of public administration. The number of ministries varies depending on the particular Cabinet and is managed by the Competence Law. As of 2021, the Czech Republic had 13 ministers and 14 ministries.
Депутаттар палатасы
Депутаттар палатасы (чех тілінде Poslanecká sněmovna) 200 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша, 5% сайлау шегімен 4 жылдық мерзімге сайланады. Депутаттар палатасының сайлауы әр төрт жылда бір рет өтеді, егер биліктегі кабинет Депутаттар палатасының сенімін ертерек жойса. Сайлауға қатысатын әрбір саяси партияның кандидаттары елдің әкімшілік облыстарымен сәйкес келетін 14 сайлау округіне бөлінеді. Кез келген азаматтың кандидат болу үшін кемінде 21 жасқа толуы керек. Депутаттар палатасы бұрын Чехия Ұлттық Кеңесі деп аталған. Оның құқықтары мен міндеттері бұрынғы Чехословакия Федералдық Ассамблеясының құқықтары мен міндеттерімен бірдей.
The Chamber of Deputies (Poslanecká sněmovna in Czech) has 200 members, elected for four year terms by proportional representation with a 5% election threshold. The Chamber of Deputies elections happen every four years, unless the reigning Cabinet prematurely loses the Chamber of Deputies' support. Candidates for every political party participating in the elections are split among 14 electoral districts, which are identical to the country's administrative regions. A citizen must be at least 21 years old to be eligible for candidacy. The Chamber of Deputies was formerly known as the Czech National Council. It has the same powers and responsibilities as the now defunct Federal Assembly of the Czechoslovakia.
Сенат
Сенат (чех тілінде Senát) 81 мүшеден тұрады, олардың әрқайсысы алты жылға сайланады. Сенат сайлауы екі жылда бір рет өтеді және әр сайлауда орындықтардың үштен бір бөлігі ғана дауысқа салынады. Сенаттың 81 сайлау округі де шамамен бірдей дауыс берушілерді қамту үшін құрылған. Сенат сайлауы екі кезеңді жүйе бойынша өтеді, бірінші кезеңде ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші кезеңде, әдетте бір аптадан кейін қайта сайысқа түседі. Тек 40 жасқа толған азаматтар ғана кандидат бола алады. Сенаттың міндеті – тұрақтандырушы күш болу және оның ықпалы Депутаттар палатасымен салыстырғанда әлдеқайда төмен.
The Senate (Senát in Czech) has 81 members, each elected for a six year term. Senate elections happen every two years and only a third of the seats is contested each time. All of the 81 Senate electoral districts are designed to contain roughly the same number of voters. The Senate elections use a two round system, when the two most successful candidates from the first round face each other again in the second round usually a week later. Only citizens who have reached the age of 40 are eligible for candidacy. The senate's function is to be a stabilizing force and its influence is significantly lower than that of the Chamber of Deputies.
Сот тармағы
Чехияның сот жүйесі төрт санаттағы соттарды және сот жүйесінен тыс тұратын Конституциялық сотты мойындайды.
The Czech court system recognizes four categories of courts and the Constitutional Court, which stands outside of the court system.
Конституциялық сот
Конституциялық соттың басты мақсаты – халықтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қорғау. Соттың шешімдері соңғы және түпкілікті болып табылады, оларды өзгертуге немесе жоққа шығаруға болмайды және олар заңның көзі саналады. Сотқа 15 судья кіреді, оларды президент 10 жылдық мерзімге тағайындайды және Сенат мақұлдайды. Оның жұмысы АҚШ Жоғарғы Сотының жұмысына ұқсас.
The Constitutional Court's main purpose is to protect people's constitutional rights and freedoms. The decisions of the court are final, cannot be overturned and are considered a source of law. The court is composed of 15 justices who are named for a renewable period of 10 years by the president and approved by the Senate. Its functionality is similar to that of the Supreme Court of the United States.
Жоғарғы соттар
Чехияның сот жүйесінде екі жоғарғы сот бар: Жоғарғы Сот пен Жоғарғы Әкімшілік Сот. Екеуі де Брно қаласында орналасқан.
There are two supreme courts in the court system of the Czech Republic – the Supreme Court and the Supreme Administrative Court. Both reside in Brno.
Жоғарғы Сот
Чехияның Жоғарғы соты – Чехияда қаралатын көптеген сот істері бойынша ең жоғары сатыдағы апелляциялық сот. Жоғарғы сот судьялары төменгі соттардың заң күшіне енген шешімдерін сараптап, бағалайды. Олар Чехия сот жүйесін біртілдіреді.
The Supreme Court of the Czech Republic is the court of highest appeal for almost all legal cases heard in the Czech Republic. The justices of the Supreme Court analyze and evaluate legally effective decisions of lower courts. They unify the Czech judicature.
Жоғарғы әкімшілік сот
Чехияның Жоғарғы әкімшілік соты адамдарды мемлекеттік органдардың заңсыз шешімдері мен рәсімдерінен қорғайды. Ол сайлауларға шағымдарды қарастырады және саяси партиялардың қызметін тоқтатуға немесе тыйым салуға құқылы. Ол үкіметтік ұйымдар арасындағы құзырет дауларын шешеді, сондай-ақ сот жүйесінің өзге де мүшелері үшін тәртіптік сот ретінде де қызмет етеді.
The Supreme Administrative Court of the Czech Republic protects people from unlawful decisions and procedures of the state authorities. It examines objections to elections and has the authority to ban or suspend the activity of political parties. It resolves competence disputes between governmental organizations and also serves as disciplinary court for other members of the judiciary.
Жоғары соттар
Чехияда екі жоғары сот бар: Прагадағы және Оломоуцтағы. Олар аймақтық соттардың алғашқы инстанция ретінде қараған істері бойынша апелляциялық соттар болып табылады. Жоғары соттардың төрағаларын президент жеті жылға тағайындайды. Вице-президенттерді әділет министрі тағайындайды, олар да жеті жылдық мерзімге қызмет етеді. Заң бойынша, жоғары соттың судьясы болу үшін кемінде сегіз жыл тәжірибе болуы міндетті.
There are two high courts in the Czech Republic – one in Prague and one in Olomouc They serve as courts of appeal to Regional Courts in cases, where the Regional Court acted as a court of first instance. Presidents of the high courts are appointed by the president for seven years. The vice presidents are appointed by the minister of justice and also serve a seven year term. A justice is required by the law to have at least eight years of experience before becoming a member of a High Court.
Облыстық соттар
Облыстық соттар негізінен аудандық соттардың апелляциялық соттары ретінде және Жоғарғы әкімшілік сотынан өзге әкімшілік соттардың бірінші және жалғыз сатысы ретінде қызмет етеді. Дегенмен, олар аса ауыр қылмыстық істерді, корпорациялар арасындағы дауларды немесе интеллектуалдық меншікке қатысты дауларды қараудың бірінші сатысында да әрекет ете алады. Чехия Республикасында сегіз облыстық сот бар: Брно, Острава, Градец-Кралове, Усти-над-Лабем, Пльзень, Ческе-Будейовице және Прагада екі сот.
Regional courts serve mainly as the courts of appeal to district courts and also as the only instance of administrative courts besides the Supreme Administrative Court. However, they can also act as courts of first instance in cases of more severe criminal charges, disputes between corporations or disputes over intellectual property. There are eight regional courts in the Czech Republic: in Brno, Ostrava, Hradec Králové, Ústí nad Labem, Plzeň, České Budějovice and two in Prague.
Аудандық соттар
Аудандық соттар азаматтық және қылмыстық істердің басым көпшілігінде бірінші инстанция соты ретінде қызмет етеді. Чехия Республикасында барлығы 86 аудандық сот бар. Нотариустар мен сот орындаушыларын әділет министрі өздерінің құзыретіне сәйкес тағайындайды.
District courts serve as the courts of first instance in almost all civil or criminal proceedings. There is a total of 86 district courts in the Czech Republic. Notaries and executors are appointed by the minister of justice to their jurisdictions.
Өңірлік үкімет
Чехия 14 әкімшілік облысқа бөлінген, оның ішінде Прага қаласы да бар. 73 әкімшілік ауданнан (чех тілінде okresy) және 4 муниципалитеттен тұратын бұрынғы жүйе 1999 жылы өткізілген әкімшілік реформада жойылды. Әр облыстың әртүрлі санды облыстық кеңесі және облыстық кабинет президенті (чех тілінде hejtman) болады, ол ресми басшы болып табылады. Прага қаласы осы ережеден жалғыз ерекшелік, себебі қалалық кеңес облыстық және қалалық басқару органының қызметін атқарады және оны мэр басқарады. Облыстық кеңес мүшелері Депутаттар палатасының депутаттары сияқты төрт жылдық мерзімге сайланады. Дауыс беруге құқығы бар барлық ересек азаматтар облыстық кеңеске кандидат бола алады.
The Czech Republic is divided in 14 administrative regions, including one for the capital of Prague. The older system of 73 administrative districts (okresy in Czech) and 4 municipalities was abandoned in 1999 in an administrative reform. Each of the regions has a regional council with a varied number of regional councilors and a president of the regional cabinet (hejtman in Czech) as its formal head. The capital of Prague is the only exception to this, as the City Council acts both as regional and municipal governing body and is led by a mayor. Regional councilors are elected for four year terms similarly to deputies in the Chamber of Deputies. All adults eligible to vote are also eligible to be a candidate to a regional council.
Сенат құрамы
Чехияның депутаттар палатасының қазіргі құрамы туралы ақпарат алу үшін 2017 жылғы Чехия парламенттік сайлауында сайланған депутаттар тізіміне жүгініңіз.
For the current composition of the Chamber of Deputies of the Czech Republic, see List of MPs elected in the 2017 Czech legislative election.
Соңғы саяси оқиғалар
1991 жылдан бастап Чехия, бастапқыда Чехословакия құрамында, ал 1993 жылдан бастап дербес түрде Вишеград тобының, 1995 жылдан бастап ЭЫДҰ-ның мүшесі болды. Чехия 1999 жылдың 12 наурызында НАТО-ға, ал 2004 жылдың 1 мамырында Еуропалық Одаққа қосылды. 2007 жылдың 21 желтоқсанында Чехия Шенген аймағына қосылды. 2017 жылға дейін Чехия үкіметтерін Чехия Социал-демократиялық партиясы немесе Азаматтық демократиялық партия басқарды. 2017 жылдың қазан айында елдің екінші бай адамы Андрей Бабиш басқарған популистік ANO 2011 қозғалысы сайлауда өзінің ең жақын бәсекелесі – орталық оңшыл Азаматтық демократтардан үш есе көп дауыс жинап жеңіске жетті. 2017 жылдың желтоқсан айында Чехия президенті Милош Земан Андрей Бабишты жаңа премьер-министр етіп тағайындады. 2021 жылдың 28 қарашасында Чехия президенті Милош Земан оппозиция жетекшісі Петр Фиаланы елдің жаңа премьер-министрі етіп тағайындады. Орталық оңшыл коалиция "Сполу" ("Бірге" деген мағынада) 2021 жылдың қазан айында өткен парламент сайлауында премьер-министр Андрей Бабиш пен оның популистік ANO партиясына қарсы тартысты жарысқа қарамастан жеңіске жетті. Бабиш төрт жыл билікте болғаннан кейін қайта сайлануға тырысты. 2023 жылдың қаңтарында бұрынғы НАТО генералы Петр Павел Милош Земанның орнын басу үшін Андрей Бабишке қарсы сайлаудың екінші турында жеңіске жетіп, Чехия Республикасының төртінші президенті болды.
From 1991, the Czech Republic, originally as part of Czechoslovakia and since 1993 in its own right, has been a member of the Visegrád Group and from 1995, the OECD. The Czech Republic joined NATO on 12 March 1999 and the European Union on 1 May 2004. On 21 December 2007 the Czech Republic joined the Schengen Area. Until 2017, either the Czech Social Democratic Party or the Civic Democratic Party led the governments of the Czech Republic. In October 2017, populist movement ANO 2011, led by the country's second richest man, Andrej Babiš, won the elections with three times more votes than its closest rival, the centre right Civic Democrats. In December 2017, Czech President Miloš Zeman appointed Andrej Babiš as the new prime minister. On 28 November 2021, Czech President Miloš Zeman appointed opposition leader Petr Fiala as the country's new prime minister. The centre right coalition Spolu (meaning Together) won tightly contested legislative elections in October 2021 against Prime Minister Andrej Babiš and his populist ANO party. Babiš had sought re election after four years in power. In January 2023, Former NATO general Petr Pavel won the election runoff over Andrej Babiš to succeed Miloš Zeman as the fourth president of the Czech Republic.