Кіріспе

Уэльстегі теңіз жағалауындағы қала және қауымдастық Тенби (Dinbych y pysgod) – Уэльстің Пемброкшир графтығындағы теңіз жағалауындағы қала және қауымдастық. Ол Кармартен шығанағында орналасқан. Ерекше белгілі нәрселерге 3 миль (5 км) құмды жағажайлар және Пемброкшир жағалау жолы, 13 ғасырдағы ортағасырлық қала қабырғалары, оның ішінде Бес аркалы барбикан қақпасы, Тенби мұражайы және өнер галереясы, 15 ғасырдағы Сент-Мария шіркеуі және Ұлттық сенім қорының Тюдор саудагерінің үйі жатады. Тенби портынан теңіздегі Калди аралына қайықтар жүзеді. Сент-Кэтрин аралы таяп тұрғанда қолжетімді және 19 ғасырғы Палмерстон бекінісіне ие. Қалада жұмыс істейтін теміржол станциясы бар. A478 тас жолы Кардиганнан, Цередигоннан Тенбиді A477, A40 және A48 арқылы M4 тас жолымен шамамен 40 миль (64 км) қашықтықта байланыстырады.

Тарих

Британ аралдарының батыс жағалауында стратегиялық тұрған және Атлант мұхиты мен Ирландия теңізінен табиғи түрде қорғалған порты бар Тенби, қоныстануға өте қолайлы болған, мүмкін, төбедегі бекініс, ал қоныстың саудалық сипаты гиберно-норвегиялық ықпалмен дамыған болуы мүмкін. Тенбидегі ең ерте кездесуші жазба – 9 ғасырға жататын, бірақ 14 ғасырғы Талиэсин кітабында сақталған «Этмик Динбич» атты өлең. Тенбиді 12 ғасырдың басында Батыс Уэльске шабуыл жасаған нормандар басып алды. Қаланың алғашқы тас қабырғасы Касл төбесінде салынды. Тенбидің саудасы нормандардың Уэльстен тысқары «Кіші Англиясында» маңызды теңіз порты ретінде дамыды. Дегенмен, 1153 жылы Маредудт ап Груффидт пен Рис ап Груффидт басқарған уэльстік әскерлердің шабуыл жасап, қаланы тонауынан кейін қосымша қорғаныс қажеттілігі күшейді. Қаланың тонауы 1187 жылы және 1260 жылы Лливелин ап Груффудтың шабуылы кезінде қайталанды. Соңғы шабуылдан кейін Пемброктың 1-ші графы Уильям де Валенс 13 ғасырдың соңында Тенби қала қабырғаларын салуға бұйрық берді. Тас қабырға, мұнаралар мен қақпалар «ескі қала» деп аталатын елді мекеннің үлкен бөлігін қоршады. Қала қабырғалары салынғаннан кейін Тенби қамалы мәнсіз болып, 14 ғасырдың соңына қарай тасталып кетті. Осы кезеңде қала өте қарбалас және маңызды болғандықтан, ол ұлттық порт ретінде қарастырылды. Гүлдер соғысы кезінде Англияның болашақ королі Генрих VII Генрих Тюдор 1471 жылы елден жер аудармай тұрып, Тенбиде паналады. 16 ғасырдың ортасында бұрын «Бес аркалы таверна» деп аталған үлкен D пішіндес мұнара екінші испан армадасынан қорқу себебімен салынды. Екі маңызды оқиға қаланың маңыздылығының тез және тұрақты төмендеуіне себеп болды. Біріншіден, Тенби Англия азамат соғысында Парламентті қолдады. Маклсфилдтің 1-ші графы Чарльз Жерардың роялистерінің екі әрекетіне қарсы тұрғаннан кейін, 1648 жылы қала басып алынды. Он аптадан кейін қираған қала полковник Томас Хортонға берілді, ол көп ұзамай Оливер Кромвеллді қарсы алды. Тағы бір соғыс Тенбидің өркендеуіне әкелді. 1798 жылдан бастап француз генералы Наполеон Бонапарт Еуропаны жаулап ала бастады, бұл британдық бай жоғары таптардың континенттік шипажай қалаларына саяхаттауын шектеді. 1802 жылы жергілікті тұрғын, саудагер банкир және саясаткер сэр Уильям Пакстон ескі қаладағы алғашқы мүлігін сатып алды. Осы уақыттан бастап ол қала кеңесінің толық мақұлдауымен аймаққа көп инвестиция жасады. Денсаулық үшін тұзды суға шомудың дамуымен Пакстон инженер Джеймс Гриер мен сәулетші Сэмюэл Пепс Кокереллді (оның Мидлтон-холл үйін салған сол команда) «жоғарғы қоғамға лайықты сәнді шомылу орнын» құруға шақырды. Оның теңізге шомылу моншалары 1806 жылдың шілдесінде ашылды және Globe Inn-ті сатып алғаннан кейін, оны «өте жоғары, сәнді және ыңғайлы стильге» айналдырып, шомылуға келгендерге жайлы жатқан орынға айналдырды. Моншалардың жанында коттедждер, каретка және жылқы сақтау орындары салынды. 1814 жылы Пакстонның толық қаржысымен портқа қарап тұрған аркалармен жол салынды. Ол қала арқылы таза суды құбырмен өткізуге мүмкіндік беретін Парламент актісін қабылдады. Осы жетістіктерге қарамастан, оның 1809 жылғы театры 1818 жылы қолдаудың жетіспеуіне байланысты жабылды. Қаланың көптеген ерекшеліктері денсаулықты сақтауға арналған жағажай серуендерін ұйымдастыру үшін салынды, өйткені Викториялық бала күтушілерді жылжытуға арналған жаяу жолдар салынды, сондықтан бүгінгі таңда көптеген жағажайлар мүгедектерге қол жетімді. 1856 жылы жазушы Мэри Энн Эванс (қалам аты Джордж Элиот) Джордж Генри Льюеспен бірге Тенбиге 1858 жылы жарық көрген «Teңіз жағажайы зерттеулері» еңбегіне материалдар жинауға барды. 1852 жылы кеме апатына ұшыраған балықшылар мен теңізшілердің Патшалық қайықтық қоғамы қалаға құтқару қайығын орналастырды, 1854 жылы оны Корольдік ұлттық құтқару қайығы институты өз қолына алды. 1905 жылы Касл-Хилл төбесінде құтқару қайықтары станциясы салынды. Ол 2008 жылы заманауи станциямен ауыстырылды. Тенби темір жол станциясы мен Пемброк және Тенби темір жолы 1863 жылдың 30 шілдесінде Пемброкке дейін ашылды. 1864 жылдың 8 тамызында Пемброк докқа дейінгі ұзартылған желі ашылды. 1866 жылы желі Уитленд темір жол станциясына қосылды. 1867 жылы Сент-Кэтрин аралында Палмерстон фортын салу жұмыстары басталды. Форт 1887-1895 жылдары әскердің бақылауында болды. Ескі қаладағы қамал қабырғалары сақталған, сондай-ақ пастельді түстермен жасалған Викториялық архитектура да сақталған. Экономика туризмге негізделген, сонымен қатар қолөнер, өнер және басқа да дүкендер де қолдау көрсетіп тұр. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Тенбиде және оның айналасында 372 тізілген ғимарат және басқа да құрылыстар бар.

Басқару

Тенбиде жергілікті басқарудың екі деңгейі бар: қауымдық (қалалық) және округтік деңгей – Тенби қалалық кеңесі және Пемброкшир округтік кеңесі. Қалалық кеңес Жоғарғы Жабақ көшесіндегі Де Валенс павильонында орналасқан. Тенби – ежелгі қалашық, 1290 жылы Пемброктың 1-ші графы Уильям де Валенс оған жарлық берген, ал 1581 жылы Елизавета I оны ресми түрде қалашық деп бекіткен. 1836 жылы қалашық муниципалитет болып қайта құрылды. 1860 жылдан 1947 жылға дейін қалалық кеңес Тенби қалалық үйінде орналасқан. 1947 жылы кеңес Нортон ауданындағы Крофт үйіне көшіріліп, кейін ол Гильдхолл деп аталды. 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес Тенби қалалық кеңесі таратылды, ал 1974 жылдың 1 сәуірінде аймақ Дифед округі құрамындағы Оңтүстік Пемброкшир ауданының бір бөлігіне айналды. Бұрынғы қалашықтың аумағын қамтитын қауым құрылды, оның кеңесі Тенби қалалық кеңесі деп аталды. Қалалық кеңес 1980 жылдардың ортасына дейін Гильдхоллда орналасқан, содан кейін Жоғарғы Жабақ көшесіндегі Де Валенс павильонына көшірілді. Оңтүстік Пемброкшир ауданы 1996 жылы таратылып, аймақ қайта құрылған Пемброкширдің құрамына енді.

Білім

Тенби мектептері аймағында төрт мектеп бар, олардың үшi бастауыш мектеп және бiр орта мектеп: Ysgol Hafan y Mor, Tenby Church in Wales бастауыш мектебі, St. Teilo's RC мектебі және Ysgol Greenhill орта мектебі. St. Teilo's мектебі мен Tenby Church in Wales мектебінің оқушылары автоматты түрде Greenhill мектебіне қабылданады, бірақ ата-аналар оларды басқа мектепке тіркеуге құқылы. Ysgol Hafan y Môr – валли тілінде оқытатын мектеп. Оқушылардың көпшілігі Кримичтегі валли тілінде оқытатын Ysgol y Preseli орта мектебіне түседі. Аймақтағы бұрынғы мектептердің бірі – Tenby V. C. Infants School, ол ағылшын тілінде оқытатын, валли тілі бөлімі бар мектеп болатын. Осы мектептің оқушылары автоматты түрде Tenby Junior School-ға қабылданатын, ол қазір Ysgol Hafan y Môr болып өзгертілді. Tenby V. C. Infants School 2016 жылы бұзылып, жақын орналасқан Greenhill мектебінің алаңына айналдырылды.

Туризм

Көрермелерге екі қорғалған құмды жағажай және Калди аралына жағалаудағы қайық саяхаттары ұсынылады. Сент-Кэтрин аралы таяды-кетеді және онда 19 ғасырдағы Палмерстон форты – Сент-Кэтрин форты орналасқан. 2016 жылдың тамызында форттың болашағы "белгісіз" болып қалды және ол көпшілікке жабылды. Тенбиде келушілерге арналған дүкендер, пабтар және мейрамханалар бар. The Sunday Times газеті 2019 жылы Тенбидің Касл жағажайын Ұлыбританиядағы ең жақсы жағажай деп атады.

Көлік

Тенби теміржол станциясы қалаға Вест Уэльс желісінің тармағында қызмет көрсетеді, оны Transport for Wales Rail операторы басқарады, сонымен қатар станцияны да басқарады. Пойыздар екі бағытта жүреді; батысқа қарай Пемброкке, ал шығысқа қарай – . Жоғары маусымда пойыздар сенбі күндері Паддингтоннан тікелей Тенбиге қатынайды. Ең жақын әуежай – Кардифф халықаралық әуежайы.

Спорт

Тенби Юнайтед РФК, регби одағы клубы 1876 жылдан бері бар. Ол Уэльс регби одағының мүшесі. 1970 жылы Тенби теңізде жүзу қауымдастығы 26 желтоқсанда жүзуді бастады. Қазір бұл Тенбидің басты Рождестволық көрінісіне айналған, шамамен 600 жүзуші, көбінесе әртүрлі костюмдермен, мыңдаған көрермендердің арасында өтеді. Әрбір қатысушы, қайырымдылыққа арналған жүзуге тіркелсе, медаль алады. Осборн отбасы осы шараның басынан бері қатысып келеді, ал ТҚЖҚ төрағасы Крис Осборн оның күн сәулесінен бастап, аязды желге дейін, кез келген ауа райында өтетінін көрді. Тенби қыркүйек айында Уэльс Ironman триатлонына төңкерілді. Сонымен қатар, Тенби Эйс велосипед клубы және теңіз жағалауындағы 18 лункалы Тенби гольф алаңы да бар.

Уолли - морж

2021 жылдың 19 наурызында Арктикалық морж Ирландиядан келгеннен кейін Broad Haven South жағалауының жартастарында байқалды. Тенбиде болған кезінде ол негізінен RNLI Lifeboat Tenby жаңа суға түсірілетін жерінде болды. 2021 жылдың 5 және 8 сәуір аралығында Уоллиді ешкім көрмеді, соның салдарынан оны көруге келгендер қуып жіберді деген алаңдаушылық туды, бірақ ол айдың соңында қайтадан суға түсірілетін жерде демалып тұрды және бір рет осы жерді пайдалану үшін оны жылжытуға тура келді. Кейбіреулер морж Арктикадан мұздың үстінде келгенін айтты. RSPCA бұл түрдің ең оңтүстіктегі байқалуы деп санайды; оларды кейде Шотландияда да көруге болады. Күнінің көп бөлігін демалып, тамақ іздеумен өткізсе де, ол кейбір қиындықтар тудырды. Ол қайыққа мінуге тырысқанда шағын қайықты құлатты және балық аулау кемесіне зақым келтірді деген хабарламалар болды. Аугуст Джон: 1959 жылдың 30 қазаны. Уилфред Харрисон: 1969 жыл. Сью Лейн: 2023 жылдың 10 мамыры. Кеңесші Тревор Халлетт: 2023 жылдың 10 мамыры.