Роальд Дальдің «Сиқыршылар» кітабы: балаларды егеуқырларға айналдыруды көздеген қатыгез сиқыршылар туралы қорқынышты әңгіме. Кітап 1983 жылы жарық көрді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1983 жылы балаларға арналған Роалд Дальдың кітабы.
1983 children's book by Roald Dahl
"Сыртқыштар" – 1983 жылы британдық автор Роалд Даль жазған балалар романы. Қара фантастика жанрындағы бұл оқиғаның бір бөлігі Норвегияда, екінші бөлігі Англияда өтеді. Онда жас ағылшын баласы мен оның норвегиялық әжесі балаларды жек көретін, әр елде жасырын қоныстанған сыртқыштардың әрекеттерімен күреседі. Сыртқыштардың зұлым әрі күшті Бас Сыртқысы Англияға барлық балаларды тышқандарға айналдыру жоспарын іске асыру үшін келеді. "Сыртқыштар" кітабы алғаш рет Лондондағы "Jonathan Cape" баспасынан шықты, суреттерін Роалд Дальмен бұрын жұмыс істеген Квентин Блейк салған. Кітапқа қатысты пікірлер әртүрлі болды және оны әйелдерге деген жеккөрушілік көзқарасы үшін сынға түстірді. 2012 жылы АҚШ-тың "School Library Journal" журналы жариялаған сауалнамада бұл кітап барлық уақыттағы ең жақсы балалар романдарының тізімінде 81-орынды иеленді. 2019 жылы BBC "Сыртқыштар" романын ең ықпалды 100 романның қатарына қосты. 2012 жылы Бас Сыртқысының суреті Ұлыбританияның почта маркасында пайда болды. Кітап аудиокнигаға, сахналық қойылымға, 2007 жылы BBC радиосының екі бөлімді драмалық қойылымына, операға, екі фильмге және музыкалық театрға бейімделді.
The Witches is a 1983 children's novel by British author Roald Dahl. A dark fantasy, the story is set partly in Norway and partly in England, and features the experiences of a young English boy and his Norwegian grandmother in a world where child hating societies of witches secretly exist in every country. The witches are ruled by the vicious and powerful Grand High Witch, who arrives in England to organise her plan to turn all of the children there into mice. The Witches was originally published by Jonathan Cape in London, with illustrations by Quentin Blake who had previously collaborated with Dahl. It received mixed reviews and was criticised for misogyny. In 2012, the book was ranked number 81 among all time best children's novels in a survey published by School Library Journal, a US monthly. In 2019, the BBC listed The Witches on its list of the 100 most influential novels. In 2012, the Grand High Witch appeared on a Royal Mail commemorative postage stamp. The book has been adapted into audiobook recordings, a stage play, a 2007 two part BBC Radio dramatisation, an opera, two motion pictures and a musical stage production.
Сюжет
Бұл оқиға ата-анасы жол апатынан қайтыс болғаннан кейін норвегиялық әжесімен бірге тұратын жеті жасар ағылшын баласының көзқарасынан баяндалады. Бала әжесінің барлық әңгімелерін жақсы көреді, бірақ әсіресе ол әжесінің айтқандай, адам баласын өлтіруге ұмтылған қорқынышты әйел жын-шайтандар туралы шынайы өмірдегі сиқыршылар туралы әңгімелер оған қатты әсер етеді. Ол оған шынайы сиқыршының қарапайым әйелге ұқсайтынын айтады, бірақ оның сиқыршы екенін айтудың жолдары бар, мысалы, шынайы сиқыршылардың тырнақтары орнына тырнақтары болады, оларды қолғап киіп жасырады; шаштары жоқ, оларды шашыраңқылықпен жауып тастайтын парик киіп жасырады, бұл оларды бөртпеге шалдықтырады; аяқтары төртбұрышты, саусақтары жоқ, олар кішкентай, үшкір аяқ киім киіп жасырады, бұл оларға ыңғайсыздық тудырады; көздері түсі өзгеретін оқушыларымен, олар сия үшін қолданады; иттің нәжісі иісіндей көк түкірігі бар және балаларды иіскеу үшін үлкен мұрын тесіктері бар; бала неғұрлым кірші болса, сиқыршы оларды иіске алуы мүмкін емес. Ата-анасының өсиетінде көрсетілгендей, баяндаушы әжесімен бірге Англияға оралады, ол сол жерде туып, мектепте оқыған және мұрагерлік үйі орналасқан. Әжесі балаға сақ болуды ескертеді, өйткені ағылшын сиқыршылары әлемдегі ең зұлымдардың қатарында екені белгілі, олар балаларды жағымсыз жаратылыстарға айналдырады, сондықтан оларды күдіксіз ересектер өлтіреді. Әже әртүрлі елдегі сиқыршылардың әртүрлі әдет-ғұрыптары бар екенін және әр елдегі сиқыршылар бір-бірімен тығыз байланыста болса да, оларға басқа елдердің сиқыршыларымен сөйлесуге рұқсат етілмейді. Ол оған әлемдегі бүлікшілердің бүлікшіл және шайтандық көшбасшысы, жыл сайын барлық елдерде олардың кеңестеріне баратын құпиялы Ұлы Бас Сиқыршы туралы да айтады. Англияға оралғаннан кейін көп ұзамай, бала ағаштағы үйінің төбесінде жұмыс істеп жатқанда, қара киім киген бейтаныс әйелдің оған таңғажайып күлкімен қарап тұрғанын көреді және ол сиқыршы екенін тез түсінеді. Кейіннен, бала әжесінен алған үй жануарлары - тышқандарды үйретіп жатқанда, қонақ үйдің балу залында "Балаларға қатыгездік жасауды болдырмау жөніндегі патшалық қоғам" ұйымдастырылады. Содан соң бала балу залына жасырын кіреді де, үй жануарлары - тышқандармен ойнайды. Ол би залына кіретін қыздарды көргенде, экранның артына жасырынады. Олар шаштарының астына қолғаппен бас терілерін қысып жатқанда, бала бұл ағылшын сиқыршыларының жыл сайынғы жиналысы екенін және ол қазір жабық бөлмеде тұтқында қалғанын түсінеді. Бір жас әйел сахнаға шығып, бетін толықтай алып тастайды, бұл - маска. Бала оның Ұлы Бас Сиқыршының өзі екенін түсінеді. Ол ағылшын сиқыршыларының жеткілікті балаларды өлтіре алмауына наразылығын білдіреді. Ұлы Бас Сиқыршы өзінің басты жоспарын ашады: Англияның барлық сиқыршылары тәтті дүкендерді сатып алуы керек (ол сиқырлы ақша жасау машинасынан басып шығарған жалған ақшамен) және оның соңғы шығармашылығының тамшысымен тегін тәттілер мен шоколадтар беруі керек: "Формула 86 Кешіктірілген әрекетті тышқан жасаушы", тұтынушыны дәрі жасаушы белгілеген уақытта тышқанға айналдыратын сиқырлы дәрі. Бұл балалардың мұғалімдері мен ата-аналары үшін беймәлім түрде өзгерген балаларды өлтіру. Формуланың тиімділігін көрсету үшін Ұлы Бас Сиқыршы Бруно Дженкинс есімді баланы әкеледі, ол бай және жиі ашкөз бала, конгресс залына тегін шоколадты уәде етеді. Ол Бруно Дженкинсті формуласы бар шоколадты жеуге алдап, кездесу кезінде "алармды" іске қосуға мәжбүр еткенін айтады. Дәрінің әсері пайда болады, Бруно жиналған сиқыршылардың алдында тышқанға айналады. Көп ұзамай сиқыршылар баяндаушының бар екенін байқап, оны бұғаулап алады. Содан кейін Ұлы Бас Сиқыршы оның тамағына Formula 86 бөтелкесін құяды, ал дозасы асып кеткеннен кейін ол бірден тышқанға айналады. Алайда, өзгерген бала өзінің ой-өрісін, жеке басын, тіпті дауысын сақтайды, мысық тұзағына еліктіруден бас тартады. Бруноны тауып алғаннан кейін, өзгерген бала әжесінің қонақ үйіне барып, білгендерін айтады. Ол сиқыршыларға шарапты кешкі асқа қоса отырып, жағдайды өзгертуге кеңес береді. Ол үлкен сиқыршының бөлмесінен дәрі бөтелкесін алып, онымен бірге барады. Бруноны ата-анасына қайтару әрекеті керемет сәтсіздікке ұшырағаннан кейін (негізінен анасының тышқаннан қорқынышынан), әже Бруно мен баяндаушыны асханаға алып кетеді. Айтқыш ас үйге кіреді, ол жерде ол сиқыршылардың кешкі асқа арналған көк бұршақ шұпағына сусын құяды. Ас үйден қайтып келе жатқанда, аспаз баяндаушыны көріп, оның құйрығының бір бөлігін ет кескіш пышақпен кесіп тастайды, содан кейін ол әжесіне қайта қашуға жетеді. Сиқыршылардың барлығы бірнеше минут ішінде тышқанға айналады, баяндаушы сияқты үлкен доза алған. Қонақ үй қызметкерлері мен қонақтар бәрі де үрейленеді және білмей тұрып, Ұлы Бас Сиқыршы мен Англияның барлық сиқыршыларын өлтіреді. Үйге оралғаннан кейін, бала мен әжесі әлемді сиқыршылардан құтқару жоспарын құрады. Норвегия полициясының бастығы болып телефон арқылы қоңырау шалып, Ұлы Бас Сиқыршы сол жердегі сарайда тұрғанын біледі. Олар Ұлы Бас Сиқыршының норвегиялық сарайына сапар шегіп, оның ізбасары мен көмекшілерін тышқанға айналдырып, содан кейін оларды жою үшін мысықтарды жібереді. Ұлы Бас Сиқыршының ақша жасау машинасы мен әртүрлі елдердегі сиқыршылар туралы ақпаратты пайдаланып, оларды жоюға тырысады. Әжесі тышқан ретінде баланың шамамен тоғыз жыл ғана өмір сүретінін айтады, бірақ балаға бұл ұнамайды, өйткені ол әжесінен асығыс кеткісі келмейді (ол өзі де шамамен тоғыз жыл ғана өмір сүретінін айтады), өйткені ол басқа біреудің өзіне қарауын қаламайды.
The story is narrated from the perspective of an unnamed seven year old English boy, who goes to live with his Norwegian grandmother after his parents are killed in a car accident. The boy loves all his grandmother's stories, but he is especially enthralled by the stories about real life witches who she says are horrific female demons who seek to kill human children. She tells him a real witch looks exactly like an ordinary woman, but there are ways of telling whether she is a witch, such as real witches have claws instead of fingernails, which they hide by wearing gloves; are bald, which they hide by wearing wigs that make them break out in rashes; have square ended feet with no toes which they hide by wearing small, pointy shoes that cause them discomfort; have eyes with pupils that change colour; have blue spit which they use for ink and have large nostrils which they use to sniff out children, who, to a witch, smell of dog's droppings; the dirtier the child, the less likely a witch can smell them. As specified in the parents' will, the narrator and his grandmother return to England, where he had been born and had attended school, and where the house he is inheriting is located. The grandmother warns the boy to be on his guard, since English witches are known to be among the most vicious in the world, notorious for turning children into loathsome creatures so unsuspecting adults will kill them. The grandmother reveals witches in different countries have different customs and that, while the witches in each country have close affiliations with one another, they are not allowed to communicate with witches from other countries. She also tells him about the mysterious Grand High Witch of All the World, the feared and diabolical leader of all of the world's witches, who visits their councils in every country, each year. Shortly after arriving back in England, while the boy is working on the roof of his treehouse, he sees a strange woman in black staring up at him with an eerie smile and quickly realises that she is a witch. Later, while the boy is training his pet mice given to him as a consolation present by his grandmother, the hotel ballroom hosts the "Royal Society for the Prevention of Cruelty to Children." The boy then sneaks into the ballroom to play with his pet mice. After seeing ladies entering the ballroom, he hides behind a screen. When they reach underneath their hair to scratch at their scalp with a gloved hand, the boy realises that this is the yearly gathering of the English witches, and that he is trapped in the now closed room. A young woman goes on stage and removes her entire face, which is a mask. The boy realises that she is none other than the Grand High Witch herself. She expresses her displeasure at the English witches' failure to eliminate enough children. The Grand High Witch unveils her master plan: all of England's witches are to purchase sweet shops (with counterfeited money printed by her from a magical money making machine) and give away free sweets and chocolates laced with a drop of her latest creation: "Formula 86 Delayed Action Mouse Maker," a magic potion which turns the consumer into a mouse at a specified time set by the potion maker. The intent is for the children's teachers and parents to unwittingly kill the transformed children. To demonstrate the formula's effectiveness, the Grand High Witch brings in a child named Bruno Jenkins, a rich and often greedy boy lured to the convention hall with the promise of free chocolate. She reveals that she had tricked Bruno Jenkins into eating a chocolate bar laced with the formula the day before, and had set the "alarm" to go off during the meeting. The potion takes effect, transforming Bruno into a mouse before the assembled witches. Shortly after, the witches detect the narrator's presence and corner him. The Grand High Witch then pours an entire bottle of Formula 86 down his throat, and the overdose instantly turns him into a mouse. However, the transformed child retains his mentality, personality and even his voice refusing to be lured into a mouse trap. After tracking down Bruno, the transformed boy returns to his grandmother's hotel room and tells her what he has learned. He suggests turning the tables on the witches by slipping the potion into their evening meal. With some difficulty, he manages to get his hands on a bottle of the potion from the Grand High Witch's room. After an attempt to return Bruno to his parents fails spectacularly (mainly due to his mother's fear of mice), the grandmother takes Bruno and the narrator to the dining hall. The narrator enters the kitchen, where he pours the potion into the green pea soup intended for the witches' dinner. On the way back from the kitchen, a cook spots the narrator and chops off part of his tail with a carving knife, before he manages to escape back to his grandmother. The witches all turn into mice within a few minutes, having had massive overdoses just like the narrator. The hotel staff and the guests all panic and unknowingly end up killing the Grand High Witch and all of England's witches. Having returned home, the boy and his grandmother devise a plan to rid the world of witches. Impersonating the chief of police of Norway on the telephone, she discovers that the Grand High Witch was living in a castle there. They will travel to the Grand High Witch's Norwegian castle, and use the potion to change her successor and assistants into mice, then release cats to destroy them. Using the Grand High Witch's money making machine and information on witches in various countries, they will try to eradicate them everywhere. The grandmother reveals that, as a mouse, the boy will probably only live for about another nine years, but the boy does not mind, as he does not want to outlive his grandmother (she reveals that she is also likely to live for only nine more years), as he would hate to have anyone else look after him.
Өмірбаян
Даль романды өзінің балалық шағындағы тәжірибелеріне негіздеп жазды, әже кейіпкері автордың анасы Софи Дальді үлгі етті. Автор «өте қанағаттанды» деп Роксбургтың кеңесінің өте кең көлемді болғанын, сюжетті жақсарту, Дальдің жазу стилін жетілдіру және кейіпкерлерді жаңаша ойлап табу сияқты мәселелерді қамтығанын айтты. Ғалым кітапта балаларға қатысты тарихи және қазіргі заманғы мысалдардан кем емес жағдай көрсетілгенін алға тартады; алайда, Дальдің жас оқырмандарына шындықты көрсету ниеті дау тудыруы мүмкін. Қоғам балаларға қатысты жағдайды жақсартуға ұмтылғанымен, Кертис Дальдің туындыларындағы балаларға деген жеккөрудің түрлі көріністерінің нақты өмірдегі оқиғаларға негізделгенін мәлімдейді. Балалар тасталып, мүгедек болып қалған немесе қаза тапқан, ал кітаптағы балалар жалғыз қалғандағы сиқыршылардың құрбаны болады. 2019 жылдың қараша айында BBC «Солқындар» романын ең ықпалды 100 романның тізіміне қосты. Роман АҚШ-та көбінесе жағымды пікірлер алды, бірақ оның қорқынышты бөлімдеріне байланысты ескертулер де болды. Филадельфиялық Inquirer газетінің журналисі Энн Уолдрон 1983 жылғы шолуында, әсіресе қорқынышты көріністерге сезімтал балаға осы кітапты сыйлық ретінде бермеуге кеңес беретінін жазды. Роман жарық көргеннен кейін Квентин Блейктің иллюстрацияларына жоғары баға берілді. Американдық кітапханалар қауымдастығының 1990-1999 жылдар аралығындағы ең көп сынға ұшыраған 100 кітап тізімінде 22-орында тұр. Редактор Стивен Роксбург редакциялау кезінде Дальге кітаптағы әйелдерге деген жеккөрушілікке қатысты алаңдаушылығын білдірген. Алайда, ол әйелдерді ренжітуден қорықпайтынын айтып, бұл мәселені жоққа шығарды. Newstatesman басылымының журналисі Джемма Кру оны «феминистерге күтпеген шабыт көзі» деп есептейді. The Times газетінің «Цензура алдында емес» деген мақаласында бала үшін сиқыршының ең қызықты жағы – оның әйелге ұқсауы екені айтылады, тіпті сиқыршы жас мектеп оқушысы үшін феминистік үлгі болуы мүмкін деген пікір де келтіріледі.
Dahl based the novel on his own childhood experiences, with the character of the grandmother modelled on Sofie Dahl, the author’s mother. The author was “well satisfied” Roxburgh’s advice was very extensive and covered areas such as improving plots, tightening up Dahl’s writing, and re inventing characters. The scholar argues that the book showcases a treatment of children that is not actually worse than historical and modern examples; however, Dahl’s determination to expose to his young readers the truth can be controversial. Despite society occasionally making progress in its treatment of children, Curtis argues that different aspects of child hate displayed in Dahl’s work are based on real world examples. As children have been maimed or killed due to abandonment, children are harmed by witches in the novel when they have been left alone. In November 2019, the BBC listed The Witches on its list of the 100 most influential novels. The novel received mainly positive reviews in the United States, but with a few warnings due to the more fear inducing parts of it. Ann Waldron of the Philadelphia Inquirer wrote in her 1983 review that she would suggest not gifting the book to a child who is more emotional to particularly frightening scenarios. Soon after its publication, the novel received compliments for its illustrations by Quentin Blake. It appears on the American Library Association list of the 100 Most Frequently Challenged Books of 1990 to 1999, at number 22. During the editing process, the editor Stephen Roxburgh told Dahl that he was concerned about misogyny in the book. However, he dismissed these concerns by explaining he was not afraid of offending women. Jemma Crew of the Newstatesman considers it an "unlikely source of inspiration for feminists". The Times article "Not in Front of the Censors" suggests that the least interesting thing to a child about a witch is that they appear to look like a woman, and even offers the perspective that a witch might be a very feminist role model to a young school girl.
2020 жылғы фильм
Роберт Земекиспен бірге жазылған және режиссерлік еткен, Анна Хатауэйді Бас Ғалым Сиырқара ретінде ойнатқан тағы бір фильмді бейімдеуі 2020 жылдың қазан айында HBO Max платформасында COVID-19 пандемиясы салдарынан бастапқы көрсету күнінен кейін шықты. Кітаптан ең басты айырмашылығы – бұл бейімдеу 1968 жылы Алабама штатында өтеді, ал басты кейіпкер «Батыр Бала» деп аталатын афроамерикалық ұл. Бұл бейімдеу 1990 жылғы фильмге қарағанда кітаптың соңына сәйкес келеді, басты кейіпкер соңында тышқан күйінде қалады.
Another film adaptation, co written and directed by Robert Zemeckis and starring Anne Hathaway as the Grand High Witch, was released in October 2020 on HBO Max, after it was removed from its original release date due to the COVID 19 pandemic. The most notable difference from the book is that this adaptation takes place in 1968 Alabama, and the protagonist is an African American boy who is called "Hero Boy". The adaptation also stays true to the book's ending rather than the 1990 film, having the protagonist stay a mouse at the end.
Радио
2008 жылы BBC Radio 4 арнасы Люси Кэтриннің романының екі бөлімді сахналық қойылымын эфирге шығарды, режиссері Клэр Гров болды. Орындаушылар құрамына Маргарет Тайзак әже рөлінде, Тоби Джонс баяндаушы, Райан Уотсон ұл, Джордан Кларк Бруно және Аманда Лоуренс Бас Сиқыршы ретінде кірді.
In 2008, BBC Radio 4's Classic Serial broadcast a two part dramatisation of the novel by Lucy Catherine, directed by Claire Grove. The cast included Margaret Tyzack as the Grandmother, Toby Jones as the Narrator, Ryan Watson as the Boy, Jordan Clarke as Bruno and Amanda Lawrence as the Grand High Witch.
1992 жылғы ойын
Дэвид Вудтың сахналық қойылымы алғаш рет 1992 жылы Шеффилдтегі Лицей театрында көрсетілді, одан кейін Лондонның Вест-Эндіндегі Йорк герцогы театрында гастрольдік тур және Рождестволық маусым болды. Осы қойылымнан бері Лондон мен Ұлыбританияның басқа да аймақтарында көптеген қойылымдар ұйымдастырылды.
A stage adaptation by David Wood was first presented at the Lyceum Theatre, Sheffield in 1992, following a tour and a Christmas season at the Duke of York's Theatre in London's West End. The adaptation has since been performed in numerous productions in both London and across the UK.
2008 жылғы опера
Кітап норвегиялық композитор Маркус Паус және оның әкесі, либретто авторы Оле Паус операға қойған. Оның тұңғыш көрсетілісі 2008 жылы болды.
The book was adapted into an opera by Norwegian composer Marcus Paus and his father, Ole Paus, who wrote the libretto. It premiered in 2008.
2023 жылғы музыкалық
Музыкалық қойылым бастапқыда 2018 жылғы мерекелік маусымда Лондонның Ұлттық театрында қойылатыны жарияланған. Мюзиклдің тұңғыш көрсетілімі 2023 жылдың қараша айында Ұлттық театрда режиссер Линдси Тернердің қоюымен, Люси Кирквудтың кітапшасы мен әндерімен, ал музыкасы мен әндерін Дейв Маллой жазған. Қойылым 2024 жылдың 27 қаңтарына дейін көрсетіледі деп күтілуде.
A musical adaptation was originally announced to be in development at the National Theatre, London for a 2018 Festive season premiere. The musical premiered at the National Theatre in November 2023, directed by Lyndsey Turner with book and lyrics by Lucy Kirkwood and music and lyrics by Dave Malloy, and is projected to run until 27 January 2024.