Кіріспе

1967 жылы алғаш рет жарияланған Вуттон Майордың Смиті – Дж. Р. Р. Толкиннің 1967 жылғы повесі. Онда 24 жылда бір рет өткізілетін Жақсы Балалар мерекесіне арнап пісірілген үлкен торт туралы айтылады. Бас аспаз Нокс торттың ішіне балаларға табылсын үшін бірнеше сыйлықтар жасырып қояды, соның бірі – ол ескі дәмдеуіш қорабынан тапқан жұлдыз. Смит есімді ұл сол жұлдызды жұтып қояды. Оның он жасқа толуымен жұлдыз оның маңдайында пайда болады, және ол Сиқырлы елді аралай бастайды. Жиырма төрт жыл өткен соң мереке қайта келеді, және Смит жұлдызды жаңа бас аспаз Альфке тапсырады. Альф жұлдызды жаңа үлкен тортқа салып, келесі балаға тауып беру үшін пісіреді. Ғалымдар осы әңгіменің аллегориялық ма, әлде әртүрлі аллегориялық түсіндірмелерге мүмкіндік беретін, аздап кең мағынадағы туынды ма екендігі туралы әртүрлі пікір білдірді; егер аллегория болса, онда оның мағынасы қандай болуы мүмкін деген сауал туындайды. Пікірлердің арасында Толкиннің филология саласындағы қызметіне байланысты автобиографиялық жайттар мен Альфтің Христиан дініндегі Иса (Мәсіх) бейнесі сияқты діни түсіндірмелер де бар. Американ ғалымы Верлин Флигер бұл әңгімені Сиқырлы елдің өзіндік әңгімесі ретінде қарастырады.

Өмірбаян

Дж. Р. Р. Толкин – ағылшын әдебиетінің ғалымы, тіл білімі маманы және орта ғасырлардағы тіл мен поэзияны, әсіресе англосаксондық Англия мен Солтүстік Еуропаны зерттеуге қызығушылық танытқан ортағасырлық ғалым. «Смит Вуттон Майоры» ертегісі бастапқыда Әулиелердің мәнін бір аспаздың және оның торт туралы әңгімесі арқылы түсіндіру мақсатымен жазылған, ал Толкин оны бастапқыда «Ұлы торт» деп атауды жоспарлаған. Бұл ертегі Джордж Макдональдтың «Алтын кілт» ертегісіне Толкин жазған алғы сөздің бір бөлігі болуы тиіс еді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Вуттон Майор ауылы жыл сайынғы фестивальдерімен айналасынан танымал болды, олар әсіресе ас мәзірінің тамашалығымен ерекшеленді. Барлық фестивальдердің ең ірісі – "Жақсы балалар тойы". Бұл мереке жиырма төрт жылда бір рет ғана тойланды: ауылдың жиырма төрт баласы тойға шақырылып, тойдың ең қызықты бөлігі – Шебер аспаздардың өнер деңгейін бағалайтын Ұлы торт болатын. Оқиға басталатын жылы Шебер аспаз Нокс болды, ол осы лауазымға көбінесе жай ғана ілігіп қалған еді; ол шығармашылық жұмыстың көп бөлігін шәкірті Альфке жүктеді. Нокс өзінің Ұлы тортын әзілде Әулиелер патшайымын бейнелейтін кішкентай қуыршақпен безендірді. Балалардың таба алуы үшін тортқа түрлі-түрлі сыйлықтар жасырылды, солардың бірі – аспаздың ескі дәмдеуіш қорабынан табылған жұлдыз еді. Жұлдыз тойда табылмай, ұстаның ұлы жұтып қойды. Бала оның сиқырлы қасиеттерін бірден сезінбеді, бірақ он жылдық мерейтойының таңында жұлдыз оның маңдайына жабысып, Әулиелер еліне жол беруші билетіне айналды. Бала әкесі сияқты ұста болып өсті, бірақ бос уақытында Әулиелер елін аралап жүрді. Маңдайындағы жұлдыз оны сол елдегі өлместерге қауіп төндіретін көптеген қауіп-қатерлерден қорғады, ал Әулиелер елінің халқы оны "Жұлдыз қабақты" деп атады. Кітапта оның Әулиелер еліндегі көптеген саяхаттары суреттеледі, соңында ол Әулиелер патшайымымен кездеседі. Патшаның кім екені де ашылады. Жақсы балалардың тағы бір тойына уақыт жетті. Смит өмірінің көп бөлігінде осы қабілетіне ие болды, енді оны басқа балаға беру уақыты келді. Сондықтан ол өкінішпен жұлдызды Альфке тапсырды, осымен ол Әулиелер еліне жасаған саяхаттарына нүкте қойды. Альф, ол бұрыннан Шебер аспаз болған еді, оны тағы да мерекелік тортқа пісіріп, басқа балаға тауып беру үшін дайындады. Тойдан кейін Альф зейнетке шығып, ауылды тастап кетті, ал Смит өзінің шеберлігін енді есейген ұлына үйрету үшін өзінің шеберханасына қайтып оралды.

Жариялану тарихы

Бұл әңгіме алғаш рет Ұлыбританияда Джордж Аллен & Унвин баспасынан 1967 жылдың 9 қарашасында 11 қара-ақ сурет және Паулин Бейнстің түсті жакет суретімен жеке кітап ретінде жарияланды. "Smith of Wootton Major" сол жылы АҚШ-та Houghton Mifflin баспасында алғаш рет жарық көрді. 1969 жылы "Farmer Giles of Ham" әңгімесімен бірге Ballantine баспасы қайта басып шығарды. 2005 жылғы, Верлин Флигер редакциялаған басылымға Толкиннің бұрын жарияланбаған эссесі енгізілген, онда әңгіменің арқа жағы және эльф патшасының Вуттон Майорда неліктен сонша уақыт өткізгені түсіндіріледі. Сондай-ақ, бұл әңгіме алғашқы идеядан бастап жарық көрген түріне қалай дамығанын айтады. 2021 жылы "Farmer Giles of Ham", "The Adventures of Tom Bombadil" және "Leaf by Niggle" әңгімелерімен бірге "Қауіпті әлемнен әңгімелер" деген атпен қайта жарияланды.

Аллегория

Толкин зерттеушісі Том Шиппи «жеңіліс ауыр сезім қалдырады» деп жазады, ал Толкин оны «қарт кісінің кітабы» деп атаған, қасіреттің алдын ала сезімімен. Шиппи қосады, Толкин өзінің туындыларында өзін бейнелегенде, мысалы, «Жапырақ Ниггел» романының анти-геройы Ниггел және Смит сияқты, «шеттеудің тұрақты белгісі» байқалады. Толкин бұл әңгіменің «аллегория емес» екенін айтса да, бірден «бірақ белгілі бір тұста аллегориялық түсіндіруге мүмкіндік бар» деп түйіндеді. Шиппи осы тұжырымды қолдайтын дәлелдер келтіреді. + Том Шиппинің «Вуттон Майорының Смиті» аллегориясы ретіндегі талдауы Тарих элементі Аллегориялық мағынасы Дәлел Нокс Әдебиетті ұнатпайтын сыншы (Толкин сияқты филологтардан өзгеше) Нок, Оксфордшир, орта ғасырлық ағылшын тілінен *atten okes (емендердің жанында); Нокс отбасының барлық мүшелерінің есімдерінде дыбыстағы өзгеріс бар, яғни Нелл, Нан, Нед (Эллен, Энн, Эдвард үшін); Толкин Лидс университетіндегі оқытуды А схемасына (әдебиет) және В схемасына (филология) бөліп ұйымдастырған; Толкин үшін А – көне ағылшын тіліндегі ак (емен), ал В – беорк (көңіл) Нокстың Ұлы торты Әдеби зерттеу, «қиялға көп нәрсе бермейді» «қажетінен артық ештеңе қалмады» «Бұрынғы ас әзірлеушілер қалдырған ескі рецепт кітаптары» Ескі филология Ескі Аспаз Филолог Жұлдызды түн «көру қабілеті, қиялға бойұсыну, миф жасау күші» Смит Толкиннің өзі Смит «ешқашан Ұлы торт пісірмейді»; Толкин «ешқашан орта ғасыр әдебиеті бойынша толыққанды зерттеу еңбегін жасамады» Альф Эльф, Фэериге сенімді жетекші Көне ағылшын тіліндегі ælf (эльф); Альф ақырында Фэери патшасы екені белгілі болады Вуттон Майоры «әлемдік ормандар», онда адамдар «бағдарсыз» серуендейді Көне ағылшын тіліндегі wudu tún («орман ішіндегі қала»)

Әулиеге бару

Флайер Вуттон Майорындағы Смитті аллегория ретінде қарастыруға қарсылық білдіреді, оның орнына Толкиннің басқа фантазияларымен салыстыруды іздейді. Ол әңгіменің жеткілікті "көтеріңкілікке" ие екенін, аллегориялық түсіндірме қажет емес екенін, ал мұндай түсіндірме "Фейри" еліндегі саяхаттар туралы әңгімеге және құпиялық элементіне нұқсан келтіреді деп санайды. Ол "бірінші аспазшыны" "Толкиннің алыс жолдарды сапарлаған кейіпкерлерінің" толық сериясына теңейді, атап айтқанда Альбоин Эррол, Эдвин Лоудам, Фродо Бэггинс, Эарендил, Эльфвин Эриол "және әрине, Толкиннің өзі – барлық Эльф достары". Сонымен қатар, Флайер әңгіме мен оның "Теңіз қоңырауы" (1962, тарихы 1934 жылғы "Луниге" дейін жетеді) өлемінің "қара күші мен ұмытуға тым терең батқан өткеннің эхолары" арасындағы "тақырыптық байланыстарды" көреді. Екі туындының бір ерекшелігі бар: "Фейриге қайтуға тыйым салу". Алайда, ол екі туындыда тыйым салу әртүрлі көңіл-күймен және әртүрлі уақытта сипатталатынын айтады. "Теңіз қоңырауы" Толкиннің мансабының басында "жоғалған сұлулық үшін зарлап" жазылған, ал Вуттон Майорындағы Смит мансабының соңында, "бар нәрсені қабылдаумен" жазылған. Ол сондай-ақ "Теңіз қоңырауы" J. M. Barrie-дің 1920 жылғы "Мэри Роуз" пьесасына "түзетуші" жауап болуы мүмкін екенін, ал Вуттон Майорындағы Смит кейіннен өзінің өлеңіне жауап беруі мүмкін екенін айтады. Бұл ниет болған-болмағанына қарамастан, Толкин "дәстүрлі ертегі сюжетін қолданбастан, шынайы ертегі сапасын жасауға" тырысқан деп жазады.