Кіріспе

1960 жылы Алан Гарнердің фантастикалық романы

«Брисингменнің таңғажайып тасы: Алдерли туралы әңгіме» – ағылшын жазушысы Алан Гарнердің балаларға арналған фантастикалық романы. Гарнер романның, оның әдеби тұңғышының, жұмысын 1957 жылы бастады, ол Черширдегі Блэкден қаласындағы ортағасырлық үйге, «Тод Холлға» көшкеннен кейін. Романның сюжетіне жергілікті «Еңбек сиқыршысы» аңызы ішінара негіз болды, сонымен қатар көршілес Алдерли Едждің фольклоры мен ландшафты да ықпал етті. Кітап аяқталғаннан кейін, оны сэр Уильям Коллинз 1960 жылы өзінің «Коллинз» баспа компаниясы арқылы жариялады. Романның оқиғасы Чеширдегі Макклсфилд пен Алдерли Едж және оның төңірегінде өтеді. Роман екі бала – Колин мен Сьюзанның, олардың ата-анасы шетелде болғанда аналарының ескі достарымен бірге қалуы туралы айтады. Сьюзанның білезігінде жас пішіндес кішкентай әсем тас бар, бірақ ол бұл тастың романның атауындағы «таңғажайып тас» екенін білмейді. Оның мәні балалар қараңғы рух Настрондтың қолдарынан қуылғанда ашылады, өйткені бұл рухты ғасырлар бұрын күшті патша жеңген болатын. Балалар сондай-ақ кейіпін өзгерте алатын зұлым сиқыршы Селина Плейс пен жаман сиқыршы Гримнирмен де күресуге мәжбүр болады, олардың әрқайсысы таңғажайып тасқа ие болуды қалайды. Жол бойында Колин мен Сьюзанға Cadellin Silverbrow және оның серіктері – гномдар көмектеседі. Роман сыншылардың жоғары бағасын алды және 1963 жылы «Гомраттың айы» атты жалғасын тудырды. Басты кейіпкерлерді ұнатпаған Гарнер трилогияның үшінші бөлігін жазудан бас тартты. 1963 жылы қайта басылғанда Гарнер түпнұсқа мәтінге бірнеше өзгеріс енгізді, ал 1960 жылдардың соңында «Брисингменнің таңғажайып тасы» кітабын «жақсы емес кітап» деп санады. Сыншылардың мақтауынан кейін ол 1970 жылдардың соңында Манчестер мен Эссексте қойылған музыкалық туындыға айналды. 2010 жылы HarperCollins кітаптың 50 жылдығына арналған арнайы басылымын шығарды, онда Гарнердің жаңа сөздері және балалар әдебиетімен айналысқан басқа да тұлғалардың мақтаулары болды, ал 2011 жылы BBC Radio 4 радиоадаптациясын ұсынды. 2012 жылдың тамызында Гарнердің трилогиясының үшінші томы – «Бонеланд» жарық көрді.

Сюжет

Кітаптың кіріспесі керемет тастың шығу тегіне арналған. Настрондтың жеңілісінен кейін оның қайта оралуына дайындық шаралары қабылданды. Бұл таза ниетті жауынгерлердің шағын тобын, әрқайсысының жылқысымен бірге, жинап, оларды Альдерли төбесінің тереңдігіндегі Фундинделвтің ежелгі эльф үңгірлеріне орналастыруды қамтыды. Бұл жер күшті ақ сиқырмен қоршалған еді, ол Фундинделвті зұлымдықтан ғасырлар бойы қорғайтын және жауынгерлер мен олардың жылқыларын қартаюдан сақтайтын болатын. Уақыт жеткенде және әлем қайтадан өлімге тәуекел келгенде, осы шағын жауынгерлер тобы төбеден шығып, Настронды мәңгілікке жеңу үшін жүректерінің тазалығына сенеді деп болжалды. Фундинделвтің қорғаушысы – ежелгі сиқыршы Каделлин Күміс қабақ, ал ақ сиқырдың өзегі Бризингменнің керемет тасының ішінде сақталған, сондай-ақ Оты-мұзы деп те аталатын асыл тас. Алайда, оқиғаның басында керемет тас жоғалып кеткен, оны бірнеше ғасыр бұрын Каделлин сүттей ақ жылқы сатып алу үшін ақша төлеген шаруа ұрлап кеткен. Тас отбасылық мүлікке айналып, ақырында Сюзанның анасына жетті, ол оны Сюзанға берді, оның тарихы мен мақсатын білмей. Балалар Каделлинмен кездескенде, сиқыршы білезікті байқамайды, тіпті олар Фундинделвке келгенде де. Бірақ оның болуын Селина Плейс және Мортброд ведьмалары байқайды, олар оны ұрлау үшін өз қолдарындағыларын жібереді. Сюзан ақыры тастың кім екенін түсінеді және оның жойылғанынан қорқып, сиқыршыны ескертуге асығады. Балалар Фундинделвке қайтады, бірақ қараңғы күштердің шабуылына ұшырайды және тас алынып кетеді. Олар Каделлинге хабарлағанда, оларға араласпау керектігін айтады. Алайда, велосипедтерімен саяхаттап жүргенде, олар Селина Плейстің үйі – Сент-Мэри Клайфтің үстінен өтетін құпия бұлтты байқайды және тасты өздері қайтарып алу ниетімен тергеуге барады. Олар табысқа жетеді, бірақ шахталар мен үңгірлердің лабиринтында жоғалып кетеді. Мортброд мүшелері және кейіннен Морриган есімдерімен танысқан Селина Плейс оларға жақындағанда, Каделлиннің жақын серіктері Фенодири және Дуратор оларды құтқарады. Көптеген қауіп-қатерлерден өткеннен кейін, топ Сюзан мен Колин тұратын фермаға түндеуге оралады, онда түн ортасында Морриган есіктен оларға қауіп төндіреді. Олар ферма иесімен бірге келесі күні тасты Каделлинге қайтаруға шығады, оның жаман қолға тимейтініне көз жеткізу үшін. Олардың саяхаты бау-бақшалар, көгалдар, батпақтар, қалың рододендрон тоғайлары, қарағайлы ормандықтар, тау шыңдары мен қарлы далалар арқылы жүреді, Мортбродтың назарынан қашуға тырысады. Оқиғаның мән-жайында, Альдерлиге жақын төбеде үлкен шайқас болады, онда балалар мен олардың серіктері керемет тасты қорғау үшін соңғы күреске шығады. Алайда, жау күштері күшті болып шығады және Дуратор қаза табады. Гримнир керемет тасты өзіне алады және содан кейін туған хаоста Настронд өзінің жауларын жою үшін үлкен қасқыр Фенрирді (кейбір басылымдарда Манагарм) жібереді. Қалған серіктер үмітсіздікке ұшырағанда, Каделлин пайда болады және Гримнирді өлтіреді, оның өзінің інісі екенін ашады және соңғы сәтте жеңілгенін мойындайды, тасты Каделлиннің қолына түсіреді. Морриган қорқып қашады, ал Каделлин керемет тастың күшімен қараңғы күштерді қайтадан бағындырады.

Әңгіме

"Альдерли Еджінің сиқыршысы" аңызы бір патша және оның төбесінде тынығып жатқан, ұйқыдағы шабандоздары туралы, олар елді құтқару үшін ояну керек күнді күтіп отыр. Әр шабандоздың ақ түсті биесі болған. Бірақ, шабандоздар сиқырлы ұйқыға берілген кезде, патшаны және оның шабандоздарын күзетуге міндеттелген сиқыршы, бір жылқының жетіспейтінін байқады. Бір күні ол жергілікті шаруаның базарға ақ биені сатуға алып бара жатқанын көреді. Сиқыршы сол биені сатып алып, шаруаға патшаның Едж төменіндегі құпия қазынасынан алған көптеген қымбат әшекейлерді төлейді. Фимбульвинтер, балалардың қашуына кедергі келтіретін сиқырлы түрде туындаған қысқы ауа райы, сонымен қатар скандинавиялық эсхатологияға сілтеме жасайды.

Кейіпкерлер

Басқа терминдер скандинавия мифологиясынан емес, Уэльс мифологиясынан алынған, ол Mabinogion сияқты ортағасырлық мәтіндерде кездеседі. Мысалы, Гарнер Гримнирге атаған есімдердің бірі – Гованнон, ол мифологиялық кейіпкер Гованнон ап Дуннан алынған. Гарнер өзінің әңгімесін Артур мифологиясына енгізуден сақтанса да, романның мейірімді сиқыршысы Каделлин Сильверброу Артур мифологиясымен байланысты, себебі "Каделлин" – Калхвич пен Олуэн туралы ортағасырлық уэльс Артур романында Артурдың көмегін шақырған көптеген есімдердің бірі. Сонымен қатар, Гарнер зұлым, пішін өзгертетін әйел сиқыршы ретінде бейнелеген Морриганның аты ирланд мифологиясынан алынған, онда ол үш құдайдың бірі – Бадбтың ең күшті жағы болып табылатын соғыс құдайы. Әдеби сыншы Нил Филипп сондай-ақ Гримнир кейіпкерінде шотланд фольклорындағы Нюкелавиге тән ерекшеліктер байқалатынын, оның жаман иісі мен тұщы суға қарсылығын атап өтті. Филипп Гримнирдің ежелгі ағылшын поэмасы Беовульфтің қарсыласы – Гренделмен "жартылай ортақ" екенін де айтты.

Жарияланым

Гарнер өзінің тұңғыш романын Collins баспасына жіберді, онда оны компания басшысы сэр Уильям Коллинз қабылдады. Ол Дж.Р.Р. Толкиннің «Жүзіктер билеушісі» (1954–55) романының жақындағы коммерциялық және сындық табысынан кейін жаңа фантастикалық романдар іздеп жүрген болатын. Кейіннен Коллинздің жеке досы болған Гарнер, «Билли Коллинз қордағы әріптері ерекше көрінетін бір атауды көріп, оны басып шығаруға шешім қабылдады» деп еске алды. 1960 жылы жарық көрген «Бризингменнің таңғажайып тасы» сын тұрғысынан да, коммерциялық тұрғысынан да «көтеріліс табысына» ие болды, кейіннен ол «қиялдың керемет туындысы, балаларға арналған романдарда неге қол жеткізуге болатынын дерлік барлық кейінгі жазушыларға көрсеткен роман» деп сипатталды. 1963 жылы кітапты қайта басып шығару үшін Гарнер мәтінге бірнеше өзгерістер енгізді, Нейл Филип айтқандай, «артық сөздерді, қажетсіз сын есімдерді және әлсіз тіркестерді» алып тастады. Оның пікірінше, «екінші мәтін біріншісінің бос болған жерінде тартымды, ал біріншісінің бұлыңғыр болған жерінде нақты». Дегенмен, 1971 жылы романды Puffin Books компаниясы АҚШ нарығында Armada Lion қаптамасында қайта басып шығарғанда, 1960 жылғы мәтін қайта қолданылды. «Қараңғы заттар» трилогиясының авторы Филип Пуллман одан да әрі барып, былай деді:

Гарнер сөзсіз ұлы бастамашы, Толкиннен бері ең маңызды британдық фантастика жазушысы және көп жағынан Толкиннен жақсы, себебі ол тереңірек және шыншылырақ. Ұлыбританиядан басқа кез келген ел оның маңыздылығын бұрыннан танып, оны пошта маркаларымен, мүсіндермен және көше аттарымен мақтан тұтар еді. Бірақ бізде осылай: біздің ең ұлы пайғамбарларымыз саясаткерлер мен медиа империяларының иелерінен көрінбейді. Мен оған ең шын жүректен құрмет пен таңданым білдіремін. Тағы бір британдық фантастикалық автор Нил Гейман «Гарнердің шығармалары ерекше» дейді, себебі ол «ақылды және күрделі, осы уақытта және қазірде негізделген, онда халық аңыздарының көлеңкесінен шыққан нақты ағылшын жерлері пайда болады және адамдар мифтің армандары мен үлгілері арқылы жүріп, өмір сүріп, күреседі».

Қабылдау

1970 жылы «Бризингэмэннің ғажайып тасы» Уисконсин–Мэдисон университетінің Білім беру мектебінен «Льюис Кэрролл» сөресі сыйлығымен марапатталды.

Авторы

Басылғаннан кейін ол сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, Филип Брисингменнің таңғажайып тасы "кейіпкерлерді жеткіліксіз бейнелеуден" зардап шегеді деп мәлімдеді; оның "ең қалыс кемшілігі". Дегенмен, ол кітаптың мақтауға лайық көп аспектілері бар екенін де мойындады, "құрылымдық тұрғыдан толыққанды болмаса" да, "керемет әрі құлқытатын" повестеуге ие, оқырманның назарын ұстап, "әрі қарай не боларын білуге" ынталандырады. Ол "Гарнердің ағылшын тіліндегі сенімді, поэтикалық шеберлігін" атап өтті, оның жазу стилі "Гарнердің кейінгі стильдеріне қарағанда көлемді әрі сөзді" екенін айтты. Жас ересектерге арналған фантастика жазушысы Гарт Никс оның өзінің шығармашылығына тигізген әсерін көрсетіп, "Брисингменнің таңғажайып тасы балалар фантастикасының ең маңызды кітаптарының бірі. Ол маған және көптеген басқа жазушыларға зор ықпал етті, ал мен оны алғаш рет он жасымда оқыған кездегідей әсерлі әрі қызықты деп санаймын." Филип Пуллман да оны жоғары бағалады, "Алан Гарнер сөзсіз ұлы бастаушы, Толкиеннен бері британдық фантастиканың ең маңызды жазушысы" деді. Нил Гейман оның шығармаларының ерекшелігін атап айтты: "Алан Гарнердің көркем әдебиеті ерекше. Гарнердің фантазиялары ақылға қонымды әрі күрделі болды, олар осы уақытта және осы жерде болды, ағылшын жерлері халық ауыз әдебиетінің көлеңкесінен шығып, адамдар мифтердің армандары мен үлгілері арқылы жүріп, өмір сүріп, күресіп жатқан әлемді көрсетті."

1963 жылғы радиодрама

Нан Макдональдтың алты бөлімді радиоқоюы 1963 жылы BBC Home қызметінде эфирге шықты. Рөлдерді Джон Торнли (Колин), Маргарет Дью (Сьюзан), Элисон Бейли (Селина Плейс), Джеффри Бэнкс (Cadellin the Wizard), Брайан Труман (Fenodyree), Джон Блейн (полиция сержанты), Рональд Харви (Durathror) және Джордж Хаган (баяндаушы) сомдады.

1989 жылғы радиодрама

Роман Дэвид Уэйд тарапынан төрт бөлімге бейімделді және 1989 жылы BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. Бұл қойылымды BBC Манчестерде Каролина Смит режиссерлік етті. Басты рөлдерде: Робин Бейли – Каделлин, Джеймс Томлинсон – Гоутер Моссок/Әңгімеші, Андреа Мерфи – Сьюзан, Марк Кингстон – Колин, Розалинд Найт – Селина Плейс, Пэтси Берн – Бесс, Джордж Парсонс – Қауғаздаушы/Билет сатушы, Ричард Хердман – Фермер/Жүк тасушы, және Энн Джеймсон – Қарға.

2011 жылғы радиодрама

2011 жылы BBC Radio 4 нұсқасында Роберт Пауэлл баяндаушы рөлін орындады; ол Гарнерді Манчестер грамматикалық мектебінде оқушы болып оқыған кезінен бері таниды. Дюраторр ергежейгі рөлін сомдаған Струан Роджер он үш жасында Гарнердің тағы бір әңгімесі – «Элидор» радио қойылымында ойнаған. Бұл нұсқа 2012 жылдың қараша айында қайтадан эфирге шықты.

Музыкалық

1970 жылдары «Бризингменнің таңғажайып тасы» Пол Пирсонның мюзикліне бейімделді және 1983 жылы Манчестерде, содан кейін Эссексте сахналанды. Манчестердегі алғашқы актерлік құрамға суретші Сью Мейсон кірді, ол сонымен қатар бағдарлама кітабын да жасады. Шоудан әндер кейіннен «Инкубус Суккубус» тобымен жаңадан өңделді, осы мюзиклді қазіргі заманғы көрерменге қайта ояту үмітімен, бірақ авторлық құқық шектеулері оны қайта қою мүмкіндігін азайтып отыр.