Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирокездік туыстық (екітаралай біріктіру деп те аталады) – бұл Хауденосауне халқының, сондай-ақ ирокездер деп белгілі халықтың есімімен аталған туыстық жүйе. Олардың туыстық жүйесі осы ерекше типтегі жүйені қолдануды алғаш сипаттаған. Льюис Генри Морган 1871 жылғы "Адамзат отбасының қандастық және туыстық байланыстары" атты еңбегінде ирокез жүйесін алты негізгі туыстық жүйенің бірі ретінде анықтады (эскимос, гавай, ирокез, крон, омаха және судан).
Iroquois kinship (also known as bifurcate merging) is a kinship system named after the Haudenosaunee people, also known as the Iroquois, whose kinship system was the first one described to use this particular type of system. Identified by Lewis Henry Morgan in his 1871 work Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family, the Iroquois system is one of the six major kinship systems (Eskimo, Hawaiian, Iroquois, Crow, Omaha, and Sudanese).
Туыстық жүйе
Жүйе жіктеу және сипаттау терминдерін қамтиды. Жыныс және ұрпақ бойынша айырмашылықтардан өзге, ирокез туыстық жүйесі «бір жынысты» және «қарсы жынысты» ата-ана туыстарын да ажыратады: Эгоның (туыстық қатынастың негізделген тұлғасы) әкесінің бауырлары және Эгоның анасының қарындастары Эгоның әкесі мен анасына қолданылатын ата-ана туыстық терминдерімен аталады. Ал Эгоның әкесінің қарындастары мен Эгоның анасының бауырлары, керісінше, ата-ана емес туыстық терминдермен аталады, олар көбінесе ағылшын тіліне «тәте» және «шеше» деп аударылады. Бір ата-ананың бір жынысты бауырларының балалары, яғни параллель туыстар, бауырластық туыстық терминдермен аталады. Ал тәтелер мен шешелердің балалары, яғни қарсы туыстар, бауырлар деп есептелмейді және олар көбінесе ағылшын тілінде «туыс» деп аударылатын туыстық терминдермен аталады. Кейбір жүйелерде, әдеттегі неке салтына байланысты, қарсы туыстарға қолданылатын туыстық терминдер, күйеу балалар мен қарындастарға қолданылатын терминдермен бірдей болуы мүмкін (қараңыз төмен).
The system has both classificatory and descriptive terms. In addition to gender and generation, Iroquois kinship also distinguishes 'same sex' and 'cross sex' parental siblings: the brothers of Ego's (the subject from whose perspective the kinship is based) father, and the sisters of Ego's mother, are referred to by the same parental kinship terms used for Ego's Father and Mother. The sisters of Ego's father, and the brothers of Ego's mother, on the other hand, are referred to by non parental kinship terms, commonly translated into English as "Aunt" and "Uncle". The children of one's parents' same sex siblings, i. e. parallel cousins, are referred to by sibling kinship terms. The children of Aunts or Uncles, i. e. cross cousins, are not considered siblings, and are referred to by kinship terms commonly translated into English as "cousin". In some systems, the kinship terms applied to cross cousins are the same as those applied to brothers in law and sisters in law, due to preferential marriage practices (see below).
Неке
Эго (туыстық қатынастарды есептеудің негізі болатын тұлға) өзінің айқас туысқандарымен некеге тұруына ынталандырылады, бірақ параллель туысқандарымен некеге тұруына кедергі келтіріледі немесе тыйым салынады. Ирокез туыстық терминологиясы қолданылатын көптеген қоғамдарда, басымдық берілетін неке серіктестеріне тек бірінші туыстар (анасының інісінің балалары және әкесінің қарындасының балалары) ғана емес, сонымен қатар туыстық жүйенің логикасы бойынша айқас туыстарға жататын жақын туыстар да кіреді. Басымдық берілетін айқас туыстармен неке, бір туысқандық желідегі рулар немесе кландар арасындағы одақтарды нығайтуға көмектеседі.
Ego (the subject from whose perspective the kinship is based) is encouraged to marry his cross cousins but discouraged or prohibited from marrying his parallel cousins. In many societies with Iroquois kinship terminologies, the preferred marriage partners include not only first cousins (mother's brother's children and father's sister's children), but more remote relatives who are also classified as cross cousins by the logic of the kinship system. Preferential cross cousin marriage can be useful in reaffirming alliances between unilineal lineages or clans.
Оңтүстік Үндістан мен Шри-Ланка
Оңтүстік Үндістанның кейбір қауымдары жоғарыда сипатталған туыстық қарым-қатынастар дәстүрін сақтайды.
Some communities in South India use the kinship tradition described above.
Меланезия
Вануатудың көптеген мәдениеттерінде осы типтегі туыстық қатынас жүйесі қолданылады. Бислама (Вануату пиджин) тілінде әке тарапынан келген қарындастардың ұлдары мен ана тарапынан келген қарындастар "smol papa" ("кішкентай әке") және "smol mama" ("кішкентай ана") деп аталады.
Many of the cultures of Vanuatu use this type of kinship system. In Bislama (Vanuatu pidgin), paternal uncles and maternal aunts are referred to as smol papa "small father" and smol mama "small mother" respectively.