Кіріспе

Құжаттарды мортаруға арналған материал. Мортар майы – қыздырғаннан кейін тез қатаятын (қағаз, пергамент, ленталар мен сым және басқа материалдарға) жабысқақ зат, оны көзге көрінбей бұзбастан жырту қиын. Мортар майы құжаттың ашылмағанын растау үшін, жіберушінің куәлігін тексеру үшін (мысалы, мөр таңбасымен немесе сақина мөрмен) және әшекей ретінде қолданылады. Сондай-ақ, басқа мөрлердің іздерін алу үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл материал алғашқыда хаттарды, ал 16 ғасырдан бастап конверттерді жабу үшін пайдаланылды. Римдіктер бұл мақсат үшін битумды бұрыннан қолданған.

Құрамы

Формулалар әртүрлі болған, бірақ Еуропаның Үндістанмен саудасы ашылғаннан кейін маңызды өзгеріс болды. Орта ғасырларда мөр басуға арналған балауыз көбінесе ара шайы мен "Венеция терпентинінен" – жасыл сары түсті, шайырлы, еуропалық лахет ағашынан алынған қоспадан жасалған. Алғашқы балауыз түссіз болған. Кейіннен балауыз қызыл түске боялды. 16 ғасырдан бастап ол әртүрлі пропорцияда шелактан, терпентиннен, шайырдан, бордан немесе гипстен және бояғыш заттардан (көбінесе қызыл бояу немесе қызыл қорғасыннан) құралған, бірақ міндетті түрде ара шайынан емес. Бордың мөлшері әртүрлі болды; ірі ұнтақталғандары шарап бөтелкелері мен жеміс консервілерін жабу үшін, ал ұсақтары құжаттарға қолданылды. Кейбір жағдайларда, мысалы, мемлекеттік құжаттарға үлкен мөрлер қойғанда, ара шайы қолданылған. Тарихи тұрғыдан, мөр басу балауызы кейде амбра, мюск және басқа да хош иістермен иістендірілген. 1866 жылға қарай көптеген түрлі түстер қол жетімді болды: алтын (мика қолданылып), көк (смальт немесе зелендір), қара (лампа қарасы), ақ (сары ақ), сары (тұманды минерал терпет, сондай-ақ Шуеттейт деп те аталады), жасыл (вердигрис) және т.б. Кейбір пайдаланушылар, мысалы, Ұлыбритания Корольдігі, әртүрлі құжаттарға әртүрлі түстерді тағайындады. Бүгінде синтетикалық түстердің кең ассортименті бар.

Қолдану тәсілі

Тұйық құм таяқша түрінде, кейде фитильмен немесе ұсақ түйіршіктер түрінде болады. Таяқшаның бір жағы балқытылады (бірақ тұтандырылмайды немесе қараламайды), ал ұсақ түйіршіктер қасықпен қыздырылады, әдетте от арқылы, содан кейін қажетті жерге, көбінесе конверт қаптамасына орналастырылады. Балауыз әлі жұмсақ және жылы болғанда, мөрді (ең жақсы бейне үшін балауызбен бірдей температурада) жылдам және мықты басып, дереу босату керек. Ол біртіндеп пластмасса сияқты басқа материалдармен алмастырылды, бірақ Нобель сыйлығының лауреаты Патрик Блэкетттің айтуынша, "бір кезде ағылшын зертханасында вакуумдық цемент ретінде Англия банкісінің қызыл мөр балауызы қолданылмаған құралды табу қиын болған". Пошта жүйесінің пайда болуымен, мөр балауызы қауіпсіздік үшін емес, көбінесе рәсімдік мақсатта қолданыла бастады. Қазіргі заман талаптарына сәйкес, мөрді зақымдаусыз немесе жоғалтпаусыз пошта арқылы жіберуге мүмкіндік беретін жаңа балауыз түрлері қажет болды. Бұл жаңа балауыздар поштамен жіберуге икемді, олар желім тапаншасымен қолданылатын балауыз, жасанды балауыз және икемді балауыз деп аталады. Дәстүрлі мөр балауызы шамдары Канадада, Испанияда, Мексикада, Францияда, Италияда және Шотландияда тарихи түрде қолданылған формулаларға ұқсас рецептуралармен өндіріледі.