Кіріспе
Әйелдер билігі бар әлеуметтік жүйе. Матриархат – үстемдік және билік позицияларын негізінен әйелдер ұстайтын әлеуметтік жүйе. Көбірек мағынада, ол моральдық үстемдікке, әлеуметтік жеңілдіктерге және мүлікке бақылауға да қатысты болуы мүмкін. Бұл анықтамалар жалпы ағылшын тілінде қолданылса да, антропология және феминизм салаларындағы анықтамалар кейбір тұрғыларынан өзгеше. Көптеген антропологтар толыққанды матриархалды қоғамның белгілі еместігіне келіседі. Кейбіреулер патриархалды емес кез келген жүйені матриархалды деп санаса да, көптеген ғалымдар мұндай жүйелерді қатаң түрде анықталған матриархаттан гөрі бөлек қарастырады.
Matriarchy is a social system in which positions of dominance and authority are primarily held by women. In a broader sense it can also extend to moral authority, social privilege, and control of property. While those definitions apply in general English, definitions specific to anthropology and feminism differ in some respects. Most anthropologists hold that there are no known societies that are unambiguously matriarchal. While some may consider any non patriarchal system to be matriarchal, most academics exclude those systems from matriarchies as strictly defined.
Анықтамалар, коннотациялар және этимология
Оксфорд ағылшын сөздігіне (OED) сәйкес, матриархат – "анасы немесе ең үлкен әйел отбасының басшысы болып табылатын, ұрпақ және туыстық қатынастар әйел желісі арқылы есептелетін, әйел немесе әйелдер билік жүргізетін әлеуметтік ұйымдастыру нысаны". Джеймс Пейплз бен Гаррик Бейлидің сөздерімен айтқанда, танымал анықтама – "әйелдердің үстемдігі". Мәдениеттану ғылымында OED-ге сәйкес, матриархат – "осындай жүйе басым болатын мәдениет немесе қауымдастық". Матриархат – әйелдер, әсіресе аналар, саяси басшылықтың, моральдық биліктің және мүліктің бақылауындағы орталық рөлдерді атқаратын қоғам, бірақ кейде әйелдердің басшылығындағы қоғам матриархалды емес себептермен немесе әйелдердің матриархатқа сіңіспеген қызметтерде басымдық танытатын жұмыстарға (мысалы, проституция немесе ерлер басқаратын ұйымдардың әйелдер бөлімдері) кірмейді. 1997 жылы Лоренс А. Кузнердің айтуынша, А. Р. Радклиф-Браун 1924 жылы матриархат пен патриархат анықтамаларының "логикалық және эмпирикалық кемшіліктері бар ( ) [және] ғылыми тұрғыдан пайдалы болу үшін тым жалпылама" екенін айтқан. Көптеген ғалымдар қатаң матриархат анықтамаларынан теңдікті ұстанатын патриархалды емес жүйелерді шығарып тастайды. Хайде Гётнер Абендроттың пікірінше, матриархаттың бар екендігін қабылдауға қарсылық матриархатты қалай анықтауға қатысты мәдени алалаушылыққа байланысты болуы мүмкін: патриархатта ерлер әйелдерді басқарса, матриархат көбінесе әйелдердің ерлерді басқаруы ретінде түсіндіріледі, ал ол матриархаттар теңдікке негізделгенін сендіреді. Саяси басшылықты және мүлікті бақылайтын әйелдер, әсіресе аналарға тиесілі қоғамды білдіретін матриархат сөзі көбінесе патриархаттың гендерлік қарсы тұруы ретінде қарастырылады, бірақ ол қарсы тұру емес. Пейплз бен Бейлидің сөздерімен айтқанда, антрополог Пегги Ривз Сандай матриархаттың патриархаттың айнасы немесе кері нұсқасы емес, керісінше, матриархат "аналық мағыналарды күшейтеді, онда "аналық символдар екі жыныстың өміріне әсер ететін әлеуметтік тәжірибелермен байланысты, және осы тәжірибелерде әйелдер орталық рөл атқарады". Журналист Марго Адлер былай деп жазды: "Сөзбе-сөз айтқанда, ["матриархат"] аналардың билігін білдіреді, немесе кеңінен айтқанда, билік пен үстемдік әйелдердің қолында". Барбара Лав пен Элизабет Шенклин былай деп жазды: "Матриархат деп біз жатқызылмаған қоғамды білдіреміз: әйелдер, келесі ұрпақтың аналары, ана болуды анықтайтын, ана болудың шарттарын белгілейтін және келесі ұрпақтың өсіп-өнімделетін ортасын анықтайтын қоғам". Синтия Эллердің айтуынша, "матриархатты әйелдердің билігі еркектерге тең немесе олардан жоғары болып табылатын және мәдениет "әйелдік" деп сипатталатын құндылықтар мен өмірлік оқиғаларға бағытталған кез келген қоғамның қысқаша сипаттамасы ретінде қарастыруға болады". Эллер матриархат идеясы негізінен романтизм мен қазіргі заманғы әлеуметтік сынға негізделгенін жазды. Матриархат ұғымы қазіргі әлеуметтік сынға заңдылық беру үшін өткенге орналастырылған утопия сияқты нәрсені сипаттау үшін жасалды. Барбара Эпштейннің сөздерімен айтқанда, тарихқа дейінгі матриархалды Алтын ғасырға қатысты "матриархат – аналық желіге және құдайға табынуға негізделген, әйелдердің билік ұстанымында болатын әлеуметтік жүйе". Адлердің айтуынша, марксистік дәстүрде бұл әдетте "әйелдер мен ерлер өндіріс пен билікті тең бөлісетін" сыныпқа дейінгі қоғамға қатысты. Адлердің сөздерімен айтқанда, "бірқатар феминистер сөздің [матриархат] сөзбе-сөз мағынасына қарамастан, оның көптеген анықтамаларында билік туралы түсінік болмайтынын атап өтті және олар ғасырлар бойығы қысым әйелдердің өздерін осындай билікпен елестетуіне мүмкіндік бермеді деп болжайды". Гётнер Абендроттың бастауындағы Матриархалды зерттеулер мектебі терминді одан да кеңірек анықтауды ұсынады: Гётнер Абендрот Қазіргі Матриархалды зерттеулерді "патриархалды емес қоғамдарды зерттеу және ұсыну" деп анықтайды, бұл матриархатты патриархат емес деп анықтауға әкеледі. Сондай-ақ, ол матриархатты екі жыныстың тең билік бөлісуімен сипаттайды. Диана Лебоудың айтуынша, "матриархалды қоғамдар көбінесе теңдікке негізделген деп сипатталады", дегенмен антрополог Руби Рорлих "теңдікке негізделген қоғамда әйелдердің орталық рөлі" туралы жазды. Матриархат – әйелдің отбасында басшылық орынды иеленетін қоғамдық құрылым, себебі олардың төрттен бірін жалғыз әйелдер басқарады, сондықтан маңызды азшылықтың үлкен азшылықты құрауы матриархатты патриархалды емес саяси динамикасы бар үлкен қоғамның ішінде құруға жеткілікті болуы мүмкін. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, бұл латынша māter (жазылу түрі mātris), "ана" және грекше ἄρχειν (arkhein), "басқару" сөздерінен алынған. Матриархат ұғымын Жозеф Франсуа Лафито (1681–1746) алғашқы рет ginécocratie деп атады. OED-ге сәйкес, матриархат сөзінің ең ерте белгілі жазбасы 1885 жылға дейін жетеді. Матриархалды немесе матриологиялық әлеуметтік, мәдени және саяси процестердің әлеуетін сипаттау үшін әртүрлі әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдарда этимологиясы ұқсас терминдер де қолданылады. Матриология сөзі латынша māter (ана) және грекше λόγος (logos, ілім) сөздерінен туындаған матриология атауынан алынған. Бұл термин теология мен дінтану тарихында әртүрлі әйелдік құдайлардың аналық аспектілерін зерттеу үшін қолданылды. Кейін бұл термин басқа әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдарға қабылданды және мәдени және әлеуметтік өмірдің әйелдерге бағытталған және әйелдер басымдығын көрсететін ерекше аспектілерін сипаттау және анықтау үшін мағынасы кеңейтілді. Матриологияның еркектерге баламасы – патриология, ал патриархат матриархатқа балама болып табылады.
The Matriarchal Studies school led by Göttner Abendroth calls for an even more inclusive redefinition of the term: Göttner Abendroth defines Modern Matriarchal Studies as the "investigation and presentation of non patriarchal societies", effectively defining matriarchy as non patriarchy. She has also defined matriarchy as characterized by the sharing of power equally between the two genders. According to Diane LeBow, "matriarchal societies are often described as egalitarian ", although anthropologist Ruby Rohrlich has written of "the centrality of women in an egalitarian society." Matriarchy is also the public formation in which the woman occupies the ruling position in a family. because a quarter of them were headed by single women; thus, families composing a substantial minority of a substantial minority could be enough for the latter to constitute a matriarchy within a larger non matriarchal society with non matriarchal political dynamics. Etymologically, it is from Latin māter (genitive mātris), "mother" and Greek ἄρχειν arkhein, "to rule". The notion of matriarchy was defined by Joseph François Lafitau (1681–1746), who first named it ginécocratie. According to the OED, the earliest known attestation of the word matriarchy is in 1885. Terms with similar etymology are also used in various social sciences and humanities to describe matriarchal or matriological aspects of social, cultural, and political processes. Adjective matriological is derived from the noun matriology that comes from Latin word māter (mother) and Greek word λογος (logos, teaching about). The term matriology was used in theology and history of religion as a designation for the study of particular motherly aspects of various female deities. The term was subsequently borrowed by other social sciences and humanities and its meaning was widened in order to describe and define particular female dominated and female centered aspects of cultural and social life. The male alternative for matriology is patriology, with patriarchy being the male alternative to matriarchy.
Қарым-қатынас ұғымдары
Өздерінің еңбектерінде Иоганн Якоб Бахофен мен Льюис Морган ана құқы, әйел билігі, гинеократия және әйел үстемдігі сияқты терминдер мен сөз тіркестерін қолданды. Бұл терминдердің бәрі бір мағынаны білдірді: әйелдердің (ана немесе әйел) билігі. Бахофен мен Льюис Морган "ана құқығын" отбасы шеңберімен ғана шектегенмен, ол әйелдердің бүкіл қоғамға ықпал етуінің бастауы болды. Классикалық еңбектердің авторлары гинеократияның саяси "әйел үкіметі" дегенді білдірмейтінін түсінді. Олар үкіметтің жыныстық құрылымының отбасылық билікке және екі жыныстың атқаратын рөлдеріне ешқандай қатысы жоқ екенін білген.
Ұрпақтар арасындағы қарым-қатынастар
Матриархаттың бар екендігіне дәлел іздегендер кейде аналық тектілік және аналық жерсіндік сияқты, отбасылық қатынастар мен отбасылық өмірді ұйымдастыру саласындағы нақты жағдайларды сипаттайтын антропологиялық терминдер мен ұғымдарды шатастырып алды. Бұл терминдер ұрпақтар арасындағы қатынастарды көрсетеді (матриархат сияқты), бірақ ана тарапынан ұлдар мен қыздарға қатысты туыстардың көзқарасынан қарағанда, ерлер мен әйелдерді бөліп көрсетпейді. Сондықтан, бұл ұғымдар матриархатты "әйелдердің ерлерге үстемдігі" ретінде емес, отбасылық қарым-қатынастар ретінде бейнелейді.
Матри-мен басталатын сөздер
Антропологтар матрифокальдық терминін қолдана бастады. Матрифокальдық пен матриархат арасындағы терминологиялық айырмашылыққа қатысты пікірталас бар. Матрифокалды қоғамдарда әйелдер, әсіресе аналар, орталық рөлде болады. Антрополог Р. Т. Смит матрифокалдылықты аналардың құрылымдық маңызға ие болатын әлеуметтік жүйенің туыстық құрылымы деп сипаттайды. Бұл термин әйелдердің немесе аналардың үстемдігін міндетті түрде білдірмейді. "Матрицентрикалық" термині "отбасының немесе шаруашылықтың басшысы ана" деген мағынаны білдіреді. Матристика: Мария Гимбутас, Герда Лернер және Риан Эйслер сияқты феминист ғалымдар мен археологтар тарихқа дейінгі дәуірде (палеолит және неолит Еуропасында) және ежелгі өркениеттерде Ана Құдайға табынумен байланысты "әйелге бағытталған" қоғамды түсіндіру үшін матриархат емес, матристика терминін қолданады. Мария Гимбутас матрилинияны қамтитынын түсініп, матриархат терминінен аулақ болу үшін матристика терминін қолданатынын айтады. Ұрпақтың аналық желі арқылы анықталуы – матрилинеарлық, кейде тарихи матриархатпен шатастырылады. Сандай матриархат сөзін қайта қарастырып, қазіргі матрилинеарлық қоғамдар, мысалы, Минакабау мысалында қолдануды ұсынады. 19 ғасырда матриархалды қоғамдардың бар екендігіне сену "экономикалық және әлеуметтік билікті туыстық байланыстар арқылы беруге" байланысты болды, сондықтан "матриархалды қоғамда барлық билік әйелдер арқылы жүзеге асырылады. Мұндай қоғамдарда әйелдер барлық билік пен құқыққа ие болмаған болуы мүмкін, бірақ олар билікті бақылау және тарату мүмкіндігіне ие болған, бұл жағдай қатал әйел немесе үстем ана сияқты болар еді."
Тарих және таралу
Антропологтардың көпшілігі қазірге дейін нақты матриархалды қоғамдар табылмағанын айтады. Ж.М. Адовазио, Ольга Соффер және Джейк Пейджтің пікірінше, шын матриархаттың болғанына дәлел жоқ. Антрополог Дональд Браунның адам мәдениетінің жалпы белгілері тізімінде (адамзаттың қазіргі барлық қоғамдарына тән ерекшеліктер) қоғамдық-саяси істердегі "басты тұлға" еркектер екендігі көрсетілген, ол бұл – қазіргі антропологияның бағытталған пікірі екенін мәлімдейді. Peoples және Bailey-дің сөзіне сәйкес, матриархтар бар, олар – "отбасылар мен туыстық топтардың жеке матриархтары". Ал, "жоғары құдайдың басымдығы, әрине, Элам цивилизациясын әр дәрежеде сипаттаған матриархаттың салдары болуы мүмкін, бұл практика патриархатпен жойылғанша".
Еуропа
Тацит өзінің "Германия" атты еңбегінде "ситондықтардың арасында әйелдер билік етеді" деп мәлімдеген. Кукутени-Трипиллия мәдениеті патриархат тарапынан басылып алынар алдында матриархалды қоғам ретінде жиі талқыланған, оның ішінде әйел-құдайларға арналған өнер, ай, етеккір циклдары, егіс маусымдары, өмір мен өлім арасындағы байланыс зерттелген. Энн Хелен Гелстад Эстонияның Кихну және Манижа аралдарындағы әйелдерді "Еуропадағы соңғы матриархалды қоғам" деп сипаттайды, себебі "мұндағы ересек әйелдер күйеулері теңізде болғанда құрлықтағы барлық мәселелерді шешеді".
Бірма
Мьянмадағы мүмкін матриархиялар, Йорген Биштің сөзінше, падаунгтар, ал Эндрю Маршаллдың пікірінше, каяулар.
Қытай
Қытайдың Тибет маңындағы Мосуо мәдениеті көбінесе аналық билік деп сипатталады. Кейде аналық желі арқылы берілетін мүлік деген термин қолданылады, бірақ бұл дәлірек болғанымен, олардың әлеуметтік құрылымының толық күрделілігін толыққанды көрсете алмайды. Шындығында, Мосуо мәдениетін дәстүрлі батыс түсініктеріне сәйкес жіктеу қиын. Оларда аналық билік мәдениетінің белгілері бар: әйелдер көбінесе үйдің басшысы болады, мүлік әйелдер желісі бойынша мұраға өтеді және әйелдер бизнеске қатысты шешімдер қабылдайды. Дегенмен, нағыз аналық биліктен өзгеше, саяси билік көбінесе ер адамдардың қолында болады, ал Мосуо мәдениетінің қазіргі күйі олардың аз ұлттық мәртебесімен тығыз байланысты.
Үндістан
Үндістанда ұлттық Конституцияда белгіленген тайпалар ретінде танылған қауымдардың "кейбіреулері аналық және аналық желі бойынша ұйымдасқан" "соның салдарынан теңдікке бейімдірек болуы мүмкін". Сұхбаттасушы Анудж Кумардың сөзінше, Үндістанның Манипур штатында "аналық қоғам" бар, бірақ бұл ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген. Кералада Наирлер, Тхиялар, Пайяннур ауылының брахмандары және Солтүстік Малабардың мұсылмандары, ал Карнатакада Бунттар мен Биллавалар аналық желі бойынша жүреді.
Индонезия
Антрополог Пегги Ривз Сандай Минангкабау қоғамы матриархат болуы мүмкін деп мәлімдеген.
Ежелгі Вьетнам (б.з. 43-жылға дейін)
Уильям С. Турлидің айтуынша, "дәстүрлі вьетнам мәдениетіндегі әйелдердің рөлі [ішінара] матриархаттың іздерін сақтайтын жергілікті әдет-ғұрыптармен анықталды", бұл "әр түрлі әлеуметтік топтарға" әсер етті. Чирикостаның сөзіне қарағанда, Ау Кю туралы аңыз "Солтүстік Вьетнамда бастапқы "матриархаттың" болғанына дәлел ретінде қарастырылады және ол екі туыстық жүйеге алып келді, ол онда дамыды, отбасы құрылымының аналық және әкелік үлгілерін біріктірді және екі желіге де бірдей маңыз берді". Чирикоста, басқа ғалымдардың "Вьетнам қоғамын қытай конфуциандық патриархатының кең таралуынан ажырату үшін осы мифтің "матриархалды" аспектісіне сүйенгенін" және "Вьетнамның бастапқыда матриархат болғаны туралы көзқараспен біріккен Қытайдың Вьетнамды жаулап алуына қарсылық [әкелді], бұл әйелдердің (қытай) патриархатынан азат болу үшін күресін бүкіл ұлттың вьетнамдық тәуелсіздік үшін күресінің метафорасы ретінде қарастыруға" және демек, "патриархаттың билігін құлатуға қарсы күрестің метафорасы" ретінде қарастырылды. Кит Веллер Тейлордың айтуынша, "сол кездегі матриархалдық сипат Трунг Трактың анасының қабірі мен рухына арналған ғибадатханасының сақталуымен расталады, бірақ оның әкесінен ештеңе қалмады", ал "Трунг әпкелердің қоғамы" "күшті аналық желіге негізделген" еді. Дональд М. Секинстің сөзіне қарағанда, "матриархалдық құндылықтардың күшін" көрсететін бір көрсеткіш - Trưng Trắc әйелінің кіші әпкесі Trưng Nhị-мен бірге "80 000-нан астам сарбаздан тұратын әскерді жинауы [оның ішінде] көптеген офицерлері әйелдер болды".
Палеолит және неолит дәуірі
1884 жылы Фридрих Энгельс адамзаттың әлеуметтік дамуының ең алғашқы кезеңдерінде топтық неке болғанын, сондықтан әкелік даулы болса, аналық ешқандай даусыз болғанын, ал отбасы тек аналық желі арқылы анықталатынын айтты. Бұл Бахофеннің "Аналық құқық" еңбегінің материалистік түсіндірмесі болды. Энгельс жануарларды қолға үйрету материалдық байлықты арттыратынын болжады, ал осы байлықты ерлер өзіне қабылдаған. Энгельс ерлердің әйелдерді жұмыс күші ретінде пайдалануға және байлықты балаларына мирас қалдыруға бағытталғанын, бұл моногамияны қажет ететінін айтты. Патриархаттың өркендеуімен әйелдердің мәртебесі төмендеді, олар ерлер арасындағы айырбас саудасында қарапайым затқа айналғанға дейін, бұл әйелдердің жаһандық жеңілісіне және жекелеген адамгершілік пен бәсекелестіктің күшеюіне әкелді. Эллердің сөзіне сәйкес, Энгельске әйелдердің мәртебесіне қатысты Август Бебельдің ықпалы тиген болуы мүмкін, оның пікірінше матриархат табиғи түрде коммунизмге алып келеді, ал патриархат – қанаушылықпен сипатталады. Австриялық жазушы Берта Динер (немесе Хелен Динер) 1930 жылы "Аналар мен амазонкалар" атты еңбегін жазды, бұл әйелдердің мәдени тарихына арналған алғашқы жұмыс және феминистік матриархатты зерттеудің классикалық туындысы. Оның пікірінше, барлық ежелгі адамзат қоғамдары бастапқыда матриархалды болған, ал кейінірек көпшілігі патриархатқа ауысып, құлдыраған. Пікірталас Роберт Грейвстің 1948 жылы жариялаған "Ақ құдай" еңбегімен және оның классикалық грек мифологиясын талдауымен күшейді, бұл өте ерте тарихи кезеңдерде матриархалды діннен патриархалды дінге өтуден кейін қайта жазылған ежелгі мифтерді қайта құруға бағытталған. 1950 жылдары Мария Гимбутас неолиттік Еуропадағы ежелгі еуропалық мәдениет туралы теорияны дамытты. Алайда, басқа антропологтар "көптеген палеолиттік қоғамдарда болған құдайға табыну немесе матрилокальдық тұру, әйелдердің ерлерге билік етуі матриархатпен байланысты емес екенін ескертті. Көптеген қоғамдарда осы қасиеттер әйелдердің бағыныштылығымен қатар кездеседі". Эллердің сөзіне сәйкес, Гимбутас тарихи матриархат туралы миф құруға үлкен үлес қосты, Шығыс Еуропа мәдениеттерін зерттеу арқылы, олар ешқашан болжамдалып отырған әмбебап матриархатқа ұқсаған емес. Ол "нақты құжатталған алғашқы қоғамдарда" әкелікті ешқашан елемеушілікке жібермейтінін және әйелдердің қасиетті мәртебесі әйелдердің әлеуметтік мәртебесін автоматты түрде арттырмайтынын мәлімдейді, сондай-ақ утопиялық матриархатты антифеминизмнің ойша түйіндемесі ретінде қарастырады. 1970 жылдардан бастап матриархат идеяларын екінші толқын феминизмінің Риан Эйслер, Элизабет Гулд Дэвис және Мерлин Стоун сияқты танымал жазушылары қабылдады және Маргарет Мюррейдің сиқыршылық туралы болжамдарымен, Құдайшалар қозғалысы және феминистік Викка арқылы кеңейтті. Шарлин Спретнак "Матриархаттың алтын ғасыры" деп атады және Стоун мен Эйслер оны "ынталандырды", бірақ, кем дегенде неолит дәуірі үшін, ол "Патриархаттың сөзсіздігі", "Неге ерлер билік етеді", "Құдайлардың бетпердесіздігі" және "Матриархалдық тарихқа дейінгі миф" сияқты еңбектерде феминистік тілектер ретінде айыпталды. Бұл идея үшінші толқын феминизмінде баса айтылмаған. Ж. Ф. дель Джорджо палеолиттік қоғамның матрифокалды, матрилокалды, матрилинейлі екенін қатыстырады.
Қола дәуірі
Рорлихтің айтуынша, "көптеген ғалымдар Крит патшайым-жұбының діни қызметкері басқарған матриархат болды" деп сендіреді және "Криттік өркениет" "б.з.б. 1500 жылға" дейін "матриархалдық" болған, содан кейін ол патриархаттың басып алуы мен отарлауына ұшырады. Сондай-ақ Рорлихтің айтуынша, "алғашқы шумерлік қала-мемлекеттерінде" матриархаттың іздері қалған сияқты. Бронза дәуірінің тарихшылары, мысалы, Стоун мен Эйслер, семиттер матриархалдық болған, ал үнді-еуропалықтар патриархалдық жүйені қабылдаған деген жалған түсінікке жиі келіп жатады. Бұл көзқарастың мысалы Стоунның "Құдай әйел болған кезде" атты еңбегінде кездеседі, онда ол Яхвеге табынудың ежелгі матриархалдық семит ұлтына қабаттасқан үнді-еуропалық өнертабыс болғанын дәлелдейді. Алайда, аморлықтар мен исламға дейінгі арабтардың мәліметтері, алғашқы семит отбасысының шын мәнінде патриархалдық және әкелік желілік болғанын көрсетеді. Бірақ барлық ғалымдар осымен келіспейді. Антрополог және Киелі кітап зерттеушісі Рафаэль Патай "Еврей құдайы" атты еңбегінде яһуди дінінің таза бірқұдайшылық емес, ерте заманнан бері күшті көпқұдайшылық элементтерін қамтығанын, олардың ең бастысы ана құдай Ашераға табыну болғанын жазды. Киелі кітаптағы бір оқиға Ашераға табынуды б.з.б. 12 ғасырда орын алғанын көрсетеді. Алғашқыда қанаандықтардың әйел құдайы болғандықтан, еврейлер оны қанаандықтармен некелесіп, оған құлшылық етуді үйренді. Оған ашық түрде табынылып, ағаштан жасалған тікбағаналармен бейнеленген. Ежелгі Палестинаның барлық жерінен көптеген кішкентай, жалаңаш әйелдердің саз балшықтан жасалған мүсіндері табылды және жетінші ғасырға жататын еврей мәтінінде босанған әйелге оның көмегі туралы айтылған. Шехина – әйел сияқты қасиетті рухтың аты, ол құдайлық сәуле мен мейірімділікті бейнелейді. Аналарға тән қасиеттерін көрсете отырып, ол аурулар мен қайғыға батқандарды жұбатады, яһудилерді жер аударылғанда серіктейді және күнәкарларға жаза берудің орнына құдайға мейірімділік көрсетуін сұрайды. Патайдың сөзіне сүйенсек, Шехина еврей Киелі кітабының туындысы болмаса да, б.з.б. бірінші не екінші ғасырдағы Киелі кітаптың арамей тіліне жасалған кейінірек аудармасында кездеседі. Бастапқыда құдайдың қатысуы ретінде бейнеленген ол, кейіннен құдайдан ерекшеленіп, физикалық қасиеттерге ие болады. Ал үнді-еуропалықтардың түрлі мұрагерлік жүйелерін қолданғандығы белгілі, сонымен қатар үнді-еуропалық кельттер мен германдықтар арасында кез келген ежелгі семит халықтарына қарағанда аналық дәстүрлерге қатысты көптеген дәлелдер бар. Әйелдер Спартаны ерлер соғысқа кеткен кезде, немесе екі патша да билік ете алмайтын немесе тым жас болғанда басқарған. Спарта патшайымы Горгодан Аттикалық әйел: "Спартан әйелдері – өздерінің ерлеріне билік ететін жалғыз әйелдер" деп сұрады. Горго: "Иә, себебі біз еркектердің аналары болатын жалғыз әйелдерміз!" – деп жауап берді.
Темір дәуірі мен орта ғасырлар
Темір дәуірінен орта ғасырға дейінгі кезеңде пайда болған, бірнеше солтүстік-батыс Еуропа мифологиялары – ирланд (мысалы, Маха мен Скатах), бритондық (мысалы, Рианнон) және германдық (мысалы, Гренделдің анасы мен Нерт) – ертедегі әйел билігінің екіұшты эпизодтарын қамтиды. Бұл эпизодтар христиандыққа дейінгі Еуропаның Темір дәуіріндегі қоғамдарда матриархалдық көзқарастардың халықтық дәлелі ретінде түсіндіріледі. Көбінесе ретроспективті, патриархалды, римдік және католиктік көзқараспен жазылған олар, әйел билігінің басым болған ертерек дәуірдің болу мүмкіндігін көрсетеді. Бірінші ғасырдағы тарихи британдық тұлға Будикка, бритондық қоғамның әйелдердің автократиясына немесе гендерлік теңдіктің бір түріне жол бергенін көрсетеді, бұл кейін оны құлатқан патриархалды Жерорта теңізі цивилизациясынан күрт өзгеше.
20 ғасырлар
Мосуо халқы – Қытайдың оңтүстік-батысындағы этникалық топ. Олар ең танымал аналық билікке негізделген қоғамдардың бірі саналады, бірақ көптеген ғалымдар олардың аналық желілі қоғам екенін айтады. 2016 жылға дейін отбасы мүлігін мұраға алушы тек қыздар болды. 1990 жылдан бастап шетелдік туризмге рұқсат берілгеннен кейін, туристер Мосуо халқына келе бастады. Бұл елді ағылшын сарбаздарынан зорлық көрген әйелдер, өз үйлерінен қашып, бос жайға құрған. Олар Кенияның солтүстігіндегі Самбуру округінің ауылдық аймағында қауіпті баспана тапты. Сол тайпаның ер адамдары жақын жердегі ауылды салған, одан әйелдер ауылын бақылап отырды және әйелдер ауылын жабуға талапшарымен сотқа жүгінді. Көптеген зерттеушілер оларды аналық желілі қоғам деп санайтын болса да, кейбір әйелдерді зерттейтін ғалымдар, мысалы Руплина Банерджи, хасилерді аналық билікке негізделген қоғам деп есептейді. Дәстүр бойынша, ең кіші қыз, Хаддух аталған, ата-баба мүлігін иеленеді және оған қарайды.
Амазонкалар
Бірнеше жазушылар айтқандай, аңыздық матриархат – Амазонка қоғамы болды. Филис Чеслердің сөзіне қарағанда, "Амазонка қоғамында әйелдер аналар болған және қоғамның жалғыз саяси және діни көшбасшылары, сондай-ақ жалғыз жауынгерлер мен аңшылар болған"; "патшайымдар сайланды" және, көрінетіндей, "әрбір әйел толыққанды адамдық өркендеуге ұмтылып, оған жете алатын". Геродот сарматтардың амазонкалар мен скифтердің ұрпақтары екенін, ал олардың әйелдері ежелгі аналық дәстүрлерін сақтағанын, "көбінесе күйеулерімен бірге атқа мініп аң аулап, соғысқа қатысып, ерлер сияқты киім кигенін" хабарлаған. Сонымен қатар, Геродот "қыз соғыста адам өлтіргенше үйленбеуі керек" деген. Амазонкалар римдік тарихнамада маңызды рөл атқарды. Юлий Цезарь Семирамида мен амазонкалардың Азияның үлкен бөлігін бағындырғанын айтқан. Страбон олардың тарихилығына күмән келтірсе де, Амазонкалар кейінгі антик кезеңде тарихи тұлғалар ретінде қарастырылды. Көптеген шіркеу әкелері амазонкаларды нақты халық ретінде талқылады. Орта ғасыр авторлары амазонкаларды солтүстікке орналастыру дәстүрін жалғастырды, Бремендік Адам оларды Балтық теңізінде, ал Паулюс Диакон Германияның орталық бөлігінде орналастырды.
Грекия
Роберт Грейвс бұрынғы мифтердің орнын ауыстырған мифтер болды деп ұсынды, олар үлкен мәдени өзгерістер кезінде аналық билікті патриархат алмастырған кезде өзгеріске ұшырады. Осы миф бойынша, грек мифологиясында Зевс жүкті жарына, олардың қызы Афинаны күтіп жүрген титан құдайы Метисті жұтып қойған. Ана мен бала Зевстің ішінде дүрбелең тудырды. Гермес немесе Гефест Зевстің басын жарып, Афина толық әскери қару-жарақпен оның маңдайынан шығуына мүмкіндік берді. Афина осылайша Зевстен "туған" деп сипатталды. Бұл нәтиже Зевске ұнады, себебі ол Эсхилдің айтуынша, Зевстің күні келіп, оны тақтан түбіретін ұл туады деген Темистің болжамын орындамады.
Кельт мифы мен қоғамы
Адлердің айтуынша, "қадимгі қоғамдарда әйелдердің қазіргі көптеген қоғамдарға қарағанда зор билікке ие болғандығына мол дәлелдер бар. Мысалы, Жан Маркаленің келт қоғамдарын зерттеулері әйелдер билігінің мифтер мен аңыздарда ғана емес, сонымен қатар неке, ажырасу, мүлікке ие болу және билеу құқығына қатысты заң кодекстерінде де көрінгенін көрсетіп тұр, бірақ бұл патриархатпен жойылған".
Баск мифы мен қоғамы
Баск матриархизмі гипотезасы немесе баск матриархизмі теориясы – Андрес Ортис Осес ұсынған теориялық ұсыныс, ол матриархалды әйел архетипіне (Ұлы баск анасы Мари архетипіне, оның Жер-Ананың/табиғаттың проекциясы ретінде көрінісіне тапқан ана/әйел) орталық немесе бағытталған психоәлеуметтік құрылымның бар екенін көрсетеді. Бұл құрылым "дәстүрлі баск әлеуметтік тобын патриархалды индоевропалық халықтардан өзгешеленетін тәсілмен қамтиды, біріктіреді және нығайтады". Осы мифтік матриархалды ұғым басктардың көзқарасына сәйкес келеді, бұл олардың мифологиясында анық көрінеді. Индоевропалық патриархалдық ұғымдарда Күн құдай, нұмен немесе еркек рух ретінде бейнеленсе, ал басктарда Жер Күн мен Айдың анасы болып табылады. Таң және кешкі уақытта, осы екі әйел бауырластың Жер-Ананың құшағына оралғанда оларға дұғалар мен құттықтаулар арналған. Философ Франц Карл Майр баск мифологиясының архетиптік негізі Ұлы Ана билік еткен палеолит контексінде қарастырылуы керек деп мәлімдеді, онда Мари (құдай) мен оның метаморфоздары матриархалды табиғаттық контекстің әдеттегі символикасын ұсынады. Ұлы Ана архетипіне сәйкес, бұл көбінесе құнарлылық культтерімен байланысты, мысалы, Мари құнарлылықты анықтайды, жаңбыр немесе ақжайын жасайды, ал оның жер күштеріне егін, кеңістік және уақыт, өмір мен өлім, сәттілік (игілік) және бақытсыздық тәуелді.
Оңтүстік Америка
Бамбергер (1974) Оңтүстік Америка мәдениеттерінен бірнеше аналық билік туралы мифтерді зерттеп, осы аналық билік дәуіріндегі әйелдерді әдепсіз деп көрсету қазіргі қоғамдағы әйелдерді бақылауға және патриархаттың билікке келуіне себеп болу үшін қолданылатынын айтады.
Ерекшелік
Кейбір діни сенімдер мен теократиялар әйелдердің азаматтық билікте немесе қоғамдық басшылықта болуына, тіпті дауыс беруіне шектеу қояды немесе тыйым салады, бұл, тиімді түрде, аналық билікті сынап, қанағаттандырмайды. Төмендегі діндердің ешқайсысында да мұндай көзқарас жалпыға бірдей қабылданбаған: Исламда, кейбір мұсылман ғалымдары әйелдердің саяси басшылығын шектеу қажет деп санайды, деп мәлімдейді Анн Софи Роалд. Бұл шектеу исламның негізін қалаушысы және соңғы пайғамбары Мұхаммедтің хадисіне байланысты. Роалдтың сөзінше, хадисте: «Әйел басшысы бар халық ешқашан гүлденбейді» делінген. Роалдтың 2001 жылғы хадистің қайта баяндамасы: «Әйел басшысы бар халық сәттілікке жете алмайды». Хадистің берілуі, контексті және мағынасы күмәнді, - деп жазды Роалд. Роалдтың айтуынша, бұл тыйым әйелдердің аралас жиындарда намаз оқуына тыйым салудың салдары ретінде де қарастырылған. Мүмкін, Роалд атап өткендей, хадис тек мемлекет басшысы болуға қатысты, басқа жоғары лауазымдарға емес. Роалдтың мәлімі бойынша, бір дерек көзі әйелдерге «халифадан (мұсылмандардың басшысынан) басқа барлық лауазымдарды» иеленуге рұқсат береді. Роалд хабарлағандай, мемлекет басшысы лауазымына тыйым салуға қатысты бір ерекшелік саяси басшылықта әйелдерді жалпы қабылдамайынша қабылданды. Роалдтың сөзінше, исламшыл әйелдер үшін төменгі деңгейдегі саяси белсенділік жоғары басшылық лауазымдарға қарағанда қабылдауға ыңғайлы болуы мүмкін. Мұсылман бауырластығы әйелдердің президент немесе мемлекет басшысы бола алмайтынын, бірақ басқа мемлекеттік лауазымдарды атқара алатынын, бірақ «сот лауазымына қатысты, көптеген заңгерлер оған толығымен тыйым салған» деп мәлімдеді. Роалдтың мәлімі бойынша, Еуропадағы 82 исламшыны зерттеу барысында 80% әйелдер мемлекеттік басшы бола алмайды деп санайды, ал 75% әйелдер басқа да жоғары лауазымдарды атқара алады деп санайды. 1994 жылы Мұсылман бауырластығы «әлеуметтік жағдайлар мен дәстүрлер» әйелдердің лауазымға (мемлекет басшысынан төмен) қатысу құқығын жүзеге асыруда біртіндеп әділ болуы мүмкін деп мәлімдеді. Мұсылман бауырластарының бұл мәлімдемені әлі де қолдайтыны белгісіз. Роалд 1953 жылы былай деп хабарлады: «Ислам ұйымдары Мұсылман бауырластар кеңсесінде конференция өткізді және әйелдерге берілген саяси құқықтар дінге қайшы екені дәлелденгенін мәлімдеді». Кейбір елдерде нақты тыйымдар бар. Элахе Ростами Повейдің мәлімі бойынша, Иранда кейде әйелдерге заң бойынша немесе ислам діні бойынша шығарылған үкімдер бойынша кейбір саяси лауазымдарға орналасуға тыйым салынады. Стивен Пинкердің мәлімі бойынша, 2001-2007 жылдары Гэллаптың әлемдегі мұсылмандардың 90 пайызы тұратын 35 елде жүргізілген сауалнамасында «бұл елдерде әйелдердің басым көпшілігі еркектердің ықпалысыз дауыс беруге және биліктің ең жоғары деңгейінде қызмет етуге құқығы болуы керек деп санайды». Раббиндік иудаизмде, ортодоксалды көшбасшылар арасында Израильдің қазіргі заманғы мемлекет болуынан бұрыннан бері әйелдердің Израильде мемлекеттік лауазымдарды атқаруы мемлекеттің өмір сүруіне қауіп төндіреді деген пікір қалыптасқан. Марша Фрименнің мәлімі бойынша, Израиль CEDAW деп аталатын әйелдердің теңдігі туралы халықаралық келісімді ратификациялағанда, әйелдерге діни соттарда қатысуға тыйым салатын кез келген діни қауымдарға күшін жоймауды қарастырды. Фрименнің айтуынша, «ерлі-зайыптылық мәселелерін шешетін соттар діни заң бойынша және дәстүр бойынша тек еркектерден тұрады». Ирит Уманиттің сөзінше, «ер адамның үстемдігі» - иудаизмнің негізгі ілімі. Фрименнің мәлімі бойынша, Ликуд партиясы жетекшілік еткен «үкіметтер әйелдердің жоғары деңгейдегі қатысуына мейірімділік танытпады». Буддизмде, Карма Лекше Цомоның айтуынша, кейбіреулер «Будда әйелдерді Сангхаға қабылдауға тартынған», өйткені олардың кіруі монастырь қауымының және буддизмнің ілімдерінің жойылуын тездетеді. «Бирма, Камбоджа, Лаос, Шри-Ланка және Таиланд сияқты буддалық елдерде әйелдерге буддизмнің ең негізгі институты Сангхаға кіруден қатаң бас тартылады», - дейді Цомо. Цомо былай деп жазды: «Тарих бойы Буддистік елдерде саяси билік ұстанымдарын иеленіп, ұстануға ұмтылғандар Сангханың қолдауына белсенді түрде ұмтылды». Паола Бакеттаның айтуынша, индус ұлтшыл саяси көшбасшылар әйелдер бола ала ма, жоқ па деген мәселе талқыланды, бірақ ешқандай қорытындыға келмеді. Бірақ әйелдерді тек ерекшелік ретінде қарастырады, мұндай басшылықтың нормасы ерлер болып табылады. Скалингидің айтуынша, бұл еңбек «еркектерге қатысты гинекократияның ең танымал талдауы» болды және әйелдердің билікке ие болуы табиғатқа қайшы, олардың билікке, үстемдікке немесе империяға ие болуы кез келген мемлекет, ұлт немесе қала үшін жарамсыз. Мария Зина Гонсалвеш де Абреудың мәлімі бойынша, Нокс әйелдің ұлттық басшы болуы табиғатқа қайшы екенін және әйелдердің бұл лауазымға лайық емес екенін айтқан. Сондай-ақ Нокс «әйел басшыларға бағынған немесе оларды қолдағандарға, оның ішінде еркектерге де шабуыл жасады». Нокс жеке өзі жазғандарына келісе ме, жоқ па деген мәселе бойынша Фелч, Джаспер Ридли 1968 жылы Нокс тікелей өзінің айтқан пікіріне сенбеген, бірақ халықтың пікіріне жарасып, оған сүйенген болуы мүмкін деп мәлімдеді, бірақ бұл пікірге У. Стэнфорд Рейд қарсы шықты. Нокс пікірлерінің танымал болуына қатысты Патрисия Энн Ли Нокс «әйелдер билігінің заңдылығына жасаған қатал шабуылында оның замандастарының көпшілігіне қабылдамаған нәрсе аз болды» деді, бірақ Джудит М. Ричардс бұл қабылдау осы деңгейде кең таралғандығына келіспеді. Дэвид Лэйингтің Нокс еңбегіне жазған алғы сөзінде Нокс пікірлері сол кездегі кейбір адамдармен келісімде болды, алғы сөз былай деді: «[Нокс] пікірлері Гудман, Уиттингхэм және Гилби сияқты әріптестерінің пікірлерімен үйлеседі». Нокспен келісімде жазған Кристофер Гудман, Лидің сөзінше, «әйел басшыны табиғаттағы монстр деп санады және әйелдердің кез келген саяси биліктен алынғанын дәлелдеу үшін діни аргументтерді пайдаланды», тіпті Ричардс әйелдің «адамгершілігі» болса да. Кейбір көзқарастар шарттылықты қамтыды; Джон Кальвин, Хилідің сөзінше, «әйел билігі табиғаттың бастапқы және дұрыс тәртібінен ауытқу болып табылады және сондықтан адамзаттың түпкі күнәсі үшін келтірілген жазалардың бірі» деді. Дегенмен, Кальвин әйелдің патшалық немесе княздық билеу құқығын әрдайым сұраққа түсірмеді. Хилінің сөзінше, Генрих Буллингер «әйел билігі Құдай заңына қайшы екенін айтты, бірақ мұндай билікке қарсы тұру үшін осы себепті әрдайым пайдалануға кеңес бермеді». Ричардсқа сәйкес, Буллингер әйелдердің әдетте билік етпеуі керек деді. Шамамен 1560 жылы Кальвин Нокспен келіспей, кейбір әйелдердің болуы теологиялық негіздердің болуын көрсетті. Нокс пікірі сол кезде Еуропада көп талқыланды, мұндай мәселелер мұраға қатысты заңдар сияқты заңдармен күрделенді. Нокс пікірінің қазіргі протестантизмде басшылар мен қарапайым жамағат арасында кең таралғаны айтылмайды.
In Islam, some Muslim scholars hold a view that female political leadership should be restricted , according to Anne Sofie Roald [no]. The restriction has been attributed to a hadith of Muhammad, the founder and last prophet of Islam. The hadith says, according to Roald, "a people which has a woman as leader will never prosper." The 2001 author's paraphrase of the hadith, "the people who have a female leader will not succeed", is at The hadith's transmission, context, and meaning have been questioned, wrote Roald. According to Roald, the prohibition has also been attributed as an extension of a ban on women leading prayers "in mixed gatherings”. Possibly, Roald noted, the hadith applies only against being head of state and not other high office. One source, wrote Roald, would allow a woman to "occupy every position except that of khalīfa (the leader of all Muslims)." One exception to the head of state prohibition was accepted without a general acceptance of women in political leadership, Roald reported. Political activism at lower levels may be more acceptable to Islamist women than top leadership positions, said Roald. The Muslim Brotherhood has stated that women may not be president or head of state but may hold other public offices but, "as for judiciary office, [t]he majority of jurispudents have forbidden it completely." In a study of 82 Islamists in Europe, according to Roald, 80% said women could not be state leaders but 75% said women could hold other high positions. In 1994, the Muslim Brotherhood said that "social circumstances and traditions" may justify gradualism in the exercise of women's right to hold office (below head of state). Whether the Muslim Brothers still support that statement is unclear. As reported in 1953, Roald reported later, "Islamic organizations held a conference in the office of the Muslim Brothers [and] claim[ed] that it had been proven that political rights for women were contrary to religion". Some nations have specific bans. In Iran at times, according to Elaheh Rostami Povey, women have been forbidden to fill some political office roles because of law or because of judgments made under the Islamic religion. According to Steven Pinker, in a 2001–2007 Gallup poll of 35 nations having 90% of the world's Muslims, "substantial majorities of both sexes in all the major Muslim countries say that women should be allowed to vote without influence from men and to serve in the highest levels of government." In Rabbinical Judaism, among orthodox leaders, a position, beginning before Israel became a modern state, has been that for women to hold public office in Israel would threaten the state's existence, according to educator Tova Hartman, who reports the view has "wide consensus". When Israel ratified the international women's equality agreement known as CEDAW, according to Marsha Freeman, it reserved nonenforcement for any religious communities that forbid women from sitting on religious courts. According to Freeman, "the tribunals that adjudicate marital issues are by religious law and by custom entirely male." Men's superiority' is a fundamental tenet in Judaism", according to Irit Umanit. According to Freeman, Likud party led "governments have been less than hospitable to women's high level participation." In Buddhism, according to Karma Lekshe Tsomo, some hold that "the Buddha allegedly hesitated to admit women to the Saṅgha " because their inclusion would hasten the demise of the monastic community and the very teachings of Buddhism itself. "In certain Buddhist countries—Burma, Cambodia, Laos, Sri Lanka, and Thailand—women are categorically denied admission to the Saṅgha, Buddhism's most fundamental institution", according to Tsomo. Tsomo wrote, "throughout history, the support of the Saṅgha has been actively sought as a means of legitimation by those wishing to gain and maintain positions of political power in Buddhist countries." has debated whether women can ever be Hindu nationalist political leaders but without coming to a conclusion, according to Paola Bacchetta. but considers women only as exceptions, the norm for such leadership being men. According to Scalingi, the work is "perhaps the best known analysis of gynecocracy" over men was theological and it was against nature for women to bear rule, superiority, dominion, or empire above any realm, nation, or city. efn|"To promote a woman to beare rule, superioritie, dominion or empire aboue any realme, nation, or citie, is repugnant to nature, contumelie to God, a thing most contrarious to his reueled will and approued ordinance, and finallie it is the subuersion of good order, of all equitie and iustice[.]" According to Maria Zina Gonçalves de Abreu, Knox argued that a woman being a national ruler was unnatural and that women were unfit and ineligible for the post. and that Knox "also attacked those who obeyed or supported female leaders", including men. On whether Knox personally endorsed what he wrote, according to Felch, Jasper Ridley, in 1968, argued that even Knox may not have personally believed his stated position but may have merely pandered to popular sentiment, itself a point disputed by W. Stanford Reid. On the popularity of Knox's views, Patricia Ann Lee said Knox's "fierce attack on the legitimacy of female rule [was one in which] he said little that was unacceptable to most of his contemporaries", although Judith M. Richards disagreed on whether the acceptance was quite so widespread. According to David Laing's Preface to Knox's work, Knox's views were agreed with by some people at the time, the Preface saying, "[Knox's] views were in harmony with those of his colleagues [Goodman, Whittingham, and Gilby]". Writing in agreement with Knox was Christopher Goodman, who, according to Lee, "considered the woman ruler to be a monster in nature, and used scriptural argument to prove that females were barred from any political power", even if, according to Richards, the woman was "virtuous". Some views included conditionality; while John Calvin said, according to Healey, "that government by a woman was a deviation from the original and proper order of nature, and therefore among the punishments humanity incurred for original sin". Nonetheless, Calvin would not always question a woman's right to inherit rule of a realm or principality. Heinrich Bullinger, according to Healey, "held that rule by a woman was contrary to God's law but cautioned against [always] using that reason to oppose such rule". According to Richards, Bullinger said women were normally not to rule. Around 1560, Calvin, in disagreeing with Knox, argued that the existence of the few women who were exceptions showed that theological ground existed for their exceptionalism. Knox's view was much debated in Europe at the time, the issue considered complicated by laws such as on inheritance Knox's view is not said to be widely held in modern Protestantism among leadership or laity.