Қан туыстық қатынастарға тыйым салатын мәдени ережелер

Кіріспе

Инцест табуы – бір отбасының белгілі бір мүшелері, әсіресе қандық байланыстағы адамдар арасындағы жыныстық қатынасты тыйым салатын кез келген мәдени ереже немесе норма. Қолданыстағы барлық адам мәдениеттерінде жақын туыстарды жыныстық немесе некелік серіктестер ретінде қарастырмайтын нормалар бар, осылайша мұндай қарым-қатынастарды тыйым салынғанға айналдырады. Дегенмен, мәдениеттер арасында қандық байланыстағы адамдардың қайсысына жыныстық қатынасқа рұқсат етіледі және қайсысына рұқсат етілмейді деген тұрғысында әртүрлі нормалар бар. Туысқандық байланыстағы адамдар арасындағы жыныстық қатынастар инцест қатынастары деп аталады. Кейбір мәдениеттерде клан мүшелері арасындағы жыныстық қатынастарға, тіпті ешқандай биологиялық байланыс болмаса да, тыйым салынады, ал басқа клан мүшелеріне биологиялық байланыс бар-жоғына қарамастан рұқсат беріледі. Көптеген мәдениеттерде туысқандық қатынастардың белгілі бір түрлері жыныстық және некелік серіктестер ретінде басымдыққа ие, ал басқаларында олар тыйым салынған. Кейбір мәдениеттерде тәтелер мен ағалар мен немерелер мен немерелер арасындағы жыныстық және некелік қатынастарға рұқсат беріледі. Кейбір жағдайларда, элиталардың арасында бауыр-қарындас некелері жиі кездеседі. Ата-ана мен бала және бауыр-бауыр арасындағы қарым-қатынастарға шамадан тыс тыйым салынған.

Шығу тегі

Инцест табуының пайда болуы туралы пікірталас көбінесе оның табиғатта немесе тәрбиеде негізделгендігі туралы сұрақ ретінде қарастырылады. Бір түсіндірме бойынша, инцест табуы – биологиялық тұрғыдан қалыптасқан, гендерді бөлісу ықтималдығы төмен серіктестерге деген қалаудың мәдени тұрғыда іске асырылуы болып табылады, себебі туысқандар арасындағы шағылысу зиянды салдарларға алып келуі мүмкін. Ең көп тараған гипотеза, Вестермарк эффектісі деп аталатын құбылыс, ересектерді бірге өскен адамдармен жыныстық қатынасқа түсуден сақтайды деп санайды. Вестермарк эффектісінің бар екендігіне эмпирикалық дәлелдер бар. Тағы бір пікір бойынша, инцестке тыйым салу – адамзаттың топтық экзогамияға деген жалпы қалауының қосымша салдары ретінде пайда болатын мәдени құрылым. Себебі, түрлі топтар арасындағы некелер екі топтың да дамуына көмектесетін құнды одақтар құрады. Осы көзқарас бойынша, инцест табуы міндетті түрде барлық жерде кездеспейді, бірақ экзогамияға басымдық беретін мәдени жағдайларда туындап, қатаңдауы мүмкін, ал эндогамияға басымдық беретін жағдайларда жеңілдеуі ықтимал. Бұл гипотеза да эмпирикалық тұрғыдан қолдау тапқан.

Табудың биологиялық дамуының шектері

Теориялық тұрғыдан алғанда, табиғи іріктеу белгілі бір генетикалық жағдайларда (жақын) туыстармен жұптасудан инстинктивті түрде қашқақтауға бейімделген жекелестерді іріктеуі мүмкін, бірақ инцест ген қорында сақталады, себебі тіпті генетикалық тұрғыдан әлсіреген, іштен туған ұрпақтар да жыртқыштарға қарсы ешқандай қорғанысқа қарағанда жақсы күзетші болып табылады, ал әлсіз жекелестер күштілерге жыртқыштарды қадағалауда, бірақ күштілермен бәсекелесе алмайтындықтан пайдалы болады. Сонымен қатар, жақын туыстардың және олардың іштен туған ұрпақтарының денсаулығын сақтау, оларды жазалауға қарағанда эволюциялық тұрғыдан тиімді, әсіресе жыртқыштар мен аштық маңызды факторлар болатын жағдайда, әл-ауқатты мемлекеттерге қарағанда.

Зерттеу

Қазіргі антропология көптеген адамзат қоғамдарының сауатсыз болған кезінде дамыды, ал инцест табулары туралы көптеген зерттеулер заң кодекстері жоқ қоғамдарда, демек, неке және инцестқа қатысты жазбаша заңдар жоқ жерлерде жүргізілді. Дегенмен, антропологтар неке институтының және тиісті және тиісті емес сексualдық мінез-құлыққа қатысты ережелердің барлық қоғамда бар екенін анықтады. Антропология бойынша ескертулер мен сұрақтар (1951) еңбегінен алынған төмендегі үзінді, этнографиялық зерттеулер үшін жақсы қалыптасқан далалық нұсқаулықтан алынған, осы мәселе бойынша этнографиялық зерттеудің ауқымын көрсетеді:

Бұл теорияларда антропологтар көбінесе тек бауыр-қарындас арасындағы инцестке ғана назар аударады және отбасы мүшелері арасындағы барлық сексualдық қатынастардың табу екенін немесе тіпті сол қоғамда инцестуалды деп есептелетінін мәлімдемейді. Бұл теорияларды одан әрі күрделендіретін нәрсе – көптеген қоғамдарда бір-бірімен әртүрлі және кейде алыс байланыста болған адамдар бауыр-қарындас ретінде жіктеледі, ал генетикалық жағынан жақын туыстар отбасы мүшелері деп есептелмейді. Сонымен қатар, бұл анықтама сексualдық қатынасқа ғана қатысты; басқа сексualдық мінез-құлық формалары болмайды, тыйым салынады немесе рұхсат етіледі дегенді білдірмейді. Мысалы, Арктикадағы кейбір инуиттер қоғамдарында және дәстүрлі түрде Балиде аналар нәресте ұлдарының жыныстық мүшелерін үнемі сылап отырады; мұндай мінез-құлық ана сүтімен тамақтандырудан гөрі сексualдық емес деп есептеледі. Сондай-ақ, осы теорияларда антропологтар негізінен неке ережелерімен, нақты сексualдық мінез-құлықпен емес, айналысады. Қысқасы, антропологтар «инцест»ті зерттемеді, олар ақпарат алушылардан «инцест» дегеніміз не және оның салдары қандай екенін сұрады, осылайша қауымдастықтағы әлеуметтік қарым-қатынастарды анықтауға тырысты. Бұл үзінді сексualдық және некелік тәжірибелердің арасындағы қарым-қатынастың күрделі екенін және қоғамдардың түрлі тыйымдарды ажырататынын көрсетеді. Басқаша айтқанда, бір адамға көптеген адамдармен некеге тұруға немесе сексualдық қатынасқа түсуге тыйым салынғанмен, әртүрлі сексualдық қатынастарға әртүрлі себептермен және әртүрлі жазалармен тыйым салынуы мүмкін. Мысалы, Тробриан аралдарында әйел мен оның ағасы арасындағы сексualдық қатынасқа, сондай-ақ әйел мен оның әкесі арасындағы сексualдық қатынасқа тыйым салынған, бірақ олар осы тыйымдарды өте әртүрлі сипаттайды: әйел мен оның ағасы арасындағы қатынастар бір рудың мүшелері арасындағы тыйым салынған қатынастар санатына жатады; әйел мен оның әкесі арасындағы қатынастар жатпайды. Ер адам мен оның әкесінің әпкесі көбінесе флиртке беріледі, және табу емес, Тробриан қоғамы ер адамды және оның әкесінің әпкесін немесе оның әкесінің әпкесінің қызын сексualдық қатынасқа түсуге немесе үйленуге ынталандырады.

It should be further noted that in these theories anthropologists are generally concerned solely with brother–sister incest, and are not claiming that all sexual relations among family members are taboo or even necessarily considered incestuous by that society. These theories are further complicated by the fact that in many societies people related to one another in different ways, and sometimes distantly, are classified together as siblings, and others who are just as closely related genetically are not considered family members. Moreover, the definition restricts itself to sexual intercourse; this does not mean that other forms of sexual contact do not occur, or are proscribed, or prescribed. For example, in some Inuit societies in the Arctic, and traditionally in Bali, mothers would routinely stroke the penises of their infant sons; such behavior was considered no more sexual than breast feeding. It should also be noted that, in these theories, anthropologists are primarily concerned with marriage rules and not actual sexual behavior. In short, anthropologists were not studying "incest" per se; they were asking informants what they meant by "incest", and what the consequences of "incest" were, in order to map out social relationships within the community. This excerpt also suggests that the relationship between sexual and marriage practices is complex, and that societies distinguish between different sorts of prohibitions. In other words, although an individual may be prohibited from marrying or having sexual relations with many people, different sexual relations may be prohibited for different reasons, and with different penalties. For example, Trobriand Islanders prohibit both sexual relations between a woman and her brother, and between a woman and her father, but they describe these prohibitions in very different ways: relations between a woman and her brother fall within the category of forbidden relations among members of the same clan; relations between a woman and her father do not. A man and his father's sister will often have a flirtatious relationship, and, far from being taboo, Trobriand society encourages a man and his father's sister or the daughter of his father's sister to have sexual relations or marry.

Инстинктивті және генетикалық түсіндірмелер

Табудың түсіндірмесі – бұл инстинктивті, туа біткен қарсылыққа байланысты, ол туысқандықтан туындайтын зиянды генетикалық салдарларды, мысалы, туа біткен ақаулардың көбеюін азайтуға мүмкіндік береді («Туысқандық депрессия» мақаласын қараңыз). Қазіргі генетиканың дамуымен бірге осы теорияға сенім артты.

Туған кездегі ақаулар мен инбридинг

Туа біткен кемістіктердің жиілігінің артуы, көбінесе, іштен туындатуға байланысты, іштен туындаған жұптардың ұрпақтарына мұрагерлікпен берілетін гомозиготалық аллельдердің жиілігінің артуынан тікелей туындайды. Бұл популяция ішіндегі гомозиготалық аллель жиілігінің артуына әкеледі және түрлі әсерлерге алып келеді. Егер бала ата-анасынан туа біткен кемістікке жауапты гомозиготалық аллельдердің нұсқасын мұра етсе, туа біткен кемістік көрінеді; ал егер бала туа біткен кемістікке жауапты емес гомозиготалық аллельдердің нұсқасын мұра етсе, бұл популяцияда туа біткен кемістікке жауапты аллель нұсқасының үлесін азайтады. Осы түрлі әсерлердің жалпы салдары халықтың санына байланысты. Шағын популяцияларда, тұқым қуалайтын туа біткен кемістіктермен туған балалар өрбуге дейін қайтыс болса (немесе өлтірілсе), іштен туындатудың соңғы салдары популяцияда кемістік гендердің жиілігін азайту болады; уақыт өте гендік қоры жақсарады. Дегенмен, үлкен популяцияларда көптеген тасымалдаушылар тірі қалып, жұптасуы мүмкін, бұл туа біткен кемістіктердің тұрақты деңгейіне әкеледі. Басылымды гендерден басқа, іштен туындатудың зиянды болуының басқа да себептері бар, мысалы, халықтың кейбір иммундық жүйе гендерінің шектеулі диапазоны жұқпалы ауруларға сезімталдықты арттыруы мүмкін (негізгі гистоқонфликт кешені мен жыныстық таңдауды қараңыз). Инцестің биологиялық салдары инцестке қатысатын екі туыстың генетикалық жақындығының дәрежесіне де байланысты. Бұл факт мәдени тыйымдардың, әдетте, жақын туыстар арасындағы жыныстық қатынасқа тыйым салуын, бірақ көбінесе алыс туыстар арасындағы жыныстық қатынасқа тыйым салуын түсіндіруі мүмкін. Жақын туыстардан туған балалардың тірі қалу мүмкіндігі төмендеуі мүмкін. Мелфорд Спироның Израиль кибуцтарында бірге өскен, бірақ туыс емес балалар жыныстық серіктестер ретінде бір-бірінен аулақ болды деген байқауы Вестермарк эффектін растады. Джозеф Шефер зерттеуінде кибуцтағы екінші буынды зерттеді және бір топтағы жасөспірімдер арасында некелер мен жыныстық қатынастар жоқ екенін анықтады. Бұл мәжбүрлемеді, ерікті болды. Барлық кибуцтардағы екінші буын ересектердің арасындағы 2769 некелердің ешқайсысы бір топтағы адамдар арасында болған жоқ. Алайда, Джон Хартунгтың Шефердің кітабына берген шолуында Израильде тіркелген 2516 некелердің 200-і бір кибуцта өскен жұптардың арасында болды. Бұл некелер кибуцтарда өскен жас адамдар әскери қызметтен өткеннен кейін және ондаған мың басқа да әлеуетті жұбайлармен кездескеннен кейін болды, ал 200 неке кездейсоқ күтілетіннен көп. Осы 200 некелердің бесеуі өмірінің алғашқы алты жылы бірге өскен ерлер мен әйелдер арасында болды, бұл Вестермарк эффектіне қарсы дәлел болар еді. Тайваньда болашақ күйеу жігіттің отбасына нәресте немесе кішкентай бала ретінде қабылдаған некелерді зерттеу осы некелерде адалдықты бұзу мен ажырасу деңгейі жоғары және қалыпты некелерге қарағанда бала туу деңгейі төмен екенін көрсетті; бұл байқау Вестермарк эффектісімен сәйкес келеді деп айтылды.

The increase in frequency of birth defects often attributed to inbreeding results directly from an increase in the frequency of homozygous alleles inherited by the offspring of inbred couples. This leads to an increase in homozygous allele frequency within a population, and results in diverging effects. Should a child inherit the version of homozygous alleles responsible for a birth defect from its parents, the birth defect will be expressed; on the other hand, should the child inherit the version of homozygous alleles not responsible for a birth defect, it would actually decrease the ratio of the allele version responsible for the birth defect in that population. The overall consequences of these diverging effects depends in part on the size of the population. In small populations, as long as children born with inheritable birth defects die (or are killed) before they reproduce, the ultimate effect of inbreeding will be to decrease the frequency of defective genes in the population; over time, the gene pool will be healthier. However, in larger populations, it is more likely that large numbers of carriers will survive and mate, leading to more constant rates of birth defects. Besides recessive genes, there are also other reasons why inbreeding may be harmful, such as a narrow range of certain immune systems genes in a population increasing vulnerability to infectious diseases (see Major histocompatibility complex and sexual selection). The biological costs of incest also depend largely on the degree of genetic proximity between the two relatives engaging in incest. This fact may explain why the cultural taboo generally includes prohibitions against sex between close relatives but less often includes prohibitions against sex between more distal relatives. Children born of close relatives have decreased survival. Melford Spiro argued that his observations that unrelated children reared together on Israeli Kibbutzim nevertheless avoided one another as sexual partners confirmed the Westermarck effect. Joseph Shepher in a study examined the second generation in a kibbutz and found no marriages and no sexual activity between the adolescents in the same peer group. This was not enforced but voluntary. Looking at the second generation adults in all kibbutzim, out of a total of 2769 marriages, none were between those of the same peer group. However, according to a book review by John Hartung of a book by Shepher, out of 2516 marriages documented in Israel, 200 were between couples reared in the same kibbutz. These marriages occurred after young adults reared on kibbutzim had served in the military and encountered tens of thousands of other potential mates, and 200 marriages is higher than what would be expected by chance. Of these 200 marriages, five were between men and women who had been reared together for the first six years of their lives, which would argue against the Westermarck effect. A study in Taiwan of marriages where the future bride is adopted in the groom's family as an infant or small child found that these marriages have higher infidelity and divorce and lower fertility than ordinary marriages; it has been argued that this observation is consistent with the Westermarck effect.

Үшінші тараптардың наразылықтары

Тағы бір тәсіл – үшінші тараптың инцестіне қатысты моральдық наразылықтарды қарастыру. Егер бала әртүрлі жынысты баламен бірге өскенге сайын бұл наразылық күшейе түседі. Мұндай жағдай тіпті екінші бала генетикалық тұрғыдан байланысты болмаса да орын алады.

Қарсы дәлелдер

Инцест табуының инстинктивті және генетикалық негіздеріне қарсылық білдіретін бір нәрсе – инцест кездеседі. Антропологтар сонымен қатар «инцест» әлеуметтік құрылымының (және инцест табуының) «инбридинг» биологиялық құбылысынан өзгеше екенін дәлелдеді. Мысалы, ер адам мен оның әкесінің қарындасының қызы мен ер адам мен оның анасының қарындасының қызы арасындағы генетикалық байланыс бірдей, сондықтан биологтар екі жағдайда да осыған ұқсас қарым-қатынасты инцест деп есептейді, бірақ Тробрианд аралдарының халқы бір жағдайда ғана инцест деп санайды. Антропологтар көптеген қоғамдарды құжаттады, онда кейбір бірінші туысқандар арасындағы неке инцест ретінде тыйым салынған, ал басқа бірінші туысқандар арасындағы некеге ынталандырылады. Сондықтан, көптеген қоғамдарда инцест қатынастарына тыйым салу биологиялық жақындыққа негізделмеген немесе одан туындамаған деп айтылады. Туысқандардың некелері туралы басқа зерттеулер табудың биологиялық негізін қолдайды. Сонымен қатар, мінез-құлыққа генетикалық ықпал етуді қолдайтындар гендер мінез-құлықты толығымен анықтайды деп емес, гендер қоршаған ортаның (оның ішінде мәдениеттің) әртүрлі жолдармен әсер ететін бейімділіктерді жасайды деп мәлімдейді. Стив Стюарт Уильямс инцест табуы Батыс құбылысы деген көзқарасқа қарсы тұрады, егер египеттік, инка және гавайилік мәдениеттер сияқты әртүрлі мәдениеттерде бауыр мен қарындас арасындағы некелер тіркелгенімен, бұл мәдениетке тараған құбылыс емес, көбінесе жоғарғы таптармен шектелгенін айтады. Стюарт Уильямс бұл некелер негізінен саяси болды (олардың функциясы – билік пен байлықты отбасының ішінде сақтау) және бауырластар бір-біріне қызығушылық танытқандығына ешқандай дәлел жоқ, тіпті керісінше дәлелдер бар (мысалы, Клеопатра екі бауырына үйленді, бірақ олардан бала тудырмады, тек туыс емес жандардан ғана балалы болды). Стюарт Уильямс бұл жағдайдың инцестке қарсы инстинкттерді жоққа шығаратын әлеуметтік қысымның салдары болғанын ұсынады. Стюарт Уильямс сондай-ақ инцестке қарсы мінез-құлық басқа жануарларда және тіпті көптеген өсімдік түрлерінде байқалғанын атап өтеді (көптеген өсімдіктер өздігінен тозаңдануға қабілетті, бірақ оларға бұл процестің алдын алуға мүмкіндік беретін механизмдер бар).

One objection against an instinctive and genetic basis for the incest taboo is that incest does occur. Anthropologists have also argued that the social construct "incest" (and the incest taboo) is not the same thing as the biological phenomenon of "inbreeding". For example, there is equal genetic relation between a man and the daughter of his father's sister and between a man and the daughter of his mother's sister, such that biologists would consider mating incestuous in both instances, but Trobrianders consider mating incestuous in one case and not in the other. Anthropologists have documented a great number of societies where marriages between some first cousins are prohibited as incestuous, while marriages between other first cousins are encouraged. Therefore, it is argued that the prohibition against incestuous relations in most societies is not based on or motivated by concerns over biological closeness. Other studies on cousin marriages have found support for a biological basis for the taboo. Also, current supporters of genetic influences on behavior do not argue that genes determine behavior absolutely, but that genes may create predispositions that are affected in various ways by the environment (including culture). Steve Stewart Williams argues against the view that incest taboo is a Western phenomenon, arguing that while brother sister marriage was reported in a diverse range of cultures such Egyptian, Incan, and Hawaiian cultures, it was not a culture wide phenomenon, being largely restricted to the upper classes. Stewart Williams argues that these marriages were largely political (their function being to keep power and wealth concentrated in the family) and there is no evidence the siblings were attracted to each other and there is in fact some evidence against it (for example, Cleopatra married two of her brothers but did not have children with them, only having children with unrelated lovers). Stewart Williams suggests that this was therefore simply a case of social pressure overriding anti incest instincts. Stewart Williams also observes that anti incest behaviour has been observed in other animals and even many plant species (many plants could self pollinate but have mechanisms that prevent them from doing so).

Әлеуметтанушылық түсіндірмелер

Психоаналитикалық теория, әсіресе Эдип кешенінің болуы – бұл инцестқа қарсы инстинктивті теріс көзқарас емес, керісінше, инстинктивті құштарлық – инцест табуын социологиялық теориялар арқылы түсіндіруге тырысқан көптеген теоретиктерге әсер етті. Ол Леви-Стросс жасаған антропологтар мен тарихшылар құжаттаған түрлі туыстық жүйелер мен неке салты туралы мәліметтерді талдауға негізделген. Леви-Стросс әсіресе Маргарет Мидтің арапештер арасындағы зерттеулері барысында жинаған деректеріне назар аударды. Ол: «Ер адам әпкесімен жата ма?» – деп сұрағанда, арапештер: «Жоқ, біз әпкелерімізбен жатпаймыз. Біз қыздарымызды басқа еркектерге береміз, ал олар өз қыздарын бізге береді», – деп жауап берді. Мид сұраққа қайта-қайта оралып, егер бауырлас пен қарындасы жыныстық қатынасқа түссе не болады деп сұрады. Леви-Стросс арапештердің жауабын келтіреді:

Маустың теориясын Мидтің мәліметтеріне қолдану арқылы Леви-Стросс «одақ теориясы» деп аталатын ұсыныс жасады. Ол «примитивті» қоғамдарда – егіншілікке, сыныптық иерархияға немесе орталық үкіметке негізделмеген қоғамдарда – неке негізінен ер мен әйел арасындағы қарым-қатынас емес, екі еркек арасындағы одақты құратын әйелді қатыстыратын мәміле екенін дәлелдеді. Кейбір антропологтар ядролық отбасының инцесттан аулақ болуын экзогамияның экологиялық, демографиялық және экономикалық артықшылықтарымен түсіндіруге болады деп санайды. Леви-Стросс Африкадағы одақ теориясының маңыздылығын көп жағдайда жоққа шығарса да, Шығыс Африканың жас топтары арасында инцестқа қатысты айқын алаңдаушылық өте маңызды мәселе болып табылады. Мұнда жас топтарының еркектері мен олардың қыздары арасындағы жыныстық қатынастан аулақ болу, кез келген басқа жыныстық қатынастан аулақ болудан әлдеқайда күшті. Леви-Стросс айтқан пікірді қайталап айтуға болады, егер мұндай аулақ болу болмаса, жас топтары арасындағы билік үшін күрес, жас әріптестер арасындағы тығыз байланыспен қосылғанда, қыздарды әйелдер ретінде бөлісуге әкелуі мүмкін. Жаңадан жас топтарына кірген жігіттер некеге шығуға жарамды қыздардың жетіспеушілігін сезінетін болар, ал кеңейтілген отбасылар құрып кету қаупіне тап болар еді. Осылайша, қыздарынан бас тарту арқылы ересек еркектер осы қыздарды жас топтарына ұсынады және олардың некелері билік үшін күресті азайтатын одақтарды құрайды.

Эндогамия

Үй шаруашылықтары немесе рулық топтар арасындағы экзогамия көбінесе таптық белгісі жоқ қоғамдарда міндетті болып табылады. Теңсіз таптарға бөлінген қоғамдарда әдетте ендогамияның әртүрлі деңгейлері қолданылады. Эндогамия экзогамияға керісінше; ол бір әлеуметтік топтың мүшелері арасында неке қию амалын білдіреді. Мысалы, Үндістанның касталық жүйесінде теңсіз касталар ендогамиялық болып саналады. Этностық топтар мен нәсілдер арасындағы теңсіздік ендогамиямен байланысты. Бұл принциптің ең айқын мысалы және инцест табуынан туындаған ерекшелік – Инка, Египет, Қытай және Гавайи сияқты ежелгі мемлекеттердегі билеуші топ мүшелері арасында кездеседі; әдетте, жартылай туыстар арасындағы неке отбасы ішінде байлықты және саяси билікті сақтау құралы болған. Кейбір ғалымдар Рим үкімдігімен басқарылған Египетте бұл практика қарапайым халық арасында да болғанын айтады, бірақ басқалары бұл қалыпты жағдай емес деп санайды.