Кіріспе

Әйелдің бірнеше серіктесі болуы мүмкін жұптық жүйе – полиандриялық неке практикасы.

Полиандрия (полиания) – әйелдің бір мезгілде екі немесе одан көп күйеуі болатын көп әйелділік түрі. Полиандрия бір еркек пен екі немесе одан көп әйелді қамтитын полигинияға қарама-қарсы қойылады. Егер некеге әр жыныстан бірнеше адам қатысса, онда оны көп әйелділік, топтық немесе бірлескен неке деп атауға болады. Полиандрияның ең кең мағынасында, ол некеде немесе одан тыс бірнеше еркекпен сексуалдық қатынас жағдайын білдіреді. 1980 жылғы Этнографиялық атласта тізімделген 1231 қоғамның 186-сы моногамды, 453-і эпизодтық көп әйелділікпен, 588-і жиі кездесетін көп әйелділікпен, ал төртеуі полиандриямен айналысады. Полиандрия бұл көрсеткіштен гөрі сирек емес, себебі ол тек Гималай таулы аймағындағы (сегіз қоғам) мысалдарды қарастырды. Жақындағы зерттеулер полиандрияны қолданатын кем дегенде төрт қоғамды анықтады. Непал мен Қытайдың кейбір аймақтарындағы тибеттіктер арасында бауырластық полиандрия кең таралған, онда екі немесе одан көп бауырлар бір әйелге үйленеді, ал әйел олардың барлығымен тең сексуалдық қатынасқа түседі. Бұл баланың бірден көп әкесі болуы мүмкін деген мәдени сеніммен байланысты. Бұл неке түрі тек шаруа отбасыларында ғана емес, сонымен қатар элиталық отбасыларда да кездеседі. Мысалы, Гималай тауларындағы полиандрия жер тапшылығымен байланысты. Бір отбасының барлық бауырларының бір әйелге үйленуі отбасылық жерді бөлінбей сақтауға мүмкіндік береді. Әр бауыр жеке үйленсе және балалары болса, отбасылық жер ұсақ-түйек бөліктерге бөлінеді. Керісінше, буддалық Ладакх және Занскарда жері жоқ өте кедей адамдардың полиандриямен айналысу ықтималдығы төмен.

Ұрыстық полиандрия

Бауырлас полиандрияда әйел бір мезгілде бірнеше күйеуге ие болатынынан өзгеше, кезекті полиандрияда әйел күйеулерді бірінен кейін бірін қабылдайды. Бұл форма икемді. Осы күйеулердің туыс болуы міндетті емес. Сондай-ақ, бұл жүйеде иерархиялық құрылым болуы немесе болмауы мүмкін, онда бір күйеу басты деп есептеліп, оған екінші күйеулерге берілмейтін белгілі бір құқықтар мен жеңілдіктер берілуі мүмкін, мысалы баланың биологиялық әкесі болу құқығы. Егер бір күйеу басты рөл атқаратын болса, қалған күйеулер оның ауырып қалған жағдайында, ұзақ уақытқа үйден кеткенде немесе күйеулік міндеттерін орындай алмайтын жағдайға түскенде оның орнын баса алады. Кезекті полиандрия теңдік негізінде де құрылуы мүмкін, онда барлық күйеулер мәртебесі тең болып, бірдей құқықтар мен жеңілдіктерге ие болады. Мұндай жүйеде әр күйеу жеке неке тойын өткізеді және әйел туған барлық баланың әкесі болып саналады.

Бауырлас полиандрия

Бауырлас полиандрия (лат. frater – бауыр), сондай-ақ адельфикалық полиандрия (грек. ἀδελφός – бауыр) деп аталады. Бұл полиандрияның бір түрі, онда әйел бауырлас екі немесе одан да көп еркекке үйленеді. Бауырлас полиандрия Тибет, Непал және Солтүстік Үндістанның кейбір аймақтарында, сондай-ақ полиандрия әлеуметтік практика ретінде қабылданған кейбір Орталық Африка мәдениеттерінде кездесті (ал кейде әлі де кездеседі). Оңтүстік Үндістанның Ежхава және Тода халықтары бауырлас полиандрияны қабылдаған, бірақ соңғы кезде моногамия кеңінен таралды. Қазіргі индуистік қоғамда Пәнжабтың Малва аймағындағы аграрлық қоғамдарда полиандриялық некелер егістік жерді бөлуден сақтану үшін жасалған сияқты. Бауырлас полиандрия 19 ғасырдағы Англиядағы тұңғыш балаға мүлік беру құқығына ұқсас мақсатқа жетеді. Тұңғыш балаға отбасылық мүлік мұрагерлік етіп берілетін, ал кіші балалар үйден шығып, өздерінің жеке жұмысын іздеуге мәжбүр болатын. Тұңғыш балаға мүлік беру құқығы бір ұрпақта тек бір мұрагер болуға рұқсат беру арқылы отбасылық иелікті ұрпақтан-ұрпаққа сақтап келді. Бауырлас полиандрия да осыны іске асырады, бірақ барлық бауырларды бір әйелмен бірге ұстап, әр ұрпақта тек бір мұрагер болуын қамтамасыз етеді. Бұл стратегия бауырлас топтың мүшелері көбейген сайын тиімділігін жоғалтады. Полиандрияның кейбір түрлері туыстық топтардағы аристократиялық атақтарды немесе ауыл шаруашылығы жерлерін сақтау қажеттілігімен және/немесе ер адамның ұзақ уақытқа үйден кетуімен байланысты болуы мүмкін. Тибетте бұл практика діни қызметкерлердің Сакая тобы арасында ерекше танымал болды. Бауырлас полиандрияның әйелдер арасындағы баламасы – сорорат некесі.

Аталық үлесі

Антрополог Стивен Беккерман кем дегенде 20 тайпалық қоғамда баланың бірнеше әкесі болуы мүмкін екенін, тіпті олай болуы қалатынын айтады, осыны "бөлінетін әкелік" деп атайды. Бұл көбінесе анамен полиандриялық қатынаста баланың бірнеше әкесі тарапынан бірлесіп тәрбиеленуіне алып келеді, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Ең мәшһүр мысалдардың бірі – Тробриан аралдарындағы "ұрықсыз туылу". Аналық желіге негізделген Тробриан аралдарының тұрғындары жыныстың көбеюдегі маңыздылығын мойындайды, бірақ еркек баланың құрамына ешқандай үлес қосбайды деп санайды, сондықтан бала тек анасының тегімен байланысты болады. Анасының басқа жерде тұратын күйеулері әке деп танылмайды, ал анасының бірге тұратын ағалары танылады, себебі олар анасының тегінің бір бөлігі болып табылады.

Мәдениет

Лагаш қаласының шумер патшасы Урукагинаның реформаларын сипаттаған жазуларға сәйкес (б.з.д. 2300 ж. шамамен), оның елінде бұрынғы көп ерлілік салты жойылды. Егер әйел бірнеше күйеу алса, оның қылмысы жазылған тастармен тасталды. Көп ерліліктің себебі гендерлік теңсіздік болуы мүмкін деген болжам бар. Мысалы, Үндістанда қыз балаларды таңдап түсік жасау нәтижесінде жыныс арақатынасында елеулі айырмашылық пайда болды және, соның салдарынан, туысқан ер адамдар бір әйелді "бөлісіп" отыруы мүмкін.

Белгілі болған жағдайлар

Тибетте көп күйеу алу дәстүрі кең таралған және қазіргі уақытта да белгілі бір деңгейде сақталуда. 1988 жылы Тибет университеті жүргізген 753 тибеттік отбасының сараптамасында 13% полиандрияны қабылдаған. Үндістанда полиандрия әлі де азшылықтар арасында, сондай-ақ Бутан мен Непалдың солтүстік бөліктерінде кездеседі. Полиандрия Үндістанның бірнеше аймақтарында, мысалы, Раджастан, Ладакх және Занскар, Уттаракханд штатындағы Джансар Бавар аймағында, Оңтүстік Үндістанның Тода тайпасы арасында таралған. Бұл Нигерияда, Нимба тайпасында және кейбір полинезиялық қоғамдарда да болған немесе кездесетін жағдайлар бар, бірақ көбінесе жоғары кастадағы әйелдер арасында. Сонымен қатар, Қытайдың Юньнань және Сычуань аймақтарының кейбір бөліктерінде, Қытайдағы Мосуо халқы арасында (олар полигинияны да қолданады), және Сахарадан оңтүстік Африканың кейбір халықтары, мысалы Кения мен солтүстік Танзаниядағы Масаи тайпасы, сондай-ақ Американың жергілікті халықтары арасында да кездеседі. Канар аралдарының алғашқы белгілі тұрғындары болған Гуанчтар испан отарлауына дейін полиандрияны қабылдаған. Бразилияның Куминапанема өзенінің жағасындағы Пара штатындағы Зо'е тайпасы да полиандрияны қабылдайды.

Африка

Орталық Африканың көлдер аймағында полигиния сирек кездесетін, ал полиандрия, керісінше, жиі кездесетін еді. Солтүстік Нигериядағы Иргве тайпасында әйелдер дәстүрлі түрде көптеген күйеулерге ие болып, оларды "бірге тұратын күйеулер" деп атайды. 2013 жылдың тамызында Кенияда екі ер адам бұрынғысынан қарым-қатынаста болған әйелге үйлену туралы келісім жасасты. Кения заңнамасы полиандрияны тікелей тыйым салмайды, бірақ ол кең таралған әдет емес.

Азия

Лагаш патшасы Урукагинаның тұсында "Диандрия, бір әйелдің екі еркекке үйленуі, тоқтатылды". М. Нотовицк өзінің Тибетке жасаған сапары туралы жазбасында Ладакх немесе Кіші "Тибет" полиандриясын атап өткен. ("Иса Мәсіхтің беймәлім өмірі" Вирчанд Ганди). Полиандрия кеңінен таралған (және белгілі бір деңгейде әлі де кездеседі) Үндістанның биік Гималайындағы оқшауланған Лахаул Спити аймағында. Ислам дінін қабылдамас бұрын Арабияда (оңтүстік) "Барлық туыстардың мүлігі ортақ; барлығының бір әйелі бар" және олар оны бөліседі. Хоатун (гефталиттер, ақ хунндар) "Ұлы Қытай қабырғасының солтүстігінде тұрып, полиандрияны қабылдаған". Гефталиттер арасында "бір әйелге бірнеше күйеу алу, яғни полиандрия, әрқашан қағида болған, барлық түсіндірушілер осыған келіседі. Бұл әдеттің нақтылығын әйелдердің киімдеріндегі бірнеше мүйіздері бар бас киімдерінен көруге болады, әр мүйіз келесі күйеу үшін болған, олардың барлығы да күйеудің бауырлары еді. Егер күйеудің туған бауырлары болмаса, ол өзге еркесті асырап алып, оған үйленуге рұқсат беретін еді". "Шерпалар арасында полиандрия өте кең таралған". 1914 жылы Бутанда полиандрия "басты үй шаруашылық әдеті" болды. Бүгінде полиандрия сирек кездеседі, бірақ мысалы, Мерак-Сактен аймағындағы Брокпалар арасында әлі де кездеседі. 2008 жылы Тибеттегі Шигадзедегі Ниарисунг ауданындағы бірнеше ауылдарда отбасылардың 90% дейін полиандрияны қабылдаған. Сахалин аралындағы гиляктар арасында "полиандрия да кездеседі". Шри-Ланкада Кандиялық неке заңы бойынша бауырластық полиандрияға рұқсат берілген, көбінесе "бір үйде тамақтану" деген эвфемизммен сипатталған (эка ге кама). Қатыстырылған полиандрия, яғни моногамиядан басталып, екінші күйеу кейінірек қарым-қатынасқа кіретін полиандрия, сондай-ақ әйелдің бастамасымен де жүзеге асырылады. Полиандрия 1859 жылы британдықтар тыйым салғанға дейін Шри-Ланкада кең таралған.

Еуропа

Плутарх ежелгі Грекиядағы, әсіресе Спартадағы жұптасу әдет-ғұрыптары туралы былай деп жазды: "Егер жас әйелі бар ересек ер адам жақсы тәрбиеленген жас жігіттің бірін ұнатып, оны мақұлдаса, ол оны әйеліне таныстырып, оны құрметті мұрагерлікпен толықтырып, кейіннен оның баласын өзінің баласы ретінде қабылдауы мүмкін. Керісінше, басқа біреудің әйеліне, оның көркем балалары мен естілігі үшін қызыққан құрметті адам күйеуінің рұқсатын алып, онымен қарым-қатынас жасап, осылайша құнарлы топыраққа тұқым сеуіп, жақсы балалар тудыруы мүмкін, олар туған тегі мен әулеті арқылы көрнекті ата-бабаларымен байланысты болады." "Жулиус Цезарьдың сөзіне қарағанда, ежелгі британдықтар арасында ағайындылардың, кейде әкелер мен ұлдардың әйелдері ортақ болған." "Полибийдің мәліметінше, лакедемондықтар арасында көп әйел алу кең таралған." (Полибий VII, 7.732, Тимейден кейін) "Римдік әйелдер Сенатқа көптеп жиналып, бір әйелдің екі еркекке үйленуіне рұқсат беруді көз жасымен тіледі." Перузиялық Аллия Потестасқа арналған қабір тасында оның екі сүйіктісімен тату өмір сүргені суреттеледі, олардың бірі оны әйгілі эпиграфикалық мақтауында мәңгілікке қалдырды, ол (болжам бойынша) екінші ғасырға жатады.

Океания

Жаңа Каледониядағы канактар арасында "әр әйел бірнеше күйеуге тиесілі. Осы күйеулер тобы, ортақ әйелмен бірге, бір үйдің ішінде тұрады". Маркиз аралдарында "көп күйеулі отбасылық қарым-қатынастарға" негізделген қоғам болған. Фридрих Ратцель 1896 жылы "Адамзат тарихы" еңбегінде Жаңа Гебрид аралдарында жесірлік жағдайында екі жесірдің бір жесірмен бірге тұруы дәстүр болғанын хабарлаған.

Оңтүстік Америка

Бороро тайпасында полиандрияның жағдайлары да кездеседі. Тупи Кавахибтер де бауырлас полиандрияны қабылданады. Амазония мәдениеттерінің 70 пайызына дейін көп әкелік принципіне сенген болуы мүмкін. Мапуче полиандриясы сирек, бірақ мүлдем естімеген емес. Әдетте, бұл ерлер ағайынды болады. Дегенмен, сол дастанда Кунти полиандрия мысалын сұрағанда, Юдхиштхира Гаутама әулетінен шыққан Джатиланы (жеті Саптаришиге үйленген) және Хиранякшаның қарындасы Прачетиді (он ағайынға үйленген) мысалға келтіреді, осылайша индус қоғамында полиандрияға көңілді көзқарас болғанын көрсетеді.

Иудаизм

Еврей Киелі кітабында бірден көп еркекке үйленген әйелдердің мысалдары жоқ, бірақ зына туралы сипаттамасы полиандрияның қабылданбайтынын және еврей дәстүрінде белгілі емес екенін нақты көрсетеді. Сонымен қатар, бірінші күйеуден басқа әйелдерден туған балалар, егер ол одан бұрын ажыраспаса немесе қайтыс болмаса, зынадан туған болып есептеледі (яғни, мамзерлер).

Христиандық

Батыс әлеміндегі көптеген христиан дінтері моногамдық некеге белсенді түрде қолдау көрсетеді, ал Пауыл хаттарының бір бөлігі полиандрияға тыйым салатындай түсіндірілуі мүмкін.

Соңғы күндердің қасиеттілері

Джозеф Смит, Бригам Янг және басқа ертедегі Әрі қарайғы Күннің қасиеттілері басқа еркектерге үйленген әйелдермен полигамдық некелерді жасаған. Бұл практика 1890 жылғы манифестпен ресми түрде тоқтатылды. Полиандриялық некелер де ертедегі LDS тарихында болған, бірақ олардың саны айтарлықтай аз болды.

Ислам діні

Ислам неке заңына сәйкес, полиандрияға тыйым салынған.

Биологияда

Полиандроздық мінез-құлық жануарлар әлемінде кездеседі, мысалы, кейбір жәндіктерде, балықтарда, құстарда және сүтқоректі жануарларда.