Кіріспе
Ежелгі Грекиядағы тайпалық қауымдастықтар мен қалалар конфедерациясы, 1959–1964 жылдардағы Англиядағы футбол лигасы. Этолия (немесе Этолия) лигасы – орталық Грекиядағы Этолияда орналасқан ежелгі Грекиядағы тайпалық қауымдастықтар мен қалалардың конфедерациясы. Ол, бәлкім, эллинистік дәуірдің басында Македония мен Ахай лигасына қарсы құрылған. Термон және Панаэтоликада жылына екі рет кездесулер өткізілді. Лига б.з.д. 290 жылы Дельфиді басып алып, 3-ші ғасырдың соңына қарай Аттика мен Беотияны қоспағанда, орталық Грекияның барлық аймағын бақылауға алды. Өркендеген кезеңінде лиганың құрамына Локрис, Малис, Долопс, Фессалияның бір бөлігі, Фокис және Акарнания кірді. Билігінің соңғы кезеңінде Мантинея, Тегея, Фигалия және Криттегі Кидония сияқты Аркадия қалалары секілді грек қалалары Этолия лигасына қосылды. Классикалық кезеңде этолиялықтар басқа гректер тарапынан жоғары бағаланбады, олар оларды жартылай варварлық және бейшара деп есептеді. Лига күрделі саяси және әкімшілік құрылымға ие болды, ал оның әскерлері басқа грек державаларымен теңесе алды. Дегенмен, эллинистік кезеңде олар орталық Грециядағы үстем мемлекетке айналып, бірнеше грек қалаларын ерікті түрде Лигаға қосып, кеңейді. Алайда, Этолия лигасы Македонияға қарсы күресуге мәжбүр болды және Риммен одақтасып, Грекияның римдіктер тарапынан басылып алынуына себепкер болды.
the 1959–1964 football league in England
The Aetolian (or Aitolian) League was a confederation of tribal communities and cities in ancient Greece centered in Aetolia in Central Greece. It was probably established during the early Hellenistic era, in opposition to Macedon and the Achaean League. Two annual meetings were held at Thermon and Panaetolika. The league occupied Delphi from 290 BC and steadily gained territory until, by the end of the 3rd century BC, it controlled the whole of central Greece with the exception of Attica and Boeotia. At its peak, the league's territory included Locris, Malis, Dolopes, parts of Thessaly, Phocis, and Acarnania. In the latter part of its power, certain Greek city states joined the Aetolian League such as the Arcadian cities of Mantineia, Tegea, Phigalia and Kydonia on Crete. During the classical period the Aetolians were not highly regarded by other Greeks, who considered them to be semi barbaric and reckless. Their League had a complex political and administrative structure, and their armies were easily a match for the other Greek powers. However, during the Hellenistic period, they emerged as a dominant state in central Greece and expanded by the voluntary annexation of several Greek city states to the League. Still, the Aetolian League had to fight against Macedonia and were driven to an alliance with Rome, which resulted in the final conquest of Greece by the Romans.
Тарих
Этолиялықтар кем дегенде б.з.д. жетінші ғасырдан бастап Термос қаласында діни орталығы бар танылған этникалық топ болды. Пелопоннес соғысы кезінде этолиялықтар бастапқыда бейтарап болды, бірақ афиналықтар б.з.б. 426 жылы Этолияға шабуыл жасауға тырысқанда, этолиялықтар оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Төртінші ғасырдың барысында лига күшті мемлекеттерге пассивті қолдау көрсетті және осы қолдау үшін 367 жылы Фивадан Эолис және 338 жылы Македонияның Филипп II-нен Наупакт қалаларын алды. Осы ғасырда Koinon tōn Aitōlōn (Этолиялықтар лигасы) құрылды, бірақ оның қашан құрылғаны белгісіз. Бір болжам бойынша, лиганы Эпаминондас б.з.б. 367 жылы құрған. Грейнджер лиганың Филипп II билікке келген шамамен уақытта, әлдеқайда кейін құрылғанын айтады. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, осы ғасырдың барысында Этолиядағы елді мекендердің көлемі мен күрделілігі арта бастады. Филипп II-нің б.з.б. 336 жылы қайтыс болғаннан кейін, этолиялықтар Александр Македонскийге қарсы тебандықтарға қосылды. Лиганың жеңілісінен туған қиындықтар оның ыдырауына себеп болды. Келесі он жылдық ішінде ол қайта құрылған сияқты, ал Александрдың билігінің соңғы жылдары этолиялықтар оның еркіне қарсы Оениада қаласын басып алды. Этолия лигасы Александрдың өлімінен кейін б.з.б. 323 жылы басталған Антипатрға қарсы ламиан соғысында афиналықтарға қосылды және 320, 316/5 және 313 жылдары Македонияға шабуылдарға қатысып, Диадохия соғыстары кезінде македондық билікке қарсы тұруды жалғастырды. Б.з.б. 301 жылы этолиялықтар Парнас тауын, соның ішінде Дельфидегі пангеллендік киелі орынды бақылауға алды және оны бір ғасырдан астам уақыт бойы өздерінің бақылауында ұстады. Димитрий Полиоркет оларды жою үшін бесінші қасиетті соғысты бастады, бірақ Пиррдің көмегімен жеңіліп, Македониядан қуылып шығарылды. Ареус I басқарған алтыншы қасиетті соғыс 281 жылы этолиялықтар тарапынан тоқтатылды. 280 жылы олар Трахидағы Гераклея қаласын басып алды, бұл оларға Термопильдегі маңызды өткелді бақылауға мүмкіндік берді. 279 жылы гректерге басып кірген және Дельфи ғибадатханасына қауіп төндірген галлдарға қарсы шайқаста жеңіске жетті. Жеңістен кейін олар гректердің ризашылығына ие болды және Амфиктион лигасына жаңа мүше ретінде қабылданды. 232 жылы Агрон басқарған иллирийлер этолиялықтарға шабуыл жасап, көптеген тұтқындар мен олжаны алды. 229 жылы б.з.д. этолиялықтар Паксос аралының жанында Коркира және Ахая лигасымен бірлесіп, теңіз шайқасына қатысты, бірақ иллирийліктер мен акарнаниялықтардың коалициясынан жеңілді; нәтижесінде, Коркиралықтар қалаларында иллирийлік гарнизонды қабылдауға мәжбүр болды, оған Димитрий Фаростың басшылығы жүрді. 220-217 жылдардағы әлеуметтік соғыста Этолия лигасы Македония патшалығына қарсы күресті. Македонияның Филипп V Этолияға басып кірді және Эпирдегі Додона қаласына қарсы шабуыл жасаған этолиялықтардың шабуылына жауап ретінде Термос қаласын тонады. Лига Рим Республикасының алғашқы грек одақтасы болды, ол бірінші Македония соғысы кезінде римдіктерге қолдау көрсетті (б.з.б. 215-205 жж.) және екінші Македония соғысы кезінде 197 жылы Синоцефала шайқасында Македонияның Филипп V-ін жеңуге көмектесті. Алайда, ол Римнің Грекия ісіне араласуына қарсылық білдіріп, бірнеше жылдан кейін ғана Селевкид империясының римдіктерге қарсы патшасы Антиох III-нің жағына шықты. 189 жылы Антиохтың жеңілуі лиганың басты шетелдік одақтасын тартып алды және Римге қарсы жалғастыру мүмкін болмады. Лига Риммен бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр болды, бұл оны республиканың одақтасы етті. Лиганың күші келісіммен бұзылып, ол ешқашан маңызды саяси немесе әскери күш болып табылған жоқ.
Әкімшілік жүйе
Лига федеративтік құрылымға ие болды, ол әскерлер жинап, ортақ негізде сыртқы саясат жүргізе алатын. Сонымен қатар, экономикалық стандарттау, салық салу, ортақ валюта қолдану және салмақ пен өлшемдердің бірыңғай жүйесін қабылдау жүзеге асырылды. Мемлекеттік құжаттардың орталық архиві болмаған болуы мүмкін. Дегенмен, лига құрамына кіретін қауымдастықтар айқын дербестік құқығына ие болды. Кейде лига өз мүшелерінің онымен шарттасқан мемлекеттерге қарсы әскери қимылдар жасауына тосқауыл қоя алмады (немесе мұндай әрекеттерге қарсы болды). Лига мүшелері бірнеше теле (аудандар) топтарына бірікті, олардың әкімшілік және құқықтық өкілеттіктерге ие болғандығы сезіледі. Лиганың орталық басқару аппараты жиналыс, кеңес және бірқатар судьялардан тұрды. Эклесия (Ассамблея) лиганың барлық мүше қауымдастықтарының барлық азаматтарына ашық болды. Ассамблея лига шегіндегі жоғарғы билік болды, соғыс және бейбітшілік жариялауға жауапты болды, бірақ оның құзыреті жиылыстардың сирек өтуімен шектелген. Жылына екі рет жиналыс өткізілді: біреуі күзгі күн мен түннің теңелуіне орай Термоста өткен Thermica фестивалінде, екіншісі көктемде, әр жыл сайын басқа жерде ұйымдастырылатын Panaetolica фестивалінде. Төтенше жағдайларда да жиналыстар шақырылуы мүмкін. Әртүрлі құжаттарда була немесе синедрион деп аталатын Кеңестің Ассамблеяға қатысты нақты өкілеттіктері белгісіз. Ол лига құрамына кіретін әрбір қауымдастықтың өз мөлшеріне пропорционалды түрде сайлаған делегаттарынан құралды. Б.з.д. III ғасырының соңында оның шамамен 1500 мүшесі болды – үздіксіз сессия өткізу үшін тым көп. Кеңес мүшелерінің шағын бөлігі, апоклетой ("Таңдалғандар") деп белгілі, күнделікті мәселелермен айналысты, мысалы, елшіліктерді жіберу және қабылдау.
Құқық бұзу
Аэтолия лигасы пираттық және қарақшылықпен танымал болды. Кейбір тарихшылар Полибийдің Лиганы бейнелеуінде ахейліктерге шағылысқандығын мойындаса да, көптеген қазіргі тарихшылар оның бейнелеуін көбінесе негізді деп қабылдайды. Мысалы, Уолбанк этолиялықтардың өз аймақтарының шектеулі ресурстарына байланысты табыстарын арттыру үшін пираттықты жүйелі түрде пайдаланғанын нақты көрсетеді, ал Уилл айыптаудың рас екенін қарапайым ғана қабылдайды. Ал Грейнер, керісінше, этолиялықтардың пираттыққа қатысуы қажетті кемелердің болмауына байланысты күмәнді көрінеді деген қорытындыға келді.