Кіріспе
Аугсбург диеталары – Германиядағы Аугсбург қаласында өткен қасиетті Рим империясының императорлық диетасының отырыстары. Императорлық қала және Аугсбург князь-епископтарының резиденциясы болған қала 10-шы ғасырдан бері мұндай көптеген сессияларды қабылдап келді. 1282 жылы Аугсбург диетасы Австрияны басқару құқығын Габсбург әулетіне берді. 16-шы ғасырда Аугсбургте отыз бес императорлық диетаның он екісі өтті, бұл Аугсбургтегі Фуггер сияқты банктік отбасылар мен биліктегі Габсбург императорлары, әсіресе Максимилиан I және оның немересі Карл V арасындағы тығыз қаржылық байланыстың нәтижесі болды. Дегенмен, Реформация кезінде 1518, 1530, 1547/48 және 1555 жылдарғы отырыстар, сондай-ақ католик императоры мен протестанттық Шмалькальди лигасы арасындағы діни соғыс ерекше атақты. Аугсбург бейбіт шартымен, "cuius regio, eius religio" принципі бойынша әр князь өзінің поддандыларының дінін анықтауға құқылы болды, ал оған сәйкес келмейтін тұрғындар елді тастауға мүмкіндік алды.
The diets of Augsburg were the meetings of the Imperial Diet of the Holy Roman Empire held in the German city of Augsburg. Both an Imperial City and the residence of the Augsburg prince bishops, the town had hosted the Estates in many such sessions since the 10th century. In 1282, the diet of Augsburg assigned the control of Austria to the House of Habsburg. In the 16th century, twelve of thirty five imperial diets were held in Augsburg, a result of the close financial relationship between the Augsburg based banking families such as the Fugger and the reigning Habsburg emperors, particularly Maximilian I and his grandson Charles V. Nevertheless, the meetings of 1518, 1530, 1547/48 and 1555, during the Reformation and the ensuing religious war between the Catholic emperor and the Protestant Schmalkaldic League, are especially noteworthy. With the Peace of Augsburg, the cuius regio, eius religio principle let each prince decide the religion of his subjects and inhabitants who chose not to conform could leave.
1518 жылғы Сейм
Императорлық диета 1518 жылдың шілдесінен қазан айына дейін Аугсбургте, бірнеше айдан кейін қайтыс болған Максимилиан I билігі кезінде өтті. Ол, басқа нәрселермен қатар, өз немересі Карлді Рим патшасы етіп тағайындауға тырысты, осылайша таққа отыруын қамтамасыз етуді көздеді, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. (Оның жалғыз ұлы Филип 1506 жылы қайтыс болған еді.) Курфюрст Фридрих папа Лев X-ті Лютерді Римге шақырудың орнына Аугсбургте тергеуге көндірді, өйткені диета осы қалада өткізіліп жатқан еді. 1518 жылдың 12-14 қазанында Лютер папаның өкілі, кардинал Каетанның сұрақтарына жауап берген кезде өзін қорғады. Папаның индульгенция беру құқығы екеуінің арасындағы даудың орталық мәселесі болды. Тыңдаулар дау-жанжалға ұласты. Лютердің тезистерін жазуынан гөрі, шіркеумен болған қақтығысы оны папаның жауы ретінде көрсетті: «Лютер: "Оның қасиеттілігі Киелі кітапты бұрмалайды", – деді ол. "Мен оның Киелі кітаптан жоғары тұрғанын жоққа шығарамын".» Каетанның бастапқы нұсқауы Лютер өзінің пікірінен бас тартпаған жағдайда оны тұтқындау болған, бірақ легат бұл қадамға бармады. Кармелиттік монах Кристоф Лангенмантелдің көмегімен Лютер түнгі уақытта қаладан жасырын шығып кетті, Каетан бұл туралы білмеді.
Іс жүргізу
Император Карл V діни дауларды ашық талқылауға және Еуропаны бөліп тұратын себептерді қарастыруға батыл болмады, сондықтан ол жиі диета отырыстарынан қалысқан. Оның орнына, ол кіші інісі Фердинанд I-ді талқылауларға басшылық етуге жіберді. Диета үш жеке колледжге бөлінді: князь-сайлаушылар, рухани және дүниелік билеушілер, және императорлық қалалар. Дегенмен, басқа диеталардан өзгеше, диетаның белгілі бір ережелері немесе өткізу тәсілдері болған жоқ. Аугсбург диетасының дәстүрі 1530 жылдары қалыптаса бастады және отырыстар осы ережелерге сәйкес жүргізілуі тиіс еді. Император немесе эстаттар диетаның күнделікті жұмысын ұйымдастырды, ал "proposito" диетаның күн тәртібі ретінде қызмет етті, бірақ конвенция арқылы оңай өзгертілуі мүмкін еді. Диетаның жұмысы үш деңгейде жүргізілді: комитеттер, колледждер және пленарлық сессия. Пленарлық сессиялар немесе колледждер комитеттерді құрды; бұл деңгей диета мүшелерінен және/немесе сарапшыларынан тұрды. Комитеттер колледждер талқылайтын материалдарды дайындады, және ол мәселе қарастырылғаннан кейін пленарлық сессия кезеңіне өтті, бірақ Аугсбург диетасы кезінде бұл тек рәсімдік сипатта болды. Мәселе сайлаушылар және билеушілер колледждерінде жеке-жеке, содан кейін бірлесіп талқыланды. Олар шешімге келіскеннен кейін қалалар колледжіне хабарланды. Егер олар да шешімге келіссе, ол түпкілікті шешім болып императорға жіберілді. Егер император осы ұсынысты мақұлдаса, оны қабылдай алатын, бірақ қандай да бір мәселелер немесе алаңдаушылықтар туса, ол оны қайта жіберіп, процесс қайта басталатын еді.
1530 жылғы Сейм және Аугсбургтің конфессиясы
1530 жылы Аугсбургте өткен императорлық диета император Карл V-тің үш мәселе бойынша шешім қабылдауын қажет етті: біріншіден, Османдық қауіп-қатерге қарсы империяны қорғау; екіншіден, саясат, валюта және халықтың әл-ауқатымен байланысты мәселелер; және үшіншіден, христиандыққа қатысты келіспеушіліктерді шешуге тырысып, қандай да бір келісімге келу және Германиядағы жағдаймен айналысу мүмкіндігі. Диета 20 маусымда император тарапынан ашылды. Ол көптеген нәтижелер берді, ең бастысы – 1530 жылғы лютерандық элиталардың Аугсбург конфессиясы (Confessio Augustana) деп белгіленген жарияланымы, ол лютерандық діннің негізгі құжаты болып табылады және императорға ұсынылды.
Өмірбаян
1517 жылы Мартин Лютер жариялаған «Тоқсан бес тезисі» Германияда Реформацияның басталуына себеп болды және көбінесе әмірлер протестант дініне көшті. Ұлы шаруалар көтерілісі басып құйылғаннан кейін, 1530 жылы протестантизмге байланысты туындаған жағдайды реттеу үшін, әсіресе Осман империясының шабуылдарынан қорқып, мәжіліс шақырылды. Сұлтан Сүлеймен Шаһан 1529 жылы Габсбургтердің Вена резиденциясын жаулауға жақын болған еді, ал император Карл V христиандық әлемнің жаулап кіруге қарсы бірігуін қалады. 1521 жылы Вормс мәжілісі Мартин Лютер мен оның жазбаларына императорлық тыйым салғаннан кейін, оны іске асыруда қиындықтар туды, себебі Карл Франциямен соғысқа түсіп, империясының басқа бөліктеріндегі міндеттемелерінен Неміс діни мәселелеріне назар аударуға мүмкіндік бермеді. Бірақ 1529 жылы император Франциямен сәтті бейбіт келісімге қол қойды. Осы жетістіктерден кейін Карл өзінің бақылауын нығайтуға тырысты, оның пікірінше, бұл неміс діни бұзықшылықтары еді. Шпейердегі мәжілісте Вормс жарлығы бекітілді, нәтижесінде лютеран князьдері Шпейерде наразылық білдірді.
Жасау
Аугсбургтік сенімділік жалпы шіркеудің сенімін білдіру және осылайша лютерандық реформаторлар мен Рим шіркеуі арасындағы келісімнің негізі болу үшін жасалды. Оны Филипп Меланхтон мен Йоханнес Бренц Саксонияның курфюрсті Иоаннның бұйрығымен дайындады. Меланхтонның бұрынғы Швабах мақалаларына негізделген ол, уағыздалған ілімдер дәстүрлі нормаларды бұзбайтынын және зұлымдықпен келген дәстүрлерден туындаған құлшылық пен өмірдегі өзгерістерді ақтау үшін жиырма бір қысқа сенімдік мақаладан тұрды. 25 маусымда Конфессия императорға ұсынылды. Диета барысында Меланхтон мәтінді жасау кезінде түрлі шабуылдарға қарсы тұрды. Жоахим Камерариус, оның алғашқы биографы, оның «жағымдылыққа немесе наразылықтарға мойын бұрмағанын, сонымен бірге қажетсіз жанжалдардан сақтағанын» айтты. Камерариус диета кезінде Меланхтонның осы қарқынды келіссөздер кезінде оның еңбегін естіп жылағанын да еске алды. Аугсбургтік сенімділік және оның нақты мәні туралы ұзақ пікірталас болып келді. Бір пікір бойынша, ол протестанттық шіркеуді құрған саяси және теологиялық сенімділік. Екінші көзқарас бойынша, ол пенаңс сияқты екінші дәрежелі ілімдерден бас тартқан католиктік сенімділік. 16-шы ғасырда император, папа, неміс князьдары мен протестанттар арасындағы қарым-қатынас және шиеленіс өте күрделі болды. Шіркеудің алғашқы ғасырларындағы сенімділіктер протестанттық реформациямен және шіркеудегі шиеленістермен қайта жаңғырды. Бұл сенімділік саяси және діни қысым кезінде протестанттық сенімдерді білдірді. Конфессия шіркеудегі папалық биліктің негізі мен рөлін талқылады, «бірақ Карл V-ті ренжітпеу және ол диетадағы лютерандық тараппен келіссөздер жүргізуден бас тарту қаупіне ұшырамау үшін, папалыққа қатысты лютерандық ұстанымды сенімділікке қосудан бас тартты».
Мартин Лютердің үлесі
Аугсбург сейімі кезінде Мартин Лютер Империяның ізгі түсірілген адамы болды және нәтижесінде сейімге қатыса алмады. Веста Кобургта тұрып, ол түрлі жарияланымдар арқылы өзін таныстырды, соның ішінде Аугсбургте жиналған барлық дін қызметкерлеріне арналған "Ескерту". Бес жүз данасы жылдам сатылып, сейім кезінде таратылды. Саксондық топтың мүшесі Юст Юнас Лютердің еңбегі жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің мақтандығын сынап, "қажеттілік туралы қағиданы" күшпен бекітіп, қарсыластарын үнсіз қалдырғандай көрінді деп жазды. Сонымен қатар, 1530 жылдың тамызында Лютердің ықпалы байқалды, өйткені келіссөздердің кейінгі кезеңдерінде протестанттардың уступтарға (түсіністікке) талап етуіне қарсылығы күшейді. Лютер Меланктонның жазбасын ерте оқып, оны осындай нақты аргументтермен өзі жаза алмайтынын мойындады. Кейін ол "тазару орны (Purgatory) туралы ешқандай қағида болған жоқ және папалық Антихристтің беті ашылмады" деп атап өтті. 1530 жылдың шілде айының ортасында Лютер бірнеше досына сейім екі тарап арасында қандай да бір келісімге әкелмейді деп күткенін айтқан. Лютеран шіркеуінің Бас Синоды жиырма бір діни қағиданы, соның ішінде "Зорлық-зомбылық" туралы заңға енгізілген өзгерістермен қабылдады.
Аугсбургтің уақытша
1530 жылы Аугсбургта өткен мәжілістен кейін Нюрнберг діни бейбітшілігі орнатылды, бұл Реформацияның одан әрі таралуына мүмкіндік берді. Осыдан кейін Шмалькальдия соғысы және 1548 жылғы Аугсбург уақытша келісімі болды. Бұл, 1547/48 жылдардағы Шмалькальдия соғысында Шмалькальдия лигасына қарсы жеңіске жеткен Карл V-нің императорлық жарлығы еді. Карл V пен неміс лютеран князьдері арасындағы шиеленіс, ақыры 1555 жылғы Аугсбург бейбітшілігімен шешілді, ол протестантизмді империяның заңды діні деп ресми түрде мойындады. Шмалькальдия лигасына қарсы жеңісінен кейін Карл V 1547/48 жылдарғы мәжілісті (geharnischter Reichstag – «қоршалған мәжіліс», оның шиеленіскен атмосферасы тікелей жаушылыққа жақын болғандықтан) шақырды, онда Аугсбург уақытша келісімі жарияланды. Алайда, католицизмді басымдыққа қоюға жасалған бұл әрекет көптеген князьдер тарапынан қабылданбады, ал конфессиялық шиеленістің шешімі тек 1555 жылғы Аугсбург бейбітшілігімен аяқталды. Бұл шарттық келісім Аугсбургтік мойындауды қабылдап, «cuius regio, eius religio» принципін бекітті, ол әр князьға өзінің поддандыларының дінін анықтау құқығын берді. Германияның католик князьдері 1566 жылы Аугсбургте өткен мәжілісте Трент сотының қаулыларын мойындады.