Фиджи тарихы: ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін

Кіріспе

Фиджи тарихы, шолу

Төмендегі уақыт жолағы Фиджи аралының ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі тарихын көрсетеді.

Ерте тарих

Дата оқиғасы: 1500 б.з.д. – 1400 б.з.д. Фиджи аралдарына Микронезиялықтар Меланезиялықтардан бұрын қоныстанған деген болжам бар, бірақ бұл туралы ауызша хабарламаларда немесе геологиялық мәліметтерде, Маафу ескертулерінен басқа, нақты дәлелдер жоқ. Археологиялық қазбалар аралдардың ұзақ жылдар бойы мекенделгенін көрсетеді. Мәдени және дәстүрлі қызмет Полинезия мәдениетіне немесе керісінше ұқсас, бірақ сыртқы ықпалдың белгілі бір әсерін анықтауға болады, ол жергілікті мәдениетті қазіргі күйіне жеткізді.

1822 жылдан 1874 жылға дейін

Дата оқиғасы1822 Еуропалық қоныстану Фиджидің алғашқы заманауи қаласы Левукада басталады.1830 Таити, Хатай, Аруе және Тахаарадан алғашқы христиан миссионерлері Лейкбаға келеді. Оларды Тонганың жоғарғы басшысы Тауфаахау және 1834 жылы Вава'уда дінге келген фиджилік Джошуа Матеинану ертіп жүр. 1840 жылы Капитан Чарльз Уилкс басқарған АҚШ-тың зерттеу экспедициясының алғашқы сапары. 1845 Виваның басшысы Рату Рависа (Варани) рев. Джон Ханттың ықпалымен дінге келеді. Варани Фиджи аралдарындағы алғашқы маңызды фиджилік миссионер және Фиджидің соғысушы басшылары арасында әйгілі болған Рату Серу Какобауға қарсы мәдени ықпал етеді. 1847 Тонганың ханзадасы Энеле Маафу Фиджиге келіп, 1848 жылы Лейкбаға қоныстанды. Маафудың Лейкбаға келуіне және қоныстануына Роко Талай Тупу Туи Наяумен қандас қарым-қатынасы ықпал етеді.1849 АҚШ консулы және қоныстанушы Джон Браун Уильямстың сауда дүкені кездейсоқ қақпан атысымен қиратылды, содан кейін Фиджи тумалары тонады.1851 АҚШ әскери-теңіз күшінен бірінші рет қауіп төндіріп, Уильямстың шығындары үшін 5000 АҚШ долларын талап етеді.1853 Варлорд Рату Серу Эпениса Какобау Баудың Вунвилу (Ең жоғары басшы) ретінде тағайындалды және Вити (Фиджи королі) атағын алды.1854 Какобау христиан дінінің біріктіру ерекшеліктері, оның Батыс әлеммен айқын байланыстары және Фиджиде Тауфаахау мен Маафуа бастаған Тонга әскерінің болуы әсерінен христиан дінін қабылдады.1855 Какобау Рева көтерілісін жойды. Көтерілістің жетекшісі Мара төрт жылдан кейін өлім жазасына кесіледі. Джон Браун Уильямстың үйі өртпен қиратылған. Соғыс кемесі Джон Адамстың сапары, шамамен 44 000 доллар өтемақы талап етеді; кейбір аралдарды ипотека ретінде тартып алады. 1858 Бірінші британдық консул Уильям Томас Притчардтың келуі. "Вандалия" кемесінен қарсылық білдірілді. Какобау аралдарды Ұлыбританияға 40,000 АҚШ долларына беруге ұсыныс жасайды. 1860 Набукадра ауылының Рату Мели Салабогиі Радағы Накоротюбу округін тәуелсіз мемлекет деп жариялайды. Бұл Какобаудың өзін Тюи Витидің жетекші басшысы деп жариялаған Ұлыбританияға наразылығы болды.1862 Ұлыбритания Фиджиді аннексиялаудан бас тартты, Какобаудың басқа басшыларынан Фиджидің патшасы ретінде жалпыға бірдей қабылданбағанын және оның аралдарды беруге өкілеттігі жоқ екенін анықтағанын мәлімдеді.1865 Фиджи басшыларының конфедерациясы құрылды.1867 Америкалық соғыс кемесінен Левуканы бомбалау туралы қауіп. Көбейген тәртіпсіздіктер кезінде Какобау Бау королі атанды.1868 Австралиялық Полинезия компаниясы Сува маңындағы жерді сатып алады, ал Какобаудың қарызын төлеуге уәде береді.1871 Фиджи корольдігінің конституциялық монархия ретінде құрылуы, Какобау король болып табылады, бірақ нақты билік Австралиядан келген отарлаушылар үстемдік ететін кабинет пен заң шығарушы билік қолында.1872 Австралиядан келген отарлаушылар жаңа патшалықты қарызбен көтереді. Джон Бейтс Турстон, үкіметтік қызметкер, Какобау атынан Ұлыбританияға аралдарды беру туралы ұсыныс жасады.1874 10 қазан – Фиджи британдық колонияға айналды.

Date Event1822European settlement begins at Levuka, Fiji's first modern town.1830The first Christian missionaries from Tahiti, Hatai, Arue and Tahaara, arrive at Lakeba, brought via Tonga by the London Missionary Society.1835Methodist missionaries, William Cross and David Cargill, arrive in Lakeba. They are accompanied by emissaries from Taufa'ahau the Tongan high chief and by Josua Mateinaniu, a Fijian from Vulaga who had been converted at Vava'u in 1834.1840First visit from an American exploring expedition, the US Exploring Expedition, commanded by Captain Charles Wilkes. 1845 Conversion of Ratu Ravisa (Varani), chief of Viwa, influenced by the ministry of Rev. John Hunt. Varani is the first significant Fijian missionary among the islands and a strong counter cultural influence upon Ratu Seru Cakobau, preeminent among the warring chiefs of Fiji. 1847Prince Enele Ma'afu of Tonga arrived in Fiji and established himself in Lakeba by 1848. Ma'afu's arrival and settling in Lakeba were strengthened by his blood relationship with Roko Taliai Tupou the Tui Nayau.1849Trading store of United States Consul and settler John Brown Williams accidentally destroyed by stray cannon fire and subsequently looted by Fijian natives.1851First threatening visit from the United States Navy, demanding US$5,000 for Williams's losses.1853Warlord Ratu Seru Epenisa Cakobau installed as Vunivalu (Paramount Chief) of Bau, and claims the title of Tui Viti (King of Fiji).1854Cakobau converts to Christianity, influenced by the unifying features of Christianity, its obvious connections with the Western world and the presence in Fiji of a Tongan army led by Taufa'ahau and Ma'afu.1855Cakobau crushes Rewa revolt. The leader of the revolt, Mara, is executed four years later. John Brown Williams's home is destroyed by arson. Visit from warship John Adams, demanding almost $44,000 compensation; seizes some islands as mortgage.1858Arrival of the first British Consul William Thomas Pritchard. Hostile visit from USS Vandalia. Cakobau offers to cede the islands to the United Kingdom for US$40,000.1860Ratu Meli Salabogi of Nabukadra Village, declares Nakorotubu District in Ra as an independent state. This was a protest to Great Britain of Cakobau declaring himself as the leading chief Tui Viti.1862The United Kingdom refused to annex Fiji, claiming to have ascertained from Cakobau's fellow chiefs that he was not universally accepted as King of Fiji and that he did not have the authority to cede the islands.1865Confederacy of Fijian chiefs formed.1867Threats to shell Levuka from an American warship. Amid increasing unrest, Cakobau crowned King of Bau by European settlers.1868The Australian based Polynesia Company acquires land near Suva, in return for promising to pay Cakobau's debts.1871Establishment of the Kingdom of Fiji as a constitutional monarchy, with Cakobau as King but with real power in the hands of a Cabinet and Legislature dominated by settlers from Australia.1872Lavish overspending saddles the new kingdom with debt. John Bates Thurston, a government official, approaches the United Kingdom on Cakobau's behalf with an offer to cede the islands.187410 October – Fiji becomes a British colony.

1875 жылдан 1970 жылға дейін

Дата оқиғасы1875 Желтоқсан ауруының таралуы Фиджи халқының үштен бір бөлігін өлтіреді.1876 Басшылар кеңесі құрылды.1879 Үндістаннан 463 келісімшарт бойынша жұмысшы келді – алғашқы 61,000-нан астам адамдардың 37 жыл ішінде келуі. Британ армиясы Жиню Сингхке Батыс жағындағы Таж жерін шаруашылық ету үшін берді, онда оның үйіне кіретін жолдың алдында орналасқан әскери бункердің белгілері және Квинс жолының екінші жағындағы су қоймасы бар. Ротума аралы Фиджиге қосылды.1881 Наусориде алғашқы ірі қант зауыты салынды.1882 Астана Левукадан Суваға көшірілді.1897 Суваға үндістер арасында алғашқы еуропалық христиан миссионері Ханна Дадли келді. Ол білім беру және әлеуметтік бағдарламаларды қолдау үшін келісімшарт жасасқан және "еркін" үндістер арасында жұмыс істейді.1904 Заңнамалық кеңес ішінара сайланған орган ретінде қайта құрылды, еуропалық ер адам қоныстанушыларға сайлау құқығы берілді және Фиджи басшыларына жанама түрде қатысу мүмкіндігі берілді. Көптеген орын әлі де сайлау арқылы емес, ұсыну арқылы толтырылады.1916 Үндістаннан келісімшарт бойынша жұмысшыларды импорттау тоқтатылды, бұл шешім Үндістандағы наразылықтар мен Махатма Гандидің жақын досы, англикан дінбасысы Рев. Чарльз Фриер Эндрюс Фиджиге келгенінен кейін қабылданды. Заң шығарушы кеңеске тағайындалған алғашқы үнділік.1917 Вакая аралында Феликс фон Лакнер тұтқындалды.1918 Испан тұмауы пандемиясынан (он алты күн ішінде) халықтың 14% қаза тапты.1928 Гавайиден алғашқы рейс Суваға қонды.1929 Бай үнділер алғаш рет сайлау құқығына ие болды; Заң шығарушы кеңесте үнділік өкілдік сайлауға берілді.1935 Вити-Левудегі Ра провинциясында Рату Наканиели Раваидрану бастаған Токо фермерлер қозғалысы құрылды, оған методист миссионері Артур Лелеан ықпал етті. Лелеан фермерлерді өздерінің коммерциялық операцияларында тәуелсіз болуға және тәуелсіз методист шіркеуін құруға шақырады.1939 Нади әуежайы одақтас әуе базасы ретінде салынды.1940 Рату сэр Лала Сукуна төрағалығымен Жергілікті жер қоры құрылды.1951 Фиджи әуе компаниясы құрылды (кейін ол Air Pacific болып өзгертілді; ол 2013 жылдың 27 маусымында Фиджи әуе компаниясы болып қайта аталды).1953 Елизавета II патшайымның сапары. Заң шығарушы кеңес кеңейтілді, бірақ сайлау орындары әлі де азшылықта. Сува жер сілкінісі.1954 Рату Сукуна Заң шығарушы кеңестің бірінші спикері болып тағайындалды.1963 Фиджидің түпкілікті тұрғындарына сайлау құқығы берілді. Заң шығарушы кеңесте жергілікті тұрғындардың өкілдігі сайлау арқылы жүзеге асырылады, тек екі мүше Басшылар кеңесі таңдайды. 1964 жылы әйелдерге сайлау құқығы берілді. Бұл кабинет жүйесін құруға бағытталған алғашқы қадам болды.1965 Лондондағы конституциялық конференция ішкі өзін-өзі басқаруға өту кестесі туралы келіспейді, бірақ кейінгі келіссөздер компромиске әкеледі.1967 Жауапты үкімет құрылды; Рату Камисе Мара бірінші бас министр болып тағайындалды.1968 Оңтүстік Тынық мұхиты университеті құрылды. 1970 сәуір Лондондағы конституциялық конференция; Мара мен Сидик Коя конституциялық келісімге келеді. 10 қазан Фиджи 96 жылдық британдық билікті аяқтап, тәуелсіздік алды.

Date Event1875An outbreak of measles leaves a third of the Fijian population dead.1876Great Council of Chiefs established.1879 Arrival of 463 indentured labourers from India – the first of some 61,000 to come over the ensuing 37 years. The British Army had awarded Jhinu Singh the Western Side Crown Land To farm where the markings of the Military Bunker sitting in front of the entrance driveway to his home and also the water reservoir on the other side of Queens Road1881First large sugar mill built at Nausori. Rotuma Island annexed to Fiji.1882Capital moved from Levuka to Suva.1897 Arrival in Suva of Hannah Dudley, first European Christian missionary among the Indians. She works among both the indentured and "free" Indians encouraging education and welfare programs.1904Legislative Council reconstituted as a partially elected body, with European male settlers enfranchised and Fijian chiefs given an indirect input. Most seats still filled by nomination rather than election.1916End of the importing of indentured labourers from India, this decision brought about by agitation within India and the visit to Fiji by Anglican clergyman Rev. Charles Freer Andrews, close confidant of Mahatma Gandhi. First Indian appointed to Legislative Council.1917Count Felix von Luckner arrested on Wakaya Island.191814% of the population killed by the Spanish flu pandemic (within sixteen days).1928First flight from Hawaii lands at Suva.1929Wealthy Indians enfranchised for the first time; Indian representation in the Legislative Council made elective.1935Establishment in Ra Province on Viti Levu of the Toko Farmers movement led by Ratu Nacanieli Rawaidranu and influenced by the Methodist missionary Arthur Lelean. Lelean encourages the farmers to be independent in their commercial operations and also to initiate moves for the formation of an independent Methodist Church.1939Nadi Airport built as an Allied air base.1940Native Land Trust Board established under the chairmanship of Ratu Sir Lala Sukuna.1951Founding of Fiji Airways (after which it was renamed to Air Pacific; it was then renamed to Fiji Airways on June the 27th, 2013).1953Visit of Queen Elizabeth II. Legislative Council expanded – but elective seats still a minority. Suva earthquake1954Ratu Sukuna appointed first Speaker of the Legislative Council.1963Indigenous Fijians enfranchised. Indigenous representation in the Legislative Council made elective, except for two members chosen by the Great Council of Chiefs. Women enfranchised.1964Member System introduced, with Legislative Council members appointed to oversee government departments. This was the first step towards the establishment of a Cabinet system.1965Constitutional conference in London fails to agree on a timetable for a transition to internal self government, but subsequent negotiations lead to compromises.1967Responsible government instituted; Ratu Kamisese Mara appointed first Chief Minister.1968University of the South Pacific established. 1970April – Constitutional conference in London; Mara and Sidiq Koya agree on a compromise constitutional formula. 10 October – Fiji attains independence, ending 96 years of British rule.

1972 жылдан 2020 жылға дейін

Күні Оқиға1972 Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлауда Рату Мараның Альянс партиясы жеңіске жетті.1973 Қант өнеркәсібі мемлекеттік меншікке алынды.1977 Ұлттық Федерация партиясы үкімет құра алмағандықтан, генерал-губернатор Рату сэр Джордж Какобау сайлау нәтижелерін жоққа шығарған конституциялық дағдарыс туды. Тұйықтан шығу үшін өткізілген сайлауда Альянс партиясы үлкен артықшылықпен жеңіске жетті.1978 Фиджи бейбітшілік сақтаушылары Ливанға жіберілді.1981 Фиджи бейбітшілік сақтаушылары Израильдің шығуынан кейін Синайға жіберілді.1987 Жалпы сайлауда Еңбек және Ұлттық Федерация партиялары коалициясы жеңіске жетті. 13 сәуірде Тимоси Бавадра бір айға премьер-министр болды. 14 мамыр – подполковник Ситивени Рабука төңкеріс жасады. 25 қыркүйек – Рабука бірінші төңкерістің нәтижелерін бекіту үшін екінші төңкеріс жасады. 7 қазан – Рабука республика жариялады, осымен 113 жылдық британ монархиясымен байланыс үзілді. Фиджи Ұлттар Достастығынан шығарылды. 5 желтоқсан – Рабука Фиджидің алғашқы президенті ретінде Рату Сэр Пеная Ганилауды тағайындады.1990 Жаңа Конституция Фиджи саяси жүйесінде этникалық фиджиліктердің үстемдігін бекітті. 1992 Жаңа Конституция негізінде өткен сайлаудан кейін Рабука премьер-министр болды.1994 Сайлау нәтижелері Рабуканы Индо-Фиджилік оппозициямен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті.1995 Рабука Конституциялық комиссия құрды.1997 Конституциялық конференция фиджиліктер мен индо-фиджилік қауымдастықтарының көпшілігі қолдаған жаңа Конституцияға әкелді. Фиджи Ұлттар Достастығына қайта қабылданды.1999 Жаңа Конституция бойынша өткен алғашқы жалпы сайлауда Фиджидің Еңбек партиясы (FLP) жеңіске жетті. Махендра Чаудхри үнді тегінен шыққан алғашқы премьер-министр болды. 2000 жылдың 19 мамырында Джордж Спейт бастаған азаматтық төңкеріс Чаудхри үкіметін құлатты. 29 мамыр – президент Мараның, мүмкін, мәжбүрлі түрде отставкаға кеткеннен кейін коммодор Франк Баинимарама атқарушы билікті өз қолына алды. 2 қараша – Сувадағы королева Елизавета казармасында бүлік болды. 15 қараша – Жоғарғы сот Конституцияны қалпына келтіру туралы бұйрық берді.2001 1 наурыз – Апелляциялық сот Жоғарғы соттың Конституцияны қалпына келтіру туралы бұйрығын бекітті. Қыркүйек – Демократияны қалпына келтіру үшін жалпы сайлау өтті, онда уақытша премьер-министр Лайсения Карасенің «Soqosoqo Duavata ni Lewenivanua» (SDL) партиясы көпшілік дауыс алды. Желтоқсан – Фиджи Ұлттар Достастығына қайта қабылданды.2005 Мамыр – Көптеген дау-дамайлар арасында Карасе үкіметі 2000 жылғы төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және оны жасағандарға рақымшылық беру туралы комиссия құруды ұсынды.2006 6-13 мамыр – SDL парламенттік сайлауда FLP-ді шамалы айырмамен жеңді, кейін көп партиялық кабинет құрылды. 5 желтоқсан 2006 – коммодор Баинимарама Лайсения Карасе үкіметін құлатты және өзін Фиджидің әрекет етуші президенті деп жариялады.2007 4-5 қаңтар – Баинимарама Илоилоны президенттік лауазымға қайта қоныстандырды, Илоило Баинимараманың төңкерісін мақұлдады және келесі күні оны ресми түрде премьер-министр етіп тағайындады. 2009 сәуір – 2006 жылғы төңкеріс заңсыз деп шешкеннен кейін Апелляциялық сот Илоило барлық судьяларды қызметтен шеттетуге және Конституцияны күштен шығаруға бұйрық берді. Баинимарама қайтадан премьер-министр болып тағайындалды және оның кабинеті қайта құрылды. Шілдеде Илоилоның орнына бұрынғы әскери қолбасшы Бригадир генерал Рату Эпели Найлатикау келді. 2013 қыркүйек – 1997 жылғы Конституцияның орнына жаңа Конституция қабылданды.2014 17 қыркүйек – Баинимараманың «Фиджи Бірінші» партиясы 2006 жылдан бері өткен алғашқы жалпы сайлауда жеңіске жетті.2020 2020 жылдың наурызынан бастап – қазірге дейін: Фиджиде COVID-19 пандемиясы. 2021 жылдың наурызына қарай 66 жағдай расталды және 834 адам қайтыс болды.2021

Date Event1972First post independence election won by Ratu Mara's Alliance Party.1973Sugar industry nationalized.1977Constitutional crisis in which Governor General Ratu Sir George Cakobau overturns election results, following the failure of the winning National Federation Party to put together a government. The election held to resolve the impasse results in a landslide for the Alliance Party.1978Fijian peacekeeping troops sent to Lebanon.1981Fijian peacekeeping troops sent to the Sinai following Israel's withdrawal.1987General election won by the Labour National Federation Party coalition. On 13 April, Timoci Bavadra becomes Prime Minister for a month. 14 May – Lieutenant Colonel Sitiveni Rabuka carries out a coup d'état. 25 September – Rabuka stages a second coup to consolidate the gains of the first. 7 October – Rabuka proclaims a republic, severing the 113 year link to the British Monarchy. Fiji expelled from the Commonwealth of Nations. 5 December – Rabuka appoints Ratu Sir Penaia Ganilau as Fiji's first President.1990New Constitution institutionalises ethnic Fijian domination of the political system. Group Against Racial Discrimination (GARD) formed to oppose the unilaterally imposed constitution and restore the 1970 constitution.1992Rabuka becomes Prime Minister following elections held under the new constitution.1994Election results force Rabuka to open negotiations with the Indo Fijian dominated opposition.1995Rabuka establishes the Constitutional Review Commission1997Constitutional conference leads to a new constitution, supported by most leaders of the indigenous Fijian and Indo Fijian communities. Fiji is re admitted to the Commonwealth of Nations.1999First general election held under the 1997 Constitution won by Fiji Labour Party (FLP). Mahendra Chaudhry becomes first Prime Minister of Indian descent. 200019 May – civilian coup d'état instigated by George Speight effectively topples the Chaudhry government. 29 May – Commodore Frank Bainimarama assumes executive power after the resignation, possibly forced, of President Mara. 2 November – Mutiny at Suva's Queen Elizabeth Barracks. 15 November – High Court orders the reinstatement of the constitution.20011 March – Court of Appeal upholds High Court order reinstating constitution. September – General election held to restore democracy; a plurality won by interim Prime Minister Laisenia Qarase's Soqosoqo Duavata ni Lewenivanua (SDL). Dec – Fiji readmitted to the Commonwealth2005May – Amid much controversy, the Qarase government proposes Reconciliation and Unity Commission, with power to recommend compensation for victims of the 2000 coup, and amnesty for its perpetrators.2006May 6–13 – SDL narrowly beats the FLP in parliamentary elections; multi party Cabinet formed subsequently. 5 December 2006 – Commodore Bainimarama executes a coup against the government of Laisenia Qarase and declares himself Acting President of Fiji.2007January 4–5 – Bainimarama restores Iloilo to the Presidency; Iloilo endorses Bainimarama's coup and formally appoints him Prime Minister the next day.2009April – After the Court of Appeal rules that the 2006 coup was illegal, Iloilo suspends all judges and revokes the constitution. Bainimarama was reappointed Prime Minister and his Cabinet was reinstated. In July, Iloilo is replaced as President by Brigadier General Ratu Epeli Nailatikau, a former Military commander. 2013September – A new constitution is promulgated to replace the 1997 Constitution.2014September 17 – Bainimarama's FijiFirst Party wins the first general elections held since 2006.2020March 2020 – present: COVID 19 pandemic in Fiji. A total of 66 cases confirmed and 834 deaths as of March 2021.2021