Нацистік оккупациядағы Польшадағы еврей қарсылығы қозғалысы
Jewish Combat Organization
Екінші дүниежүзілік соғысында Польшадағы нацилер оккупациясы кезіндегі еврей қарсыласы қозғалысы. Варшава геттосы көтерілісін ұйымдастырған ŻOB туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік оккупацияланған Польшадағы еврей қарсылық қозғалысы
World War ll Jewish resistance movement in Nazi occupied Poland
Еврей жауынгерлік ұйымы (Żydowska Organizacja Bojowa, ŻOB; Yidishe Kamf Organizatsie; көбінесе ағылшын тілінен аударғанда Еврей күрес ұйымы деп аударылады) – оккупацияланған Польшадағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы қарсылық қозғалысы, Варшава геттосы көтерілісін ұйымдастыру мен бастауға маңызды рөл атқарды. ŻOB басқа да қарсылық әрекеттеріне де қатысты.
The Jewish Combat Organization (Żydowska Organizacja Bojowa, ŻOB; Yidishe Kamf Organizatsie; often translated to English as the Jewish Fighting Organization) was a World War II resistance movement in occupied Poland, which was instrumental in organizing and launching the Warsaw Ghetto Uprising. ŻOB took part in a number of other resistance activities as well.
Яһуди жастар тобының бұтақтары
ЖОБ 1942 жылғы 28 шілдеде құрылды, СС генерал Юрген Строп басшылығымен германдық нацистер Варшава Геттосындағы еврейлердің тағдырын шешетін Гроссакция Варшавты (Gross Aktion Warschau) бастағанынан кейін алты күн өткен соң. «Варшавада тұратын барлық еврейлер, жасы мен жынысына қарамастан, Шығысқа қоныстандырылады». Осылайша шамамен 254 000 еврейді «депортациялау» басталды, олардың барлығы Треблинка жойғы лагеріне жіберілді. Гроссакция 1942 жылғы 12 қыркүйекке дейін жалғасты. Нәтижесінде, бір кезде гүлденген 400 000-ға жуық Варшава еврей қауымы 55 000-ден 60 000-ға дейін азайды. ЖОБ-ты құруға мүкіндік берген жастар топтары германдықтардың Варшава еврейлерін жою ниеттерін болжады және білім беру және мәдени саладан өзін-өзі қорғауға және соңында қарулы күреске көшуді бастады. Ескі буыннан айырмашылығы, жастар топтары осы хабарларды қабылдады және германдықтардың нағыз ниетіне қатысты ешқандай іллюзияға берілмеді. Хашомер Хацаир үш ай бұрын жариялаған құжатында: «Біз Гитлердің кісі өлтіру, қырғын және тонау жүйесінің еврейлерді жоюға және құртуға әкелетінін білеміз» делінген. 1942 жылғы наурызда Варшава еврей басшыларының отырысында Хашомер Хацаир және Дрор сияқты солшыл сионистік жастар ұйымдары өзін-өзі қорғау ұйымын құруды ұсынды. Аталған ұсынысты еврей Еңбек Одағы қабылдамады, олар поляктардың қарсыласуының көмегінсіз күреске дайын ұйымның сәтсіз болатынына сенді. Басқалары қарулы көтеріліс идеясын жоққа шығарды, депортация қаупінің бар екенін көрсететін дәлел жоқ деді. Сонымен қатар, олар кез келген қарулы қарсылық германдықтарды бүкіл еврей қауымына қарсы кек алуға итермелейтінін мәлімдеді. 1942 жылғы қарашада ЖОБ Армия Крайованың Жоғарғы Бас штабының құрамына ресми түрде кірді және оның қызметіне бағынды. Қарсылық қозғалысы ЖОБ-ты қару-жарақпен және оқумен қамтамасыз ете бастады, ал 1942 жылғы желтоқсанда қару-жарақ пен оқ-дәрілердің алғашқы партиясы жеткізілді. Ұйым нацистермен ынтымақтастық жасаған еврейлерден құралған «Еркін еврейлер қоғамы» (Towarzystwo Wolnych Żydow) тарапынан бақыланып отырды.
The ŻOB was formed on 28 July 1942, six days after the German Nazis under SS General Jurgen Stroop began the Gross Aktion Warschau (aka the Grossaktion) sealing the fate of the Jews confined in the Warsaw Ghetto: "All Jewish persons living in Warsaw, regardless of age and gender, [would] be resettled in the East." Thus began massive "deportations" of about 254,000 Jews, all of whom were sent to the Treblinka extermination camp. The Gross Aktion lasted until 12 September 1942. Overall it reduced the once thriving Warsaw Jewish community of some 400,000 to a mere 55,000 to 60,000 inhabitants. The youth groups that were instrumental in forming the ŻOB had anticipated German intentions to annihilate Warsaw Jewry and began to shift from an educational and cultural focus to self defense and eventual armed struggle. Unlike the older generation, the youth groups took these reports seriously and had no illusions about the true intentions of the Germans. A document published three months before the start of the deportations by Hashomer Hatzair declared: "We know that Hitler's system of murder, slaughter and robbery leads steadily to a dead end and the destruction of the Jews." A number of the left Zionist youth groups, such as Hashomer Hatzair and Dror, proposed the creation of a self defense organization at a meeting of Warsaw Jewish leaders in March 1942. The proposal was rejected by the Jewish Labour Bund who believed that a fighting organization would fail without the help of the Polish resistance. Others rejected the notion of armed insurgency saying that there was no evidence of a threat of deportation. Moreover, they argued any armed resistance would provoke the Germans to retaliate against the whole Jewish community. In November 1942, ŻOB officially became part of and subordinated its activities to the High Command of the Armia Krajowa. In return the AK began providing ŻOB with weapons and training, with the first shipment of guns and ammunition being provided in December 1942. The organization was spied upon by Jewish collaborators with the Nazis called the "Society of Free Jews" (Towarzystwo Wolnych Żydow)
ŻOB екінші депортацияға қарсылық көрсетті
1943 жылдың 18 қаңтарында нацистер екінші депортация толқынын бастады. Немістер ұстаған алғашқы яһудилердің арасында қасақана депортация тізіміне енген бірнеше ŻOB жауынгерлері болды. Мордехай Аниелевич басшылығымен олар тиісті сигналды күтті, содан кейін қатардан шығып, нацистермен қолдағы қарумен шайқасты. Колонна шашырап кетті және ŻZW мен ŻOB-тың әрекеттері туралы жаңалық геттоның барлық аймақтарына жылдам тарады. Бұл шағын депортация кезінде нацистер шамамен 5-6 мың яһудині ғана ұстап алды. Депортация төрт күнге созылды, осы уақытта немістер ŻOB-тың тағы да қарсылық көрсетуімен кездесті. 1943 жылдың 22 қаңтарында геттодан шыққан қалған еврейлер бұл оқиғаны жеңіс деп есептеді, бірақ кейіннен еврей Варшавасы туралы мақалалардың жетекші авторы болған ŻOB мүшесі Израиль Гутман: «Немістер қаңтардағы депортация арқылы геттоны толығымен жоюды жоспарламағанын [еврейлерге] білмеді» деп жазды. Дегенмен, Гутман «қаңтардағы депортация геттоның соңғы айларына шешуші ықпал етті» деген қорытындыға келді.
On 18 January 1943, the Nazis began a second wave of deportations. The first Jews the Germans rounded up included a number of ŻOB fighters who had intentionally crept into the column of deportees. Led by Mordechai Anielewicz they waited for the appropriate signal, then stepped out of formation, and fought the Nazis with small arms. The column scattered and news of the ŻZW and ŻOB action quickly spread throughout the ghetto. During this small deportation, the Nazis only managed to round up about 5,000 to 6,000 Jews. The deportations lasted four days during which the Germans met other acts of resistance from the ŻOB. When they left the ghetto on 22 January 1943, the remaining Jews regarded it as a victory, however Israel Gutman, a member of the ŻOB who subsequently became one of the leading authors on Jewish Warsaw wrote, "It [was] not known [to the Jews] that the Germans had not intended to liquidate the entire ghetto by means of the January deportations." However, Gutman concludes that the "[January] deportations had a decisive influence on the ghetto's last months."
Ақырғы депортация және көтеріліс
Соңғы депортация 1943 жылдың 19 сәуірінде, Құтқарылу мерекесінің қарсаңында басталды. Гетто көшелері бос болды; қалған 30 000 еврейдің көпшілігі мұқият дайындалған бункерлерде жасырынды, оның ішінде олардың штаб-пәтері Ulica Miła 18-де орналасқан, олардың көпшілігі электр қуаты және сумен қамтамасыз етілген, бірақ олар қашуға мүмкіндік бермеді. Немістер геттоға кіргенде, бос пәтерлердің ашық терезелерінен шабуылдаған жауынгерлердің күшті қарулы қарсылығына тап болды. Геттоны қорғаушылар партизандық соғыс тактикасын қолданды және стратегиялық артықшылыққа ие болды – қарсыластарын төменнен қарап, күтпеген шабуыл жасау мүмкіндігі. Бірақ, немістер геттодағы барлық ғимараттарды жүйелі түрде өртеп, жауынгерлерді өз позицияларын тастап, жер асты бункерлерінде паналауға мәжбүрлеген кезде бұл артықшылық жоғалды. Жер астындағы өрт көптеген оттекті жарып, бункерлерді тұншықтыратын өлім тұзағына айналдырды. 8 мамыр күні Мила көшесі, 18-ші үйдің бункерінде Юрек Вильнер жауынгерлерді немістердің қолына түспеу үшін жаппай өзін-өзі өлтіруге шақырды. Алғашқы болып Лютек Ротблат анасын, содан кейін өзін атып өлтірді. Бункерде Ұрыс ұйымының көптеген мүшелері, соның ішінде командир Мордехай Аниелевич қаза тапты. 1943 жылдың 16 мамырында соңғы депортацияны басқарған неміс полициясының генералы Юрген Строп, өзі атаған Grossaktion аяқталғанын ресми түрде жариялады. Осы мерекеге орай ол Варшаваның Ұлы синагогасын қиратты. Гетто қиратылды және көтерілістің қалдықтары басылды.
The final deportation began on the eve of Passover, 19 April 1943. The streets of the ghetto were vacant; most of the remaining 30,000 Jews were hiding in carefully prepared bunkers including their headquarters located in Ulica Miła 18, many of which had electricity and running water, however they offered no route of escape. When the Germans marched into the ghetto, they met fierce armed resistance from fighters attacking from open windows in vacated apartments. The defenders of the ghetto utilized guerrilla warfare tactics and had the strategic advantage not only of surprise but also of being able to look down on their opponents. This advantage was lost when the Germans began systematically burning all of the buildings of the ghetto forcing the fighters to leave their positions and seek cover in the underground bunkers. The fires above consumed much of the available oxygen below ground, turning the bunkers into suffocating death traps. On May 8th in the bunder at 18 Mila Street, Jurek Wilner called on the fighters to commit mass suicide to avoid falling into Germans' hands. As the first one, Lutek Rotblat initially shot his mother and then himself. In the bunker most of the members of the Combat Organization found their deaths, including Commander Mordechaj Anielewicz. By 16 May 1943, the German Police General Jürgen Stroop, who had been in charge of the final deportation, officially declared what he called the Grossaktion, finished. To celebrate he razed Warsaw's Great Synagogue. The ghetto was destroyed and what remained of the uprising was suppressed.
Эпилог
Гетто жойылғаннан кейін де, гетто қабырғасының екі жағындағы жер асты бункерлерінде шамалы еврейлер кездесе берді. Шындығында, геттоның соңғы айларында шамамен 20 мың еврей "арийлік" жаққа қашып кетті. Геттоның толық құрылуынан аман қалған еврейлердің арасында жастар ұйымдарының мүшелері мен көшбасшылары – Казик Ратаджер, Зивия Любеткин, Ицхак Цукерман және Марек Эдельман 1944 жылғы Варшава көтерілісіне қатысты. Варшава геттосында көптеген жастар ұйымдарының мүшелері мен басшылары қаза болса да, сионистік және сионистік емес жастар қозғалыстары әрекеттестігін сақтап қалды. Аргентина, Австралия, Австрия, Бельгия, Бразилия, Болгария, Канада, Чили, Франция, Германия, Венгрия, Израиль, Италия, Мексика, Нидерланды, Польша, Оңтүстік Африка, Швейцария, Украина, Ұлыбритания, АҚШ және Уругвай сияқты елдерде солшыл сионистік жастар ұйымдары "Хашомер Хацаир" және "Хабоним Дрор" табылады. Австралия, Ұлыбритания, Франция және АҚШ-та сионистік емес еврей жұмысшылар одағының S.K.I.F. қалдықтары әлі де сақталып қалған. "Betar" жастар ұйымы Австралияда, Бразилияда, Батыс Еуропада және АҚШ-та, ал діни сионистік ұйым "Бней Акива" бүкіл әлемде жұмыс істейді.
Even after the destruction of the ghetto, small numbers of Jews could still be found in the underground bunkers, on both sides of the ghetto wall. In fact, during the last months of the ghetto some 20,000 Jews fled to the Aryan side. Some Jews who escaped the final destruction of the ghetto, including youth group members and leaders Kazik Ratajzer, Zivia Lubetkin, Yitzhak Zuckerman and Marek Edelman, would participate in the 1944 Warsaw Uprising against the Nazis. While many members and leaders of the youth groups perished in the Warsaw Ghetto, Zionist and non Zionist youth movements remain active. One can still find the left Zionist youth groups Hashomer Hatzair and Habonim Dror in countries such as Argentina, Australia, Austria, Belgium, Brazil, Bulgaria, Canada, Chile, France, Germany, Hungary, Israel, Italy, Mexico, the Netherlands, Poland, South Africa, Switzerland, Ukraine, the United Kingdom, the United States and Uruguay. There are still remnants of the non Zionist Jewish Labour Bund's S. K. I. F. in Australia, United Kingdom, France and United States. The right youth group Betar operates in Australia, Brazil, Western Europe and the United States, and Bnei Akiva, a religious Zionist organization, operates worldwide.
Ұқсас ұйымдар
Екінші еврей қарсылық ұйымы, "Еврей әскери одағы" (Żydowski Związek Wojskowy, ŻZW) деп аталды, ол негізінен 1939 жылдың соңында Польша армиясының бұрынғы офицерлерінен құрылды. Бұл ұйым ŻOB-пен бірге әрекет етті және еврейлердің қарулы күресінде маңызды рөл атқарды.
A second Jewish resistance organization called the Jewish Military Union (Żydowski Związek Wojskowy, ŻZW), formed primarily of former officers of the Polish Army in late 1939, operated side by side with ŻOB & was also instrumental in the Jewish armed struggle.