Варшавадағы пианист: 1939-1945 жылдардағы естеліктер

Кіріспе

1946 жылы жазылған В. Шпильманның "Пианист" атты естелік кітабы - поляк еврей пианині және композиторы В. Шпильманның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаның Варшава қаласындағы өмірін баяндайтын естелік кітабы. Отбасысымен бірге Варшава геттосында тұруға мәжбүр болғаннан кейін, Шпильман Треблинка құрту лагеріне депортациядан құтылуға тырысады және қаладағы жасырынған жерлерінен 1943 жылы Варшава геттосының көтерілісіне және келесі жылы Варшава көтерілісіне (поляк қарсыласының көтерілісі) куә болады. Ол қираған қалада достары мен бейтаныс адамдардың көмегімен аман қалады, оның ішінде оның фортепиано ойнауына таң қалған неміс армиясының капитаны Вильм Хозенфельд. Кітап алғаш рет 1946 жылы "Śmierć Miasta. Pamiętniki Władysława Szpilmana 1939–1945" ("Саланың өлімі: Уладислав Шпильманның естеліктері 1939–1945") деген атпен поляк тілінде жарық көрді, оны Польшаның музыка сыншысы және Шпильманның досы Ежи Вальдорф редакциялаған. 1950 жылы кітапқа негізделген польшалық фильмге коммунистік үкімет қатты цензура салды. 1998 жылы Карин Вольфтің неміс тіліндегі аудармасы "Das wunderbare Überleben: Warschauer Erinnerungen" ("Ғажайып аман қалу: Варшава естеліктері") Владыслав Шпильманды жалғыз автор деп атады, ал 1999 жылы Антеа Беллдің ағылшын тіліндегі аудармасы "The Pianist: The Extraordinary Story of One Man's Survival in Warsaw, 1939–45" деген атпен жарық көрді. efn|Ағылшын тіліндегі басылым неміс тілінен аударылған болуы мүмкін; Белл поляк тілінен аударған жоқ. Берлинде Леонид Кройцер мен Артур Шнабельден тәлім алды. Академияда оқыған кезінде ол Франц Шрекерден композицияны оқыды. 1933 жылы Германияда Адольф Гитлер мен нацистік партия билікке келгеннен кейін Шпильман Варшаваға оралып, Польша радиосында пианист болып жұмыс істеді. 1939 жылдың қыркүйек айында Польшаға шабуыл кезінде неміс бомбалары Польша радиосын іске қосқан электр стансасын жойды. Шпильман 1939 жылдың 23 қыркүйегінде, радиостанция эфирден шыққан күні, соңғы соғысқа дейінгі тірі жазбасын (Шопен концерті) ойнатты. Варшаваның берілгенінен кейін бірнеше күн өткен соң, ғимараттардың қабырғаларына неміс парақшалары ілінді, олар поляктарға неміс мемлекетінің қорғанысын уәде етті. Парақшаның бір бөлімі еврейлерге арналды, олардың құқықтары, мүлкі және өмірі қорғалатындығын кепілдік берді. Яһудилерге қатысты жарлықтар қаланың айналасына ілінген. Олар неміс басшыларына жылжымайтын мүлік пен құндылықтарды тапсыруға міндетті болды. Яһуди отбасыларына тек 2000 злотый ғана алуға рұқсат етілді; қалған ақшаны банктегі жабық шотқа салу керек болды. Бұл ұсынысты өте аз адам қабылдады. Шпильманның отбасы – ол ата-анасымен, ағасы Генрихпен және әпкелері Регина мен Халинамен бірге тұратын – ақшаларын терезе жақтауына, қымбат алтын сағатты шкафтың астына және сағаттың тізбесін Шпильман әкесінің скрипкасының саусақ тақтасының астына жасырып қойды.

the book
1946 memoir by Władysław Szpilman
The Pianist is a memoir by the Polish Jewish pianist and composer Władysław Szpilman in which he describes his life in Warsaw in occupied Poland during World War II. After being forced with his family to live in the Warsaw Ghetto, Szpilman manages to avoid deportation to the Treblinka extermination camp, and from his hiding places around the city witnesses the Warsaw Ghetto Uprising in 1943 and the Warsaw Uprising (the rebellion by the Polish resistance) the following year. He survives in the ruined city with the help of friends and strangers, including Wilm Hosenfeld, a German army captain who admires his piano playing. The book was first published in Polish in 1946 as Śmierć Miasta. Pamiętniki Władysława Szpilmana 1939–1945 ("Death of a City: Memoirs of Władysław Szpilman 1939–1945"), edited by Jerzy Waldorff, a Polish music critic and friend of Szpilman's. A 1950 Polish film based on the book was heavily censored by the Communist government. A German translation by Karin Wolff in 1998, Das wunderbare Überleben: Warschauer Erinnerungen ("The Miraculous Survival: Warsaw Memories"), named Władysław Szpilman as the sole author, and in 1999 an English translation by Anthea Bell was published as The Pianist: The Extraordinary Story of One Man's Survival in Warsaw, 1939–45. efn|The English edition was probably translated from the German; Bell did not translate from Polish. In Berlin he was instructed by Leonid Kreutzer and Artur Schnabel. During his time at the academy he also studied composition with Franz Schreker. In 1933, after Adolf Hitler and the Nazi Party rose to power in Germany, Szpilman returned to Warsaw, where he worked as a pianist for Polish Radio. During the invasion of Poland in September 1939, German bombs destroyed the power station that kept Polish Radio running. Szpilman played the station's last pre war live recording (a Chopin recital) on 23 September 1939, the day it went off the air. Days after Warsaw's surrender, German leaflets were hung on the walls of buildings, promising Poles the protection of the German state. A section of the leaflets were devoted to Jews, guaranteeing that their rights, property and lives would be secure. Decrees applying to Jews were posted around the city. They had to hand real estate and valuables over to German officials. Jewish families were permitted to own just 2,000 zlotys; the rest had to be deposited in a bank in a blocked account. Very few people complied. Szpilman's family—he was living with his parents, his brother Henryk, and his sisters Regina and Halina—hid their money in the window frame, an expensive gold watch under a cupboard, and the watch's chain beneath the fingerboard of Szpilman's father's violin.

Геттоның құрылуы

1940 жылы Варшава геттосы үшін бөлінген аймаққа салынған көптеген жолдар қабырғалармен жабылды. Құрылыс жұмыстарына ешқандай түсіндірме берілмеді. Геттоның шекарасын белгілейтін хабарламалар көшелерде пайда болды, онда бұл аймақтың тифпен ауырғаны туралы айтылды. Шпильман гетто жарияланғаннан кейін жарық көрген газет мақаласын былай деп сипаттайды: [T] немістердің поляк тілінде шығарған жалғыз Варшава газеті бұл мәселе бойынша ресми түсініктеме берді: еврейлер әлеуметтік паразиттер ғана емес, сонымен қатар инфекция таратады. Оларды геттоға қамаудың қажеті жоқ, тіпті «гетто» деген сөзді де қолдануға болмайды. Газетте немістердің өте мәдениетті және жомарт халық екендігі айтылды, сондықтан еврейлер сияқты паразиттерді де геттоларға жабуға болмайды, бұл Еуропадағы жаңа тәртіпке лайық емес ортағасырлық қалдық. Оның орнына, қалада тек еврейлердің ғана тұратын, толық еркіндікке ие болып, өздерінің ұлттық салт-дәстүрлерін және мәдениетін сақтай алатын жеке еврей ауданы құрылатын еді. Тазалық сақтау мақсатында, бұл аудан қабырғамен қоршалады, осылайша тиф және басқа еврей аурулары қаланың басқа бөліктеріне таралуына жол берілмес еді. Шпильманның отбасы бұрыннан-ақ гетто белгіленген аймақта тұрып жатқан, ал басқа отбасылар оның шегінде жаңа баспана табуға мәжбүр болды. Оларға бір айдан астам уақыт бұрын ескерту жасалды, көптеген адамдар нашар аудандардағы шағын, қиын жағдайдағы үйлер үшін тым жоғары жалқы төлеуге мәжбүр болды. (1941 жылдың мамыр айына қарай геттода 445 000 еврей тұрып, ол қаланың ауданының 4,5 пайызын құрады.)

Геттодағы өмір

Немістер геттоның қақпаларын 1940 жылдың 15 қарашасында жауып тастаған кезде Шпильманның отбасы барлық мүліктерін, соның ішінде "үйдің ең қымбат нәрсесін" – фортепианоны сатты. Шпильманның музыка ойнап өмір күшін табуға мүмкіндігі болды, алдымен Новолипки көшесіндегі геттодағы "Кафе Новочеснада", содан кейін еврей интеллигенциясы жиі баратын Сиенна көшесіндегі кафеде, ал кейіннен геттодағы ең ірі кафеде, Лешно көшесіндегі "Сцтукада". "Новочесна" кафесі геттоның жоғарғы топтарына, көбінесе контрабандистер мен олардың қонақтарына қызмет көрсетті. Геттоның жабылуы саудаға көп әсер етпеді. Азық-түлік, сусын және сәндік тауарлар вагонмен жеткізілді; бизнесті жүргізген Кон мен Хеллер (екеуі де Гестапо қызметінде болған) күзетшілерге көз жұму үшін ақы төледі. Басқа, нашар ұйымдастырылған контрабанда түрлері де болды. Күн сайын арбалар гетто қабырғасынан өтіп, сыбызғы естіліп, азық-түлік қаптары қабырғадан лақтырылатын. Контрабандистердің көптегені – арийлік және еврейлік жақтарды байланыстыратын арықтар арқылы сырғанаған балалар еді. Шпильман мұндай операцияны бақылап тұрғанын айтады: тауарлар лақтырылған, ал бала одан кейін ілесіп келе жатқанда, оның кішкентай денесі кенеттен айқайлап, көрінді, сонымен бірге қабырғаның арғы жағынан неміс дауысы естілді. Баланың тез арада арықтан шығуына көмектесу үшін мен жүгірдім, бірақ күш-жігерімізге қарамастан, оның жамбасы арықта тығылып қалды. Мен оның кішкентай қолын бар күшіммен тартып, оның айқайы күшейе берді, ал қабырғаның арғы жағынан полиция қызметкерінің соққыларын естідім. Мен баланы құтқарып алсам, ол қайтыс болды. Оның омыртқасы сынған. Уақыт өте келе гетто зиялылар мен орта және жоғарғы таптан тұратын кішкентай геттоға және қалған Варшава еврейлерін қамтитын үлкен геттоға бөлінді. Екі гетто Хлодна көшесіндегі өткелмен байланысты болды. Шпильман отбасымен кішкентай геттода тұрды, ол аз халыққа толы және қауіпсіз болды. Ол үлкен геттоға барған сайын, қажет болған жағдайда контрабандист, саудагер, жүргізуші немесе тасымалдаушы болып жұмыс істейтін досы Йехуда Зыскиндке баратын. Зыскинд Шпильманға геттодан тыс жерлерден радиоарқылы келетін соңғы жаңалықтарды жеткізді. 1942 жылдың қысында Зыскинд пен оның отбасы жасырын басылымдар шығарғаны үшін ұсталып, атып тасталды. Шпильман басқа да істерін аяқтағаннан кейін кішкентай геттодағы үйіне қайтатын. Жолда ол көшеде кітап сатумен айналысатын ағасы Генрихпен кездесетін. Генрих, Владислав сияқты, мәдениетті және білімді адам еді. Көптеген достары оған зиялы жастардың көптегені сияқты, еврей гетто полициясына қосылуға кеңес берді, ол СС-тің басшылығымен жұмыс істейтін еврейлер ұйымы еді, геттодағы заңды сақтауға жауапты. Генрих "бандиттермен" жұмыс істеуден бас тартты. 1942 жылдың мамыр айында еврей полициясы немістер үшін "адам аулау" міндетін орындауды бастады: олар, мүмкін, Гестапо рухын ұстады деуге болады. Олар киімдерін киіп, полиция қалпақтарын киіп, резеңке таяқтарды қолдарына алған кезде мінездері өзгерді. Олардың басты мақсаты – Гестапомен тығыз байланыста болу, Гестапо офицерлеріне көмектесу, олармен бірге көшеде жүру, неміс тілін білуді көрсету және еврей халқымен қарым-қатынастағы қатыгездікпен өзара бәсекелесу еді. Еврей полициясы жүргізген "адам аулау" кезінде Генрих ұсталып, қамауға алынды. Шпильман Генрихті босатуға және өзінің тұтқындалуына жол бермеу үшін еңбек бюросына барды, өйткені оның ешқандай құжаты дұрыс емес еді. Көптеген күш-жігер жұмсағаннан кейін, ол еңбек бюросы директорының орынбасарынан Генрих сол түні үйге оралатынына уәде алды. Қамауға алынған басқа адамдар Треблинкаға жіберілді.

By the time the Germans closed the gates of the ghetto on 15 November 1940, Szpilman's family had sold all their belongings, including their "most precious household possession", the piano. Szpilman found he was able to earn a living by playing piano, first in the ghetto's Café Nowoczesna in Nowolipki Street, then in a café in Sienna Street frequented by the Jewish intelligentsia, and later in the ghetto's largest café, the Sztuka in Leszno Street. The Café Nowoczesna pandered to the ghetto's upper class, largely smugglers and their guests. The closure of the ghetto had made little difference to the trade. Food, drink and luxury goods arrived heaped on wagons; Kon and Heller, who ran the business (both in the service of the Gestapo), paid the guards to turn a blind eye. There were other, less organized, forms of smuggling too. Every afternoon carts would pass by the ghetto wall, a whistle would be heard, and bags of food would be thrown over the wall. Several smugglers were children who squeezed through the gutters that ran from the Aryan to the Jewish side. Szpilman describes watching such an operation in progress; the goods had been thrown over, and the child was about to follow:

His skinny little figure was already partly in view when he suddenly began screaming, and at the same time I heard the hoarse bellowing of a German on the other side of the wall. I ran to the child to help him squeeze through as quickly as possible, but in defiance of our efforts his hips stuck in the drain. I pulled at his little arms with all my might, while his screams became increasingly desperate, and I could hear the heavy blows struck by the policeman on the other side of the wall. When I finally managed to pull the child through, he died. His spine had been shattered. As time went on, the ghetto slowly split into a small ghetto, made up of the intelligentsia and middle and upper classes, and a large one that held the rest of the Warsaw Jews. The two were connected by a crossing on Chłodna Street. Szpilman and his family lived in the small ghetto, which was less crowded and dangerous. Whenever he went into the large ghetto, he would visit a friend, Jehuda Zyskind, who worked as a smuggler, trader, driver or carrier as the need arose. Zyskind would supply Szpilman with the latest news from outside the ghetto, which he received via radio. In the winter of 1942, Zyskind and his family were shot after being caught producing underground publications. After completing whatever other business he had, Szpilman would head back to his house in the small ghetto. On his way he would meet up with his brother, Henryk, who made a living trading books in the street. Henryk, like Władysław, was cultured and well educated. Many of his friends advised him to do as most young men of the intelligentsia and join the Jewish Ghetto Police, an organization of Jews who worked under the SS, upholding their laws in the ghetto. Henryk refused to work with "bandits". In May 1942 the Jewish police began to carry out the task of "human hunting" for the Germans:

You could have said, perhaps, that they caught the Gestapo spirit. As soon as they put on their uniforms and police caps and picked up their rubber truncheons, their natures changed. Now their ultimate ambition was to be in close touch with the Gestapo, to be useful to Gestapo officers, parade down the street with them, show off their knowledge of the German language and vie with their masters in the harshness of their dealings with the Jewish population. During a "human hunt" conducted by the Jewish police, Henryk was picked up and arrested. Szpilman went to the labour bureau building, hoping that his popularity as a pianist would be enough to secure Henryk's release and stop himself from being arrested as well, for none of his papers were in order. After much effort, he managed to extract a promise from the deputy director of the labour bureau that Henryk would be home by that night. The other men arrested during the sweep were taken to Treblinka.

Umschlagplatz (көлік жүзі)

Депортация 1942 жылдың 22 шілдесінде басталды. Геттоның барлық аудандарынан кездейсоқ таңдалған ғимараттарды неміс офицерлері еврей полициясының жасақтарымен қоршады. Тұрғындарды шақырып, ғимараттарды тексерді, содан кейін барлығын вагондарға тиеп, Варшава Гданьская вокзалының жанындағы Ставки көшесіндегі Умшлагплацқа (жинау алаңы) алып барды. Сол жерден оларды пойыздарға мінгізді. Қаланың әр жеріне ілінген хабарламаларда еңбекке жарамды еврейлердің барлығы шығысқа, неміс заводтарында жұмыс істеуге жіберілетіні жазылған. Олардың әрқайсысына 20 килограммдық жүк, әшекейлер және екі күндік азық-түлік рұқсат етілді. Тек еврейлер кеңесінің (Юденрат) немесе басқа да қоғамдық ұйымдардың қызметкерлері ғана көшірілуден босатылды. Егер олар неміс қауымына пайдалы болса, Варшавада қалуға мүмкіндік алады деген үмітпен еврейлер геттода жұмысқа қабылдап жатқан неміс фирмаларында жұмыс іздеуге тырысты. Жұмыс таба алғандарға, көбінесе жұмыс берушіге ақы төлегеннен кейін, жұмыс куәлігі берілетін. Олар киімдеріне жұмыс істейтін орынның атын тігіп тағар еді. Алты күн іздеу мен келісімдерден кейін Шпильман отбасының барлығына жеткілікті алты жұмыс куәлігін алды. Осы уақытта Генрих, Владислав және олардың әкесі Umschlagplatz маңындағы жинау орталығында еврей отбасыларының ұрланған мүліктерін сұрыптау жұмысын атқарды. Олар отбасымен бірге орталықтағы еврей жұмысшыларына арналған казармаларға көшіп-қонуға рұқсат алды. 1942 жылдың 16 тамызында олардың жолы таусылды. Жинау орталығында іріктеу жүргізілді, нәтижесінде Генрих пен Халина ғана жұмысқа жарамды деп танылды. Отбасының қалған бөлігі Umschlagplatzқа жіберілді. Генрих пен Халина, жинау орталығында жұмыс істеп, отбасының жағдайы туралы естіп, олар да сол жерге баруға ерікті болды. Шпильман бауырларының ойсыз шешімінен қорқып, күзетшілерге шағымданып, оларды босатуға қол жеткізе алмағаннан кейін ғана олардың қасында болуға келісті. Отбасы үлкен ашық алаңда отырды:

The deportations began on 22 July 1942. Buildings, randomly selected from all areas of the ghetto, were surrounded by German officers leading troops of Jewish police. The inhabitants were called out and the buildings searched, then everyone was loaded into wagons and taken to the Umschlagplatz (assembly area) in Stawki Street next to the Warszawa Gdańska station. From there, they were loaded onto trains. Notices posted around the city said that all Jews fit to work were going to the East to work in German factories. They would each be allowed 20 kilograms of luggage, jewelry, and provisions for two days. Only Jewish officials from the Judenräte or other social institutions were exempt from resettlement. In the hope of being allowed to stay in Warsaw if they were useful to the German community, Jews tried to find work at German firms that were recruiting within the ghetto. If they managed to find work, often by paying their employer to hire them, Jews would be issued with certificates of employment. They would pin notices bearing the name of the place where they were working onto their clothing. After six days searching and deal making, Szpilman managed to procure six work certificates, enough for his entire family. At this time, Henryk, Władysław and their father were given work sorting the stolen possessions of Jewish families at the collection centre near the Umschlagplatz. They and the rest of the family were allowed to move into the barracks for Jewish workers at the centre. On 16 August 1942, their luck ran out. A selection was carried out at the collection centre, and only Henryk and Halina passed as fit to work. The rest of the family was taken to the Umschlagplatz. Henryk and Halina, working in the collection centre, heard about the family's plight and volunteered to go there too. Szpilman was horrified by his siblings' headstrong decision, and only accepted their presence after his appeal to the guards had failed to secure their release. The family sat together in the large open space:

Бір сәтте, мойнына тәттілер қорабын ілген бір бала қалың жұрттың арасынан бізге қарай келе жатты. Ол оларды абдырап қалғанша қымбатқа сататын, бірақ ол ақшаны не істемек екенін Құдай ғана біледі. Соңғы тиындарымызды жинап, бір кремді кәмпиль сатып алдық. Әкесі оны қаламшасымен алты бөлікке бөлді. Бұл біздің соңғы бірге жеген тамағымыз болды. Сол күні кешкі сағат алтыда алғашқы вагондар толып кетті. Хлордың күшті иісі сезілді. СС әскерлері адамдарды мылтық салдақтарымен итеріп, ішіндегілер жылап, айқайлап жатты. Шпильман отбасымен бірге пойыздың жартысына дейін жүргенде, біреу оның атын айқайлап шақырды: "Міне! Міне, Шпильман!" Біреу оны жағасынан ұстап, полиция шебінен шығарып алды. Шпильман енді отбасын көрмеді. Пойыз оларды Треблинка жойғы лагеріне апарды, содан ешкім соғыстан аман қалған жоқ.

Қаланың өлімі

Шпильман өзін қауіпсіз ұстау үшін жұмыс істеді. Оның алғашқы жұмысы үлкен геттоның қабырғаларын бұзу болды; еврейлердің көпшілігі депортацияланғандықтан, ол қайтадан иеленуге дайындалып жатқан еді. Осы жұмыс істеп жүріп, Шпильманға Варшаваның бейтарап аудандарына баруға рұқсат берілді. Олар басқа жұмысшылармен бірге поляктардың тағам сататын орындарына барып, картоп пен нан сатып алатын. Тағамның бір бөлігін жеп, қалғанын геттода сату немесе айырбастау арқылы (онда баға өте жоғары болды), жұмысшылар өздерін азықтандырып, келесі күні қайталауға жеткілікті ақша жинайтын. Шпильман тағы бір іріктеуден өтіп, басқа жұмыстарға жіберілді. Соңында, ол "қойма басқарушысы" лауазымына бекітіліп, СС гарнизонындағы қоймаларды ұйымдастырумен айналысты. Осы шамада, Шпильманның тобының басшылары немістерге оларды сенімдірек сезіндіру үшін әр адамға күн сайын бес килограмм картоп пен бір нан беруге шешім қабылдады; соңғы іріктеуден бері депортация қорқынышы күшейген еді. Бұл тағамды алу үшін, оларға әр күні қалаға арбамен барып сатып алуға өкіл таңдауға рұқсат берілді. Олар "Мажорек" (Кішкентай Майор) деген атпен танылған жас жігітті таңдады. Майорек тек тағам жинаумен ғана айналыспады, сонымен қатар геттодағы еврей қарсылығы мен одан тыс жердегі ұқсас топтар арасында байланыс қызметін атқарды. Ол күн сайын тағам қаптарының ішіне жасырып, қару-жарақ пен оқ-дәрілерді геттоға әкеліп, оларды Шпильман мен басқа жұмысшылар қарсылық күштеріне жеткізетін. Майорек Шпильманның сырттағы поляк достарымен де байланыс жасады; Майорек арқылы Шпильман геттодан қашуды ұйымдастырды. 1943 жылдың 13 ақпанында Шпильман гетто қақпасынан өтіп, екінші жағында досы Анджей Богуцкиймен кездесті. Богуцкий Шпильманды көрген бойда, бұрылып, олар келісіп алған жасырынған жерге қарай жүгіре бастады. Шпильман оның соңынан еріп, неміс өтіп бара жатқанда көше шамдарының жарығына түсіп, еврей екенін көрсетпеу үшін сақтық танытты. Шпильман алғашқы жасырынған жерінде бірнеше күн ғана тұрды да, кейін басқа жерге көшті. Қалада жасырынып жүргенде, ол көп рет пәтерден пәтерге көшіп-қонуға мәжбүр болды. Әр жолы оған поляк қарсылық қозғалысына қатысқан достары тамақ жеткізіп отырды, олар көбінесе кешігіп келгенімен, мүмкіндігінше жиі келіп тұратын. Бұл айлар Шпильман үшін ұзақ және көңілсіз болды; ол уақытын тыныш та, қарапайым ингредиенттерден күрделі тағамдар пісіруге үйреніп, оқумен және өзіне ағылшын тілін үйретумен өткізді. Осы кезеңде ол немістердің қолға түсіп алуынан үнемі қорқып өмір сүрді. Егер ол қашып құтыла алмаса, өзін-өзі өлтіруді жоспарлаған, осылайша тергеу кезінде оның көмекшілерін құрбандыққа салудан сақтамақ болды. Жасырынып жүрген айларда ол бірнеше рет өмірден қол үзгенге айналды.

Szpilman got work to keep himself safe. His first job was demolishing the walls of the large ghetto; now that most of the Jews had been deported, it was being reclaimed. While doing this, Szpilman was allowed to go to the Gentile side of Warsaw. When they could slip away, he and the other workers visited Polish food stalls and bought potatoes and bread. By eating some of the food and selling or trading the rest in the ghetto (where the value skyrocketed), the workers could feed themselves and raise enough money to repeat the exercise the next day. Szpilman survived another selection and was sent to other jobs. Eventually, he was posted to a steady job as "storeroom manager", where he organized the stores at the SS accommodation. At around this time, the Germans in charge of Szpilman's group decided to allow each man five kilograms of potatoes and a loaf of bread every day, to make them feel more secure under the Germans; fears of deportation had been running at high levels since the last selection. To get this food, the men were allowed to choose a representative to go into the city with a cart every day and buy it. They chose a young man known as "Majorek" (Little Major). Majorek acted not only to collect food, but as a link between the Jewish resistance in the ghetto and similar groups outside. Hidden inside his bags of food every day, Majorek would bring weapons and ammunition into the ghetto to be passed to the resistance by Szpilman and the other workers. Majorek was also a link to Szpilman's Polish friends on the outside; through Majorek, Szpilman managed to arrange his escape from the ghetto. On 13 February 1943, Szpilman slipped through the ghetto gate and met up with his friend Andrzej Bogucki on the other side. As soon as he saw Szpilman coming, Bogucki turned away and began to walk towards the hiding place they had arranged for him. Szpilman followed, careful not to reveal himself as Jewish by straying into the light of a street lamp while a German was passing. Szpilman only stayed in his first hiding place for a few days before he moved on. While hiding in the city, he had to move many times from flat to flat. Each time he would be provided with food by friends involved in the Polish resistance who, with one or two exceptions, came irregularly but as often as they were able. These months were long and boring for Szpilman; he passed his time by learning to cook elaborate meals silently and out of virtually nothing, by reading, and by teaching himself English. During the entire period he lived in fear of capture by the Germans. If he were ever discovered and unable to escape, Szpilman planned to commit suicide so that he would be unable to compromise any of his helpers under questioning. During the months spent in hiding, he came extremely close to suicide on several occasions.

Варшава көтерілісі

Шпильман 1944 жылдың тамызына дейін жасырынған жерлерінде өмір сүруін жалғастырды. Сол айда, қалаға алғашқы совет снарядтары түскеннен кейін бірнеше апта өткен соң, Варшава көтерілісі басталды, Польшаның үй армиясы неміс басқыншыларына қарсы күресті. Кеңес шабуылының нәтижесінде немістер азаматтық тұрғындарды эвакуациялай бастады, бірақ Варшавада әлі де күшті әскери күш болды. Варшава көтерілісінің мақсаты осы әскери күштерді жою болды. Шпильман жасырынған төртінші қабаттағы пәтерінің терезесінен жақсы көрініс ашылды. Неміс аумағында жасырынған ол, соғысқа қосылу үшін қолайлы жағдайда болмады – оған бірнеше неміс әскерінің бөлімдерінен өту қажет болар еді, сондықтан ол ғимаратында қалды. 1944 жылдың 12 тамызында, көтерілістің артында тұрғандарды іздеу үшін неміс әскері Шпильманның ғимаратына келді. Ғимарат украин фашистерімен қоршалды, және оны қирату алдында тұрғындарға эвакуациялануға бұйрық берілді. Бір танк ғимаратқа бірнеше рет оқ атқаннан кейін, оны өртеп жіберді. Шпильман тек бірінші қабаттағы пәтерлер ғана өртеніп жатыр деп үміттенеді, және ол биік қабатта тұрып, өрттен құтыла алады деп ойлады. Бірақ бірнеше сағаттан кейін бөлмесі түтінге толып қалды. Ол өлімге дайын болды және ұйықтар дәрілерді жұтып, содан кейін бір бөтелке опиум ішіп, өз-өзіне қол жұмсауға шешім қабылдады. Бірақ ұйықтар дәрілерді ішкеннен кейін, олар бірден әрекет етті, бос асқазанында. Ол оянғанда, өрт бұрынғыдай күшті болмады. Шпильманның үйінен төменгі қабаттар әртүрлі дәрежеде өртенді, ол бөлмелерді толтырған түтіннен құтылу үшін ғимараттан шықты. Ол ғимараттың сыртында, қабырғаға сүйеніп, жолдағы немістерден жасырынды. Ол қараңғыға дейін жасырынды, содан кейін жолдан өтіп, эвакуацияланған, аяқталмаған аурухана ғимаратына бет алды. Ол жолды қол-аяқпен, жатып, неміс әскері көрінген сайын өліктің денесіндей болып көрінді (жолда көптеген өліктер болды). Ақыры ауруханаға жетіп, еденге құлап, ұйықтап қалды. Келесі күні Шпильман аурухананы мұқият аралап шықты. Ол немістер алып кетуге ниеттенген заттарға толы болды, сондықтан ол ғимаратта жүргенде, тонау үшін келген топқа тап болмас үшін абай болуы керек еді. Ауруханадағы патрульдерден қашу үшін Шпильман аурухананың шетіндегі ағаш бөлмесіне жасырынды. Ауруханада тамақ пен су азырақ болды, ал алғашқы төрт-бес күн бойы Шпильман ештеңе таба алмады. Тағы да тамақ іздеп барғанда, Шпильман бірнеше нан қабығы мен суға толы өрт сөндіру шелекін табады. Иісі бар су көзге көрінетін пленкамен жабылған, бірақ Шпильман терең ішті, бірақ одан кейін көптеген өлі жәндіктерді жұтып алғаннан кейін тоқтады. 30 тамызда Шпильман өзінің бұрынғы ғимаратына қайта оралды, ол қазір толығымен өртеніп кеткен болатын. Осы жерде, азық-түлік қоймаларында және ванналарда (өрттен кейін ашық қалған) Шпильман нан мен жаңбыр суын тауып, аман қалды. Осы ғимаратта болған кезінде Варшава көтерілісі жеңілді және азаматтық тұрғындарды эвакуациялау аяқталды. Польшаның үй армиясы 1944 жылдың 2 қазанында капитуляция туралы келісімге қол қойды; шамамен 200 000 азамат қаза тапты. 14 қазанға дейін Шпильман мен неміс әскері Варшавадағы жалғыз адамдар болып қалды, қала немістер тарапынан толығымен қиратылды: [Қала] қазір өртенген ғимараттардың аспанға тік көтерілген түтін шығаратын қалдықтарынан және бомбалаудан аман қалған қабырғалардан тұрады: ғасырлар бойы өмір сүрген халқымның мәдениеті мен жүздеген мыңдаған өлтірілген құрбандардың денелері көмілген, осы күздің соңғы күндерінің жылылығында шіріп, ауаны қорқынышты иіске толтырған қираған және күлден тұратын қала. Қараша айы басталғанда, қыс та басталды. Шпильман пәтер блогының шатырында, суық пен қардан қорғанышсыз, қатты суықтап бастады. Суық пен нашар жағдайдың салдарынан, ол ыстық ботқаға деген теңсіз құштарлық сезіміне бой алдырды. Сондықтан, үлкен тәуекелге бара, Шпильман шатырдан төмен түсіп, бір пәтерде жұмыс істеп тұрған пешті табады. Ол пешті жағуға тырысып жатқанда, оны неміс солдаты табады: Сол кезден бастап Шпильман шатырда жасырынуға шешім қабылдады, тек кешке қарай азық іздеп келеді. Бірақ көп ұзамай ол жоспарларын өзгертуге мәжбүр болды. Бір күні шатырда жатқанда, кенеттен оқ атылған дыбыс естіді; екі неміс шатырда тұрып, оған оқ атып жатыр. Шпильман қақпадан баспалдаққа, содан кейін өртенген ғимараттардың арасына сығалап түсті.

Szpilman continued to live in his hiding places until August 1944. That month, just weeks after the first Soviet shells had fallen on the city, the Warsaw uprising began, the Polish Home Army's effort to fight the German occupiers. As a result of the Soviet attack, the Germans had begun evacuating the civilian population, but there was still a strong military presence in Warsaw. This was the target of the Warsaw rebellion. From the window of the fourth floor flat in which he was hiding, Szpilman had a good vantage point from which to watch. Hiding in a predominantly German area, he was not in a good position to join the fighting—he would need to get past several units of German soldiers who were holding the area—so he stayed in his building. On 12 August 1944, the German search for those behind the rebellion reached Szpilman's building. It was surrounded by Ukrainian fascists and the inhabitants were ordered to evacuate before the building was destroyed. A tank fired a couple of shots into the building, then it was set alight. Szpilman could only hope that the flats on the first floor were the only ones burning, and that he would escape the flames by staying high. But within hours, his room filled with smoke, and he began to feel the effects of carbon monoxide poisoning. He was resigned to dying, and decided to commit suicide by swallowing sleeping pills followed by a bottle of opium. But as soon as he took the sleeping pills, which acted almost instantly on his empty stomach, he fell asleep. When he woke up, the fire was no longer burning as powerfully. All the floors below Szpilman's were burned out to varying degrees, and he left the building to escape the smoke that filled the rooms. He sat down just outside the building, leaning against a wall to conceal himself from the Germans on the road on the other side. He remained hidden until dark, then he struck out across the road to an unfinished hospital building that had been evacuated. He crossed the road on hands and knees, lying flat and pretending to be a corpse (of which there were many on the road) whenever a German unit came into sight. When he eventually reached the hospital, he collapsed on the floor and fell asleep. The next day Szpilman explored the hospital thoroughly. It was full of items the Germans intended to take with them, meaning he would have to be careful travelling around the building in case a group should arrive to loot. To avoid the patrols that occasionally swept the building, Szpilman hid in a lumber room, tucked in a remote corner of the hospital. Food and drink were scarce in the hospital, and for the first four or five days of his stay in the building, Szpilman was unable to find anything. When, again, he went searching for food and drink, Szpilman managed to find some crusts of bread and a fire bucket full of water. The stinking water was covered in an iridescent film, but Szpilman drank deeply, although he stopped after inadvertently swallowing a considerable amount of dead insects. On 30 August Szpilman moved back into his old building, which by now had entirely burnt out. Here, in larders and bathtubs (now open to the air because of the fire), Szpilman found bread and rainwater, which kept him alive. During his time in this building the Warsaw uprising was defeated and the evacuation of the civilian population was completed. The Polish Home Army signed the capitulation agreement on 2 October 1944; 200,000 civilians are thought to have died. By October 14 Szpilman and the German army were all but the only humans still living in Warsaw, which had been completely destroyed by the Germans:

[The city] now consisted of the chimneys of burnt out buildings pointing to the sky, and whatever walls the bombing had spared: a city of rubble and ashes under which the centuries old culture of my people and the bodies of hundreds of thousands of murdered victims lay buried, rotting in the warmth of these late autumn days and filling the air with a dreadful stench. As November set in, so did winter. Living in the attic of the block of flats, with very little protection from the cold and the snow, Szpilman began to get extremely cold. As a result of the cold and the squalor, he eventually developed an insatiable craving for hot porridge. So, at great risk, Szpilman came down from the attic to find a working oven in one of the flats. He was still trying to get the stove lit when he was discovered by a German soldier:

From then on, Szpilman decided to stay hidden on the roof, coming down only at dusk to search for food. He was soon forced to change his plans. Lying on the roof one day, he suddenly heard a burst of gunfire; two Germans were standing on the roof shooting at him. Szpilman slithered through the trapdoor onto the stairway, and down into the expanse of burnt out buildings.

Вильм Хозенфельд

Көп ұзамай Шпилман өзі тұратын осындай ғимаратты тауып алды. Бұл аймақтағы жалғыз көп қабатты ғимарат болды және, әдетінше, ол төбеліне көтерілді. Бірнеше күннен кейін ол бір ас үйді қарастырғанда, не істеп жатқанын сұраған неміс дауысын естіді. Шпильман ештеңе айтпады, бірақ дүкенхана есігінің жанында үмітсіз отырды. Неміс офицері Вильм Хозенфельд оның мамандығын сұрағанда, Шпильман өзінің пианист екендігін айтты. Хозенфельд оны көрші бөлмедегі фортепианоға алып барып, ойнауға бұйырды:

Хозенфельд Шпильманмен бірге оның жасырынған жерін қарап шықты. Төбелікті мұқият тексергенде, Шпильман байқамаған төбеліктің үстіндегі шатыр бөлмені тапты. Ол Шпильманға баспалдақ тауып, шатырға көтерілуге көмектесті. Сол кезден бастап оның бөлімшесі Варшавадан шегінгенге дейін Шпильманды азық-түлік, сумен қамтамасыз етті және кеңес әскерінің алға жылжуы туралы жақсы хабар жеткізді. Хозенфельдтің бөлімшесі 1944 жылдың желтоқсан айының бірінші жартысында кетіп қалды. Ол Шпильманға азық-түлік және неміс әскерінің жамылғысын қалдырды. Шпильман оған ризашылығын білдіруге шамасы келмеді, бірақ егер оған көмек қажет болса, Польша радиосының пианині Шпильманды сұрауы керектігін айтты. 1945 жылдың 17 қаңтарында кеңес әскері келді. Қала азат етілгеннен кейін, әскерлер келіп, олардың соңынан жеке-жеке немесе шағын топтарда азаматтар ілесіп келді. Жақындасуға тырысып, Шпильман жасырынған жерінен шығып, арқасында орамал байлаған әйелмен амандасты. Ол сөзін аяқтамас бұрын, әйел орамалын тастап, бұрылып, "неміс!" деп айқайлап қашты. Ол ғимаратқа асығыс кірді. Бірнеше минуттан кейін ғимаратты төменгі қабат арқылы кіретін әскерлер қоршап алды. Шпильман баспалдақтан баяу түсіп, "Оқ атпаңыздар! Мен полякпын!" - деп айғайлады. Жас поляк офицері баспалдақпен оның қасына келді, тапаншасын нұсқап, қолын көтеруді бұйырды. Офицер оны мұқият тексерді; ол ақырында Шпильманның поляк екенін мойындады және тапаншасын түсірді.

Соғыстан кейінгі мансап, соңғы жылдары және өлімі

1945 жылы Варшавадағы Польша радиосында музыкалық мансабын қайта бастады. Жаңадан қайта құрылған Варшава радиосының жазу студиясында жазған алғашқы шығармасы – Шопеннің До-диез минорындағы Ноктурны – ол алты жыл бұрын орындаған соңғы шығармасы еді. Шпильман 1963 жылға дейін Польша радиосының музыка бөлімінің басшысы болды, содан кейін композиторлыққа көбірек уақыт арнау және концерттік пианист ретінде гастрольдік сапарлар жасау үшін зейнеткерлікке шықты. 1986 жылы ол концерттік өнерден толығымен қол үзді және кәсіби композитор болып жұмыс істеді. Шпильман 2000 жылдың 6 шілдесінде Варшавада 88 жасында дүние салды.

Бірінші басылым

Мемуардың бір бөлігі алғаш рет 1946 жылдың жазында "Памятики Шпильмана" ("Шпильманның естеліктері") деген атпен, польшалық апталық журнал "Przekrój"-да, 1938 жылы Крыницада демалыс кезінде Шпильманмен танысқан польшалық музыка сыншысы және танымал автор Джерзи Вальдорфтың авторлығымен жарияланды. Ол түсіндірме мен кіріспе қосты. Холокосттан аман қалғандардың ауызша айғақтары кәсіби жазушылармен тұрақты түрде жазылып алынды. Вольф Биерманның неміс және ағылшын тілдеріндегі басылымдардағы түсіндірмесіне сәйкес, "Śmierć Miasta" бірнеше айдан кейін польша цензурасымен таралымнан алынды. Еврейлердің, орыстардың және поляктардың немістермен ынтымақтастығы туралы куәлік сталиндік Польшаға да, тіпті ешкімге де ұнаған жоқ, деп жазды ол.

Неміс және ағылшын тілдеріндегі аудармалар

1998 жылы Карин Вольф жасаған неміс тіліндегі аударма "Экон Верлаг" баспасында "Дас вундербаре Überleben: Варшауэр Эриннерунген" ("The Miraculous Survival: Warsaw Memories") деген атпен жарық көрді. Бұл жаңа басылымда Уладислав Шпилман жалғыз автор ретінде көрсетілді, сондай-ақ Вильм Хозенфельдтің естеліктерінен алынған үзінді, Биерманның соңғы сөзі және Шпилманның ұлы Анджей Шпилманның кіріспесі де енгізілді. Вальдорф "Życie Warszawy" газетіне өзінің аты алынып тасталғанына қынжылғанын айтты, бірақ бәрі заңмен келісімде болды, өйткені авторлық құқық Шпилманға тиесілі еді. Сұхбаттан кейін Шпилман Вальдорфпен қарым-қатынасын үзіп қойды. Вальдорф сотқа шағымданып, Польша авторлары мен композиторларының қоғамы (ZAiKS) тараптардың арасында келісімге келді, онда Вальдорфтың аты келешек басылымдарда көрсетілуі тиіс еді. Оған сондай-ақ қаржылық өтемақы төленді. 1999 жылы Виктор Голанч Антеа Беллдің ағылшын тіліндегі аудармасын "Пианист: Варшавада 1939–45 жылдары бір адамның керемет аман қалған тарихы" деген атпен жариялады. Ағылшын тіліндегі басылым, басы артық болмаса, неміс тілінен аударылған; Белл поляк тілінен аударған жоқ.

Жаңа басылымдар: поляк, неміс

2000 жылы жаңа поляк басылымы – «Pianista: Warszawskie Wspomnienia 1939–1945» жарық көрді.

Экран

Польша жазушылары Ежи Анджеевский мен Чеслав Милош кітап негізінде "Варшаваның Робинзоны" ("Робинзон Варшавский") деген сценарий жазды, бірақ коммунистік үкімет цензурасы күрт өзгерістер енгізуді талап етті: мысалы, Шпильман еврей емес Рафальскиге айналды, ал неміс әскерінің офицері австриялық болып өзгертілді. Шпильманның қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, бала кезінде Краков геттосында тұрған Роман Полански "Пианист" (2002) фильмін түсірді, онда Адриен Броди Шпильман рөлін, ал Томас Кречманн Хозенфельд рөлін ойнады, сценарий авторы – Рональд Харвуд. Фильм 2002 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды. 2003 жылы 75-ші "Оскар" марапаттауда фильм Харвудқа "Ең жақсы бейімделген сценарий", Бродиге "Ең жақсы актер", ал Поланскиге "Ең жақсы режиссер" сыйлықтарын әкелді; сондай-ақ 56-шы Британ академиялық кино және телеарналар өнер академиясының "Ең жақсы фильм" және "Ең жақсы режиссер" сыйлықтарын, және "Сезар" сыйлығын "Ең жақсы фильм" номинациясында жеңіп алды.

Концерт және оқулар

2007 жылғы Манчестер халықаралық фестивалі аясында Питер Гиннесс пианист Михаил Рудидің сүйемелдеуімен Шпилманның кітабынан үзінділерді оқыды. Нейл Бартлетт режиссерлік еткен қойылым Манчестердегі Ғылым және өнеркәсіп мұражайының қоймасының шатырында өтті. Ғимараттың сыртындағы қолданыстан шыққан теміржол жолдары еврейлерді геттодан концлагерлерге апарған пойызды еске түсірді. Қойылым идеясын Руди ойлап тапты, және ол Анджей Шпилманның қолдауын алды. Руди Шпилманның музыкасына арналған концертте де өнер көрсетті, онда ол оның туыстарымен танысты. 2014 жылы Германияда Анджей Шпилман Фредерик Шопен мен Владыслав Шпилманның музыкасымен Ева Купиц орындаған "Пианист" кітабының тұсаукесерін ұйымдастырды. Шпилман кітаптан бөлімдерді оқыды.

Жүктелу туралы мәліметтер

Владислав Шпильман (1946). Қаланың Өлімі. Владислав Шпильманның естеліктері 1939–1945. Толықтырған [жетілдірген] Ежи Вальдорф, Варшава: Wiedza. Владислав Шпильман (1998). «Das wunderbare Überleben: Warschauer Erinnerungen» аудармасы. Карин Вольф. Дюссельдорф: Econ Verlag. Владислав Шпильман (1999). «Пианист»: 1939–45 жылдары Варшавада бір адамның керемет аман қалу тарихы, аударған. Антея Белл. Лондон: Victor Gollancz Ltd. Владислав Шпильман (1999). «Пианист»: 1939–45 жылдары Варшавада бір адамның керемет аман қалу тарихы, аударған. Антея Белл. Нью-Йорк: Picador. Владислав Шпильман (2000). «Le Pianiste: L'extraordinaire destin d'un musicien juif dans le ghetto de Varsovie, 1939 1945» аудармасы. Бернард Коэн. Париж: Robert Laffont. Владислав Шпильман (2000). «Пианист»: Варшавалық естеліктер 1939–1945. Краков: Znak. Владислав Шпильман (2002). «Der Pianist: Mein wunderbares Überleben» аудармасы. Карин Вольф. Берлин: Ullstein Taschenbuch.