Кіріспе

Польшалық екінші дүниежүзілік соғыс қарсылық қозғалысының күресшісі Ян Карски (туған Jan Kozielewski, 24 маусым 1914 – 13 шілде 2000) – Польша сарбазы, қарсылық күресшісі және дипломат. Ол 1940-1943 жылдары Польша эмиграциядағы үкіметіне және Польшаның батыс одақтастарына Германия басып алған Польшадағы жағдай туралы хабар жеткізуші ретінде белгілі. Ол Польшаның ахуалы, көптеген қарсылық топтарының арасындағы бәсекелестік, сондай-ақ Германияның Варшава геттосын қиратуы және Польша жерінде еврейлерді, поляктарды және басқаларды өлтіретін жойқын лагерьлерді құруы туралы мәлімдеді. Соғыстан кейін АҚШ-қа эмиграциялап, докторлық диссертациясын қорғап, ондаған жылдар бойы Джорджтаун университетінде халықаралық қатынастар және поляк тарихынан сабақ берді. Өмірінің соңына дейін Вашингтон қаласында тұрды. Карски 1981 жылға дейін соғыс кезіндегі миссиялары туралы көпке жариялаған жоқ, ол лагерьлерді азат ету туралы конференцияға спикер ретінде шақырылғанда ғана айтты. Карски Холокост тақырыбындағы Клод Ланцманның тоғыз сағаттық "Шоа" (1985) фильмінде еврей және поляк аман қалғандармен жасалған сұхбаттар негізінде бейнеленді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Карскиді жаңа Польша үкіметі, Еуропаның басқа елдері және АҚШ соғыс кезіндегі рөлі үшін құрметтеді.

Ерте өмір

Ян Карски 1914 жылғы 24 маусымда Польшаның Лодзь қаласында Ян Ромуальд Козилевский болып дүниеге келген. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, отбасы қаржылық қиындықтарға тап болды. Карски көпұлтты ауданда өсті, онда халықтың көп бөлігі еврейлерді құрады. Влодзимиер Волиньскідегі атты артиллерия офицерлері мектебінде әскери оқудан өткен соң, ол 1936 жылы үздік бітіруші болып, Полковник Йозеф Бек, кейін Польшаның Сыртқы істер министрі болған 5-ші атты артиллерия полкіне жіберілді. Карски 1935-1938 жылдары Румынияда (екі рет), Германияда, Швейцарияда және Ұлыбританияда әртүрлі лауазымдарда дипломатиялық тәжірибе жинап, дипломатиялық қызметке қабылданды. "Жоғары дипломатиялық практика" бойынша үздік бітіргеннен кейін, 1939 жылдың 1 қаңтарында Польша Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеуге кірісті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшаның қыркүйек науқаны барысында Карскидің 5-ші полкі генерал Зигмунт Пясецкий басқаратын Краков кавалерия бригадасының құрамында болды, бұл бригада Забковице мен Ченстохова аралығын қорғаған Краков армиясының бөлігі еді. 1939 жылдың 10 қыркүйегінде Томашов Любельски шайқасынан кейін, Карскидің 1-ші батареясы, 5-ші полкі сияқты бірнеше бөлімшелер Венгрияға жетуге тырысты, бірақ 17-20 қыркүйек аралығында Қызыл Армия тарапынан тұтқынға алынды. Карски Козиелшчина лагерінде (қазіргі Украина) ұсталды. Ол өзінің нағыз кіші лейтенант шенінен жасырып, форма алмастырғаннан кейін НКВД командирі оны қатардағы солдат деп таныды. Ол үшінші рейхке қосылған Лодзь қаласында туған адам ретінде немістерге берілді, осылайша советтердің жасаған Катынь қырғынынан поляк офицерлерінің арасында қаза болмай құтылды.

Карскидің өлімінен кейін

2010 жылы француз жазушысы Янник Ханель, курьердің Екінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі мен естеліктеріне негізделген «Ян Карски» романын жариялады. Ханель сонымен қатар үшінші бөлім қосты, онда ол Карскидің «тұлғасына» өзінің көзқарастарын енгізді, әсіресе Карскидің президент Рузвельтпен және басқа да АҚШ жетекшілерімен болған кездесуіне қатысты. Клод Ланцман авторды қатты сынға алып, Ханель сол кездегі маңызды тарихи жайттарды назарға алмағанын айтты. Ханель бұл оның көркем шығармадағы еркіндігінің бір бөлігі екенін мәлімдеді. Сол жылы кітаптың жарық көргеніне орай университетте «Ян Карскиге құрмет» атты дөңгелек үстел өтті. Онда Сыртқы қызмет мектебінің деканы Кэрол Ланкастер, Джорджтаун университетінің басқарма төрағасы Пол Таглиабуэ, бұрынғы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт, бұрынғы Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Збигнев Бжезинский, Польша елшісі Ришард Шнепф және раввин Харольд С. Уайт Карскидің мұрасы туралы пікір алмасты.

Жеке өмір

Карскидің бірнеше бауырлары болды, көбісі ағалары: Мариан, Богуслав, Цижриан, Эдмунд, Стефан және Узеф, сондай-ақ әпкесі Лора. Карскидің үлкен ағасы Мариан Козилевский (1898 ж.т.) әскери қызметте полковник шеніне жеткен және Екінші дүниежүзілік соғыста батыр саналған. Ол 1940 жылы Варшавада немістерге ұсталды және Аушвиц концлагерінде саяси тұтқын ретінде қамауда болған католик поляктарының арасында аман қалды. 1941 жылы босатылғаннан кейін Варшаваға оралып, қарсылық қозғалысына қосылды. Козилевский ағайындары Жозеф Пилсудскийді және көптеген жеке қайғыны бастан өткерген "ұмытылған армияның" мүшелерін құрметтеді. Соғыстан кейін Мариан бастапқыда Канадаға эмиграциялады, онда үйленді. Ол босқын ретінде күресіп, 1960 жылы Вашингтонға қоныс аударғаннан кейін төменгі деңгейдегі жұмыстар істеді, онда оның ағасы Ян тұрды. Мариан Козилевский 1964 жылы өз-өзіне қол жұмсады және Маунт-Оливет зиратына жерленді. 1965 жылы Карски 54 жастағы поляк яхудисі, биші және хореограф Пола Ниренскаға үйленді. Оның ата-анасы Польшаға нацистер шабуыл жасамас бұрын 1939 жылы Израильге эмиграциялаған болса, қалған отбасы мүшелері Холокост кезінде қаза болды. Ол 1992 жылы өз-өзіне қол жұмсады. Карски 2000 жылы Вашингтонда белгісіз жүрек және бүйрек ауруларынан қайтыс болды. Ол Джорджтаун университетінің ауруханасында көз жұмды. Ол Вашингтондағы Маунт-Оливет зиратында әйелі Пола Ниренска мен ағасы Марианның қабірлерінің жанына жерленді. Олар Поламен балалары болмады.

Құрметтер мен мұра

1982 жылдың 2 маусымында Яд Вашем Ян Карскиді халықтар арасындағы әділ деп мойындады. Сол жылы Иерусалимдегі Яд Вашемнің «Халықтардың әділдері» аллеясында оның есімімен ескерткіш тақташасы орнатылған ағаш отырғызылды. 1991 жылы Карски Мичиган университетінің Валленберг медалімен марапатталды. Карскиге құрмет көрсету үшін мүсіндер Нью-Йоркте 37-ші көше мен Мэдисон авенюінің бұрышында («Ян Карски бұрышы» деп аталды) және Вашингтондағы Джорджтаун университетінің аумағында орналастырылды. Краковтағы мүсінші Карол Бадина жасаған қосымша орындықтар Польшаның Кильце, Лодзь және Варшава қалаларында, сондай-ақ Израильдегі Тель-Авив университетінің кампусында орналасқан. Варшавадағы Польша еврейлері тарихы мұражайының жанындағы Карски орындығында соғыс туралы Карскидің қысқа сөзін ойнатуға арналған батырма бар. Джорджтаун университеті, Орегон мемлекеттік университеті, Балтимор еврей колледжі, Варшава университеті, Мария Кюри-Склодовская университеті және Лодзь университеті Карскиге құрметті докторлық дәрежесін берді. 1994 жылы Карски Холокост кезінде поляк еврейлеріне жасаған қызметі үшін Израильдің құрметті азаматы атанды. Карски Нобель сыйлығына ұсынылып, өлімінен аз уақыт бұрын БҰҰ Бас Ассамблеясы оны ресми түрде мойындады. Оның өлімінен кейін көп ұзамай жақын досы, әріптесі және өмірбаяны профессор Вальдемар Пясецкий бастамасымен Ян Карски қоғамы құрылды. Қоғам оның мұрасын сақтап, 2000 жылы оның құрған Ян Карскинің бұрқыт сыйлығын тағайындайды. Лауреаттардың қатарында: Эли Визель, Шимон Перес, Лех Валенса, Александр Квасьневский, Тадеуш Мазовецки, Бронислав Геремек, Яцек Курон, Адам Михник, Карол Модзелевский, Ориана Фаллачи, Дагоберто Вальдес Эрнандес, Станислав Дзивиш, «Tygodnik Powszechny» журналы, Гувер институты және АҚШ Холокост мемориалдық мұражайы бар. Карскидің өлімінен кейін оның мүлігі YIVO-мен Карски жасаған мұралық сыйлыққа байланысты заңдық дауға тартылды. Мэриленд апелляциялық соты (қазіргі Мэриленд жоғарғы соты) дауды шешті. 2011 жылдың сәуір айында Ян Карскидің 100 жылдығына арналған АҚШ кампаниясы 2014 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай, марқұм поляк дипломатының өмірі мен мұрасына қызығушылықты арттыру мақсатымен құрылды. 2012 жылдың қарашасында мақсаттарына жеткеннен кейін Ян Карскидің АҚШ-тағы 100 жылдық кампаниясы Ян Карски білім беру қорына айналды, ол Карскидің мұрасын және құндылықтарын насихаттауды жалғастыруда. Қордың президенті – поляк-американдық жазушы Ванда Урбанска. Қор Карскидің туғанына 100 жыл толуына орай Вашингтондағы Джорджтаун университетінде, Чикагодағы Лойола университетінде және Варшавада Карски туралы үш ірі конференцияны демеушілік етті. Кампания тобы Карскидің мерейтойына дейін оған Президенттік бостандық медалін алуға тырысты. Сонымен қатар, олар семинарлар, көркем қойылымдар және оның 1944 жылғы «Құпия мемлекеттің тарихы» кітабын қайта басып шығару сияқты білім беру шараларын ілгерілетуді жоспарлады. 2011 жылдың желтоқсанында 68 АҚШ өкілінің және 12 АҚШ сенаторының қолдауы алынып, медаль үшін Ақ үйге қолдау хаты жолданды. 2012 жылдың 23 сәуірінде АҚШ президенті Барак Обама Карскиге елдің ең жоғары азаматтық наградасы – Президенттік бостандық медалі берілетінін жариялады. Медальді президент Обама 2012 жылдың 29 мамырында өлгеннен кейін берді және Польшаның бұрынғы сыртқы істер министрі және өзі Холокосттан аман қалған еврей Адам Даниэль Ротфельдке тапсырды. Ян Карскинің отбасы салтанатты шараға шақырылмады, олар бұл шешімге қарсы наразылық білдірді. Медаль және Карскиге берілген басқа да наградалар Лодзь мұражайындағы «Карски кеңсесінде» қойылған. Бұл оның немересі және құда қызы доктор Козилевская Трзаска бастаған отбасының тілегіне сәйкес келеді. Барак Обаманың Президенттік бостандық медалін табыс ету кезінде айтқан сөзіндегі қате сөз «Обаманың қателігі» деп белгілі болды, себебі президент Карски барған нацистік Германияның транзиттік өлім лагері туралы айтқанда «Польшадағы өлім лагері» деп қате айтты. «Польшалық өлім лагерлері» термині көбінесе Польшадағы нацистік концлагерьлерді білдіреді, бұл (қате түсінік тудыруы мүмкін) поляк концлагерьлерінен өзгеше. «Польшалық өлім лагері» немесе «Польшалық концлагері» терминдері Батыс Германияның құпия қызметтерінде жұмыс істеген бұрынғы нацистерден шыққан деген хабар бар. Тарихшы Лешек Питрзак 1950 жылдардағы үгіт-насихат стратегияларын түсіндірді. Президент Обама кейіннен бұл терминді қате айту деп мойындады және Польша президенті Бронислав Коморовский оның түсіндірмесін қабылдады. 2014 жылдың ақпан айының басында Ян Карски қоғамы және Карски отбасы Польша президенті Бронислав Коморовскийге Карскиді соғысқа жасаған үлесін және жер астындағы поляк мемлекетінің барлық елшілерін еске алу үшін бригадир-генерал шеніне қайта өкілеттік беруге шақыру жолдады. Шақыруға бір жыл бойы жауап келмеді. Польша парламентінің депутаты профессор Тадеуш Ивиньский президенттің Карски мәселесіндегі әрекетсіздігін ашық сынады. 2014 жылдың 24 маусымында Люблинде «Ян Карски міссия орындалды» конференциясы Нобель сыйлығының лауреаты профессор Эли Визель, Польша президенті (1995–2005) Александр Квасьневский, Еуропалық еврейлер конгресінің президенті Моше Кантор және Польшаның бас раввині Майкл Шудрихтің демеушілігімен өтті.

Есте сақтау

Польшаның бұрынғы сыртқы істер министрі Владислав Бартошевский 2005 жылғы 27 қаңтарда Аушвиц-Биркенау концлагерінің азат етілуінің 60 жылдығына арналған салтанатты шарада сөйлеген сөзінде: "Польшаның қарсылық қозғалысы еркін әлемді жағдай туралы хабардар етіп, ескертіп отырды. 1942 жылдың соңғы тоқсанында поляк елшісі Ян Карски және оның миссиясының арқасында, сондай-ақ басқа да жолдармен Ұлыбритания мен АҚШ үкіметтері Аушвиц-Биркенауда не болып жатқаны туралы толыққанды хабардар болды". Артур Файнсодтың "Софи әпкеге бару" (2014) атты толық көлемді пьесасы Германия мен Польшада қойылды. Ағылшын тіліне аудармасы 2015 жылдың маусым айында Индиана штатының Блумингтон қаласындағы еврей театрында, ал сол жылдың тамызында Австралияда көрсетілді. Кларк Янг пен Дерек Голдман жазған "Менің әлемге баяндамам" атты жаңа пьесаның тұңғыш көрсетілісі Джорджтаун университетінде Карскинің 100 жылдық мерейтойына арналған конференция барысында өтті. Оскарға ұсынылған актер Дэвид Стратерн бұл пьесада Карски рөлін ойнады. Ол 2015 жылдың шілдесінде Нью-Йоркте қойылғанға дейін Варшавада ойналды; Стратерн барлық қойылымдарда Карски рөлін сомдады. Голдман бұл пьесаны Вашингтон мен Нью-Йоркте режиссерлік етті. Шілдедегі қойылымдар Еврей мұрасы мұражайы, Джорджтаун университетінің ғаламдық өнер мен саясат зертханасы, Bisno Productions және Ян Карски білім беру қорының бірлескен ұйымдастыруымен өтті.

Карскидің

"Польшалық өлім лагері". Collier's, 1944 жылдың 14 қазаны, 18–19, 60–61 беттер. Польшадан келген хабаршы: Құпия мемлекеттің тарихы, Бостон, 1944 (Польшалық басылымы: Tajne państwo: opowieść o polskim Podziemiu, Варшава, 1999). Польшаға қатысты үлкен державалар: 1919–1945 Версальден Ялтаға дейін. 1-басылым, Варшава, 1992, Wyd. PIW. Черчилль мен Рузвельттің Польша мәселесіндегі құпия дипломатиясы: 1940–1945 жж. Польша Батыс Еуропа және оның шығыс көршілері арасындағы байланыс көпірі болуға тиіс, Лодзь, 1997.

Карски туралы

Э. Томас Вуд және Станислав М. Янковский (1994). Карски: Бір адам Холокостты тоқтатуға қалай тырысты. John Wiley & Sons Inc. 316 бет; J. Korczak, Misja ostatniej nadziei, Варшава 1992. Е. Т. Вуд, Карски: эмиссар туралы әңгіме, Краков 1996. J. Korczak, Karski, Варшава 2001. С. М. Янковский, Карски: құпия эмиссардың есебі, Познань 2009. Генри Р. Лью, Lion Hearts Hybrid Publishers, Мельбурн, Австралия 2012.