Кіріспе
Мордехай Аниелевич (; 1919 – 8 мамыр 1943) – Варшава геттосы көтерілісі кезінде Еврейлердің жауыгерлік ұйымының (Żydowska Organizacja Bojowa, ŻOB) басшысы; Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ең ірі еврей қарсылық қозғалысы. Аниелевич басшылығымен геттоларда да, жойқын лагерлерде де одан әрі көтерілістерге шабыс жасады. Оның бейнесі батылдық пен құрбандық символы ретінде қалыптасты, және Холокост кезінде еврейлердің қарсылығының маңызды тұлғасы болды.
Mordechai Anielewicz (; 1919 – 8 May 1943) was the leader of the Jewish Combat Organization (Żydowska Organizacja Bojowa, ŻOB) during the Warsaw Ghetto Uprising; the largest Jewish resistance movement during the Second World War. Anielewicz inspired further rebellions in both ghettos and extermination camps with his leadership. His character was engraved as a symbol of courage and sacrifice, and was a major figure of Jewish resistance during the Holocaust.
Өмірбаян
Мордехай (Mordechaj) Аниелевич Абрахам (Аврахам) мен Цирил (Сирел) Зальтман отбасында Варшаваға жақын Вишков қаласында дүниеге келді, олар тәуелсіз Польша қайта құрылған кезде танысқан. Мордехай туылғаннан кейін көп ұзамай оның отбасы Варшаваға көшті. Мордехайдың Пинхас ағасы және Хава мен Фрида екі әпкесі болды. Ол 1933 жылы 14 жасында еврей тілінде оқытылатын Тарбут бастауыш мектебін бітірді. Мордехай 1933 жылдан 1935 жылға дейін Бетар жастар қозғалысының мүшесі болды. Ол Білім министрлігі бекіткен жеке еврей Лаор Гимназиясын (сондай-ақ Ла Ор) бітірді. Кейіннен ол сол жаққа қарай бағытталған Хашомер Хацаир ұйымына ауысты. 18 жасында ол әскери дайындыққа дейінгі поляк лагеріне барып оқыды.
Польшаны басып алудан қашу
1939 жылдың 7 қыркүйегінде, Польшаға неміс басқындығы басталғанына бір апта өткен соң, Аниелевич Варшавадан елдің шығысына сапар шекті, польша армиясы неміс шабуылын тоқтата алады деген үмітте. Кеңес Қызыл Армиясы Молотов-Риббентроп келісіміне сәйкес Польшаның шығысын басып алғанда, Аниелевич еврей қашқындыры, жастар қозғалысының мүшелері және саяси топтардың сол кезде кеңес үкіметі бақылауындағы Вильноға жиналғандығын естіді. Аниелевич Вильноға сапар шегіп, әріптестерін немістерге қарсы күресті жалғастыру үшін басқа польша аймақтарына адамдарды қайтаруға көндіруге тырысты. Содан кейін ол Румыния шекарасын өтіп, жас еврейлерге Палестинаға жол ашуға тырысты, бірақ ұсталып, кеңес түрмесіне қамалды. Біраз уақыттан кейін босатылып, 1940 жылдың қаңтар айында өзінің сүйіктісі Мира Фухрермен бірге Варшаваға оралды. Варшавада Аниелевич әкесін соңғы рет көрді, ол мәжбүрлі еңбекке тартылды. Ауқымды тығыздық, жеткіліксіз тағам және аурулар депортация тіпті басталмас бұрын ондаған мың адамның өліміне әкелді. 1941 жылдың қазан айында Польшадағы неміс оккупациялық әкімшілігі геттодан тыс жарамды рұқсаты жоқ әрбір еврейдің өлім жазасына кесілетіні туралы жарлық шығарды. 1941 жылдың соңында еврейлердің жаппай қырылуы туралы алғашқы хабарлар тарағаннан кейін Аниелевич Варшава геттосында еврейлердің өзін қорғау топтарын ұйымдастыруға кірісті. Лондондағы польша эмигранттық үкіметіне бағынышты польша қарсыластарына қосылуға жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды. 1942 жылдың наурыз айында Аниелевич антифашистік топтың негізін қалаушылардың бірі болды. Бірақ ол ұзаққа созылмады және ақырында таратылды. 1942 жылдың жазында ол Германияға қосылған Польшаның оңтүстік-батыс аймағына барып, қарулы қарсылықты ұйымдастыруға тырысты. Сонымен қатар, неміс билігі Варшава геттосындағы еврейлерді жою операциясын бастады. Күн сайын жынысына және жасына қарамастан 6000 еврей шығысқағы жұмыс лагерлеріне жіберілетіні туралы хабарланды, бұл қайта қоныстандыру бағдарламасының бөлігі болды. Бірінші партия 1942 жылдың 22 шілдесінде, еврей тарихындағы ең қайғылы күн – Тиша Б’Ав мерекесінің алдында аттанды. 1942 жылдың 12 қыркүйегіне дейін Варшава геттосынан неміс билігі 300 000 еврейді депортациялады. Олардың 265 мыңы Треблинкаға жіберіліп, онда өлтірілді. Неміс әскері депортация кезінде 10 000-нан астам еврейді өлтірді, ал 11 850 еврейді мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жіберді. 1942 жылдың қыркүйек айының ортасындағы депортациялардың алғашқы толқынынан кейін геттода шамамен 55-60 мың еврей қалды.
Варшава геттосының көтерілісі
1942 жылдың қазан айында еврей қарсыласы Польшаның Ішкі Армиясымен байланыс орнатуға қол жеткізді, олар геттоға шамалы көлемде қару-жарақ пен жарылғыш заттарды жеткізді. 1942 жылдың қыркүйек айының соңынан бастап еврейлер Варшава геттосында нығайтылған бункерлер мен баспаналар салуды бастады, ал 1943 жылдың қаңтарына қарай олардың саны 600-ге жетті. Әрбір қарсыластың қолында қару және бірнеше қол гранатасы (көпшілігі өздері жасаған) немесе Молотов коктейлі болды. Дегенмен, оқ-дәрі мен ауыр қару жетіспеді, тек бірнеше мылтық, жер миналары және бір автомат болды. 1943 жылдың 18 қаңтарында немістер депортацияны қайта бастады. Аниелевич, ŻOB және ŻZW мүшелерімен бірге әрекет етуге шешім қабылдады. Олардың он екісі эвакуацияланған еврейлер тобына қосылып, келісім бойынша неміс сарбаздарына шабуыл жасады. Келесі шатастықта депортацияланған еврейлердің бір бөлігі қашып құтыла алды. Шабуылға қатысқан қарсыластың көп бөлігі қаза тапты. Аниелевичтің өмірін Ицхак Сукник құтқарып қалды, ол оны қуған немістерге екі граната лақтырып, осылайша қашып кетуіне көмектесті. Бұл қарулы қарсылықтың алғашқы жағдайы маңызды болды. Бұл жағдай поляк астыртын топтарының еврей қарсыласына қару-жарақ беруге ынталандырды. Алайда, барлық қару-жарақ та астыртын топтардан келген жоқ. Олардың кейбіреулерін ЖОБ қару сатушылардан сатып алды. Көтерілістің басталуы 19 сәуірде басталған Варшава геттосының көтерілісіне дайындық болды. Осы үш ай ішінде Аниелевич басшылығы немістермен болашақ қақтығыстарға қарқынды дайындық жүргізді. Ол кең ауқымды туннельдер, бункерлер, шатырлар және күтпеген шабуылдар желісін пайдалана отырып, партизандық тактиканы қолдануды шешті. Ол геттода жеткілікті еврейлердің бірнеше ай бойы қарсы тұра алатынына сенді. Немістер депортацияны тоқтатқаннан кейін бір күн өткен соң, ол еврей шайқас ұйымы атынан гетто тұрғындарына ашық хат жазды: Біздің барлығымыз да Треблинкадағы өлім лагерінде қатал түрде өлтірілген 300 мың бауырластарымыздың қасіретін жақсы есте сақтаймыз. Алты ай бойы өлімнен үнемі қорқып, ертеңгі күннің не әкелетінін білмей өмір сүрдік. Бізге генерал-губернаторлықтан, Германиядан, басып алынған аумақтардан еврейлерді жою туралы ақпарат келді. Осы қатал жаңалықты естігенде, біз әр күні, әр сәтте өз сағатымызды күтеміз. Бүгін біз нацистік қылмыскерлердің бізді соңғы тамшы қанға, соңғы демге дейін жұмыс істеуге пайдалану үшін ғана тірі қалдырғанын түсінуіміз керек. Біз құлбыз, ал құлдың пайдасы болмаса, оны өлтіреді. Мұны әрқайсымыз түсінуіміз керек, әрқайсымыз оны әрқашан есте ұстауымыз керек. Геттоның толық жойылуы және қалған еврейлердің депортациясы 19 сәуірде, сағат 6-да, Адольф Гитлердің туған күні мен Пасха мерекесінің алдында басталды. СС офицері Фердинанд фон Саммерн Франкенэгг Варшаваға 850 сарбазды (неміс және украиналық) он алты офицермен бірге, жеңіл танк пен екі бронемашинамен жіберді. Еврей қарсыласының мүшелері неміс сарбаздарының топтарына үйлердің шатырларынан, балкондарынан, терезелерінен, есіктерінен және іргелес аулалардан тапанша, гранаталар мен Молотов коктейльдерімен шабуыл жасады. Неміс әскері сандық басымдыққа ие болғанымен, олар партизандық соғысқа мүлдем дайын болмады. Керісінше, еврейлер аймақты жақсы білді, көптеген жасырынған жерлері болды және жеке үйлердің байланысты болуынан оларды нысанаға алу қиын болды. Екі сағатқа созылған шайқастан кейін немістер шегінді. Келесі күні таңертеңгі сағат 11:00-де СС генерал-майоры Юрген Штроптың басқаруымен сарбаздар геттоға кірді, онда олар шамамен 750 еврей қорғаушысының қатты қарсылығына тап болды. Штроп артиллерияны орнатып, жасырынған еврейлерді іздеуге сарбаздарды жіберді. Сол күні түстен кейін екі еврей жігіті польша және еврей туларын бір үйдің шатырына іліп қойды. Екеуі де Штроптың ғана емес, Гиммлердің де назарында болды. Бірінші күнінің кешінде Штроп әскерін кері тартты. Келесі күндері немістер артиллерия мен жалынды лақтырғыштарды қолдана отырып, қатал қарсылықты басып тастады. Өрттен шыққан түтін мен ыстық көптеген еврейлерді баспаналарын тастап кетуге мәжбүр етті, ал кейбіреулері жанған үйлердің терезелерінен секіріп, өз-өзіне қол жұмсады немесе гетто салынғаннан кейін де қаланың басқа ұлт аймақтарымен байланысы бар кәріз желілері арқылы қашып кетті. Үшінші күні Штроп тактиканы өзгертті және неміс әскерінің шығындарын азайту үшін тікелей қақтығыстан аулақ болды. Төрт күннен астам соғысқаннан кейін, Муранувтағы еврей штабы құлады. Қорғаушылардың көпшілігі қаза тапты немесе жараланды, ал көптегені геттодан қашып кетті. 23 сәуірде Мила көшесіндегі үйдің астында бункер салынды. 25 сәуірге дейін немістер 25 500 еврейді ұстады. Ай соңында көптеген бункерлер мен жасырынған жерлер табылды және көптеген үйлер толығымен өртенді. 7 мамырда Зивия Любеткин басқаратын топ Мила көшесі астындағы Басқару Бункерінен кәріз жүйесі арқылы геттодан қашу жолын табуға шықты. Алайда, сол күні бункер немістермен табылды, сол кезде Аниелевич және оның сүйіктісі бар 200 адам болды. 7 мамырда Штроп бункердің ішкі "жетекші партиясының" табылуын Крюгерге хабарлады, ал келесі күні жоғары командаға нацистік күштер бункерге еніп, еврей әскери ұйымы ЗВЗ-ның "орынбасары" (дегенмен Аниелевич болды) сәтті "ұсталды және жойылды" деп хабарлады. Бұрынғы неміс концлагерінің орны Мордехай Аниелевич көшесі деп аталды. Израильдің көптеген қалаларында оның құрметіне көшелер аталды, оның ішінде Бир-Шева, Тель-Авив, Петах-Тиква, Сафед, Лод, Ашдод, Хайфа, Холон, Йехуд және т.б. 1983 жылы Израиль үкіметі Аниелевич пен Йозеф Глазманды геттоның батырлары ретінде құрметтейтін екі маркадан тұратын жиынтық шығарды. 2023 жылы Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласындағы Холокост ескерткішінде оның есімі мәңгіленді.
To the Jewish Masses in the Ghetto On January 22, 1943, six months will have passed since the deportations from Warsaw began. We all remember well the days of terror during which 300,000 of our brothers and sisters were cruelly put to death in the death camp of Treblinka. Six months have passed of life in constant fear of death, not knowing what the next day may bring. We have received information from all sides about the destruction of the Jews in the Government General, in Germany, in the occupied territories. When we listen to this bitter news we wait for our own hour to come, every day and every moment. Today we must understand that the Nazi murderers have let us live only because they want to make use of our capacity to work to our last drop of blood and sweat, to our last breath. We are slaves, and when slaves are no longer profitable, they are killed. Everyone among us must understand that, and everyone among us must remember it always. The final destruction of the ghetto and deportation of the remaining Jews began on 19 April, at 6 am, the day before Adolf Hitler's birthday and Passover. SS functionary Ferdinand von Sammern Frankenegg sent 850 soldiers (German and Ukrainian) to Warsaw with sixteen officers who accompanied a light tank and two armored cars. Members of Jewish resistance groups attacked groups of German soldiers with pistols, grenades, and Molotov cocktails from roofs, balconies, windows, doors and adjoining courtyards. Although the Germans had military superiority, they were not prepared whatsoever for the guerrilla way of fighting they had encountered. On the contrary, Jews had a perfect knowledge of the environment, relied on a number of hiding places, and were difficult to target because of the interconnection of individual houses. After two hours of intense fighting, the Germans withdrew. At 11:00 the next morning, soldiers under the command of SS General Jürgen Stroop entered the ghetto, where again they encountered hard resistance from approximately 750 Jewish defenders. Stroop set up artillery and sent soldiers to look for the hiding Jews. In the afternoon of the same day, there was a symbolic event where two Jewish boys climbed to the roof of one of the houses where they put Polish and Jewish flags. Both of them were in the eye of not only to Stroop, but also Himmler. On the evening of the first day, Stroop withdrew his men. During the following days, the Germans broke the tough resistance with the use of artillery and flame throwers. The smoke and heat from the fire forced a number of Jews to leave their shelters, and some chose to commit suicide by jumping from the windows of burning houses, or they escaped through the sewage lines that were still connected to the Gentile part of the city after the construction of the ghetto. On the third day of the collision, Stroop changed tactics and tried to avoid direct confrontation to reduce the number of German losses. After over four days of fighting, the Jewish headquarters in Muranów fell. Most of the defenders were dead or wounded, and many escaped outside the ghetto. On 23 April, a bunker was built under the house on Miła Street. Until 25 April, the Germans captured 25,500 Jews. At the end of the month, many bunkers and hiding places were exposed and most homes were burned to the ground. On 7 May, a group led by Zivia Lubetkin set out from the Command Bunkhouse under the Miła Street through a complex sewer system to find an escape route from the ghetto. The same day, however, the bunker was discovered by the Germansat that time, there were two hundred people, including Anielewicz and his girlfriend. On 7 May Stroop reported the discovery of the bunker of inner 'party leadership' to Krüger, and the following day, he reported to the high command that Nazi forces had breached the bunker and the "deputy head of the Jewish military organization ZWZ" (presumably Anielewicz) had successfully been "captured and liquidated". The site of a former German concentration camp, was renamed Mordechaj Anielewicz Street. Many cities in Israel have streets named after him, including Beersheba, Tel Aviv, Petah Tikva, Safed, Lod, Ashdod, Haifa, Holon, Yehud and more. In 1983, the Israeli government issued a two stamp set honoring Anielewicz and Josef Glazman as heroes of the ghettos. In 2023, he was commemorated in the Holocaust memorial at Rio de Janeiro, Brazil.