Кіріспе

Сан-Францискода 1873 жылы туған Вонг Ким Аркқа Қытайлықтарды шет елге шығарып тастау туралы заңға сәйкес, шетелге саяхаттан кейін АҚШ-қа қайта кіруіне тыйым салынды. Бұл заң Қытай иммиграциясының дерлік барлық түрлерін тоқтатып, қытай иммигранттарының АҚШ азаматы болуына кедері келтірді. Ол үкіметтің өзінің азаматтығын мойындаудан бас тартуына наразылық білдірді, және Жоғарғы Сот оның пайдасына шешім шығарды. Соттың шешімінде, Конституцияның он төртінші түзетуіндегі азаматтық туралы мәлімдеме оның туған кездегі жағдайын қамтиды және Конгресс актісі арқылы оның күшін шектеуге болмайды делінді. 2007 жылғы Вонг Ким Арк ісінен кейінгі оқиғаларға жасалған құқықтық талдауда былай делінген: «Вонг Ким Арк ісінде сот белгілеген туған жер бойынша азаматтық алу (jus soli) қағидасы Жоғарғы Сотта ешқашан күмәндік тудырмады және төменгі соттарда догма ретінде қабылданып келеді». Алайда, 1990 жылдардан бері заңсыз иммигранттардың АҚШ-та туған балаларына автоматты түрде азаматтық беру практикасына қатысты даулар туындады, және заңгерлер Вонг Ким Арк прецеденті шетелдік ата-аналар елде заңсыз жүрген кезде қолданыла ма деген мәселеде келіспеушілік танытуда. Азаматтық соғысынан кейін ғана АҚШ заңдарында азаматтықтың нақты анықтамасы пайда болды, бірақ ол кезде АҚШ-та туған кез келген адам автоматты түрде азамат болып саналатын еді. Осы jus soli қағидасы, Англиядан мұраға қалған ортақ құқық арқылы, 1844 жылғы Нью-Йорк штатының «Линч против Кларк» ісінде де қолдау тапты. Бұл істе Нью-Йорк қаласында шетелдік ата-аналары уақытша тұрып жатқан әйелдің АҚШ азаматы екені анықталды. АҚШ азаматтығын туған кезде қандық байланыс арқылы (jus sanguinis) алуға да болады, яғни азамат ата-анасы елдің сыртында туған бала да азамат бола алады. Бұл құқық 1790 жылғы Табиғилану заңында Конгресс тарапынан расталды. Сонымен қатар, АҚШ-қа көшіп келген шетелдіктер натурализация процесі арқылы азаматтыққа қол жеткізе алатын, бірақ бастапқыда натурализацияға қол жеткізу «бос ақ адамдарға» ғана шектелген еді. Африкалық құлдар бастапқыда АҚШ азаматтығынан мүлдем шеттетілді. 1857 жылы АҚШ Жоғарғы Соты «Дред Скотт против Сэндфорд» ісінде құлдардың, бұрынғы құлдардың және олардың ұрпақтарының Конституция бойынша азамат болуға құқығы жоқ екенін шешті. Сонымен қатар, американдық үндістер бастапқыда азаматтар ретінде танылмады, өйткені үнді тайпалары АҚШ үкіметінің құзыретінен тыс деп есептелді.

Он төртінші түзетудегі азаматтық туралы ереже

Азамат соғысынан кейін және құлдықты жоюдан кейін Конгресс 1866 жылы Азаматтық құқықтар туралы заң қабылдады. Бұл заңның бір тармағы азат етілген құлдарды ғана емес, сонымен қатар "Америка Құрама Штаттарында туған және ешқандай шетелдік билікке бағынбаған барлық адамдарды, салық төлемеген үндістерді қоспағанда" азаматтар деп жариялады. Азаматтық құқықтар туралы заңдағы азаматтық кепілдігі кейінгі Конгресс тарапынан жойылуы немесе соттар тарапынан конституцияға қайшы деп танылуы мүмкін деген алаңдаушылық туды. Заң қабылданғаннан кейін көп ұзамай Конгресс Конституцияға он төртінші түзету жобасын жасап, оны штаттарға ратификациялау үшін жіберді (бұл процесс 1868 жылы аяқталды). Он төртінші түзетутің көптеген тармақтарының ішінде Азаматтық туралы тармақ бар, ол Конституцияда азаматтықты кепілдендірді: "Америка Құрама Штаттарында туған немесе натурализацияланған және оның юрисдикциясына бағынған барлық адамдар Америка Құрама Штаттарының және олар тұратын штаттың азаматтары болып табылады". Азаматтық туралы тармақты 1866 жылдың 30 мамырында Мичиган штатының сенаторы Джейкоб М. Ховард ұсынды, бұл ұсыныс Өкілдер палатасының бірлескен қарарына түзету ретінде енгізілді, ол ұсынылған он төртінші түзетутің бастапқы жобасын жасаған болатын. Ховард бұл тармақтың "менің түсінігімше, елдің қазіргі заңының жай ғана жариялануы екенін" айтты, "Америка Құрама Штаттарының шегінде туған және оның юрисдикциясына бағынған әрбір адам табиғи және ұлттық заң бойынша Америка Құрама Штаттарының азаматы болып табылады". Ол азаматтыққа "әрине, Америка Құрама Штаттары Үкіметіне аккредиттелген елшілердің немесе шетелдік министрлердің отбасыларына жататын, Америка Құрама Штаттарында туған шетелдіктер, шет ел азаматтары кірмейді, бірақ барлық басқа адамдар кіреді" деп қосты. Калифорниялық Джон Коннес Калифорниядағы қытай халқының санының өте аз болатынын болжады, себебі қытай иммигранттары көбінесе Қытайға оралып, қытай әйелдерінің өте азы ғана өз отанын тастап Америка Құрама Штаттарына келеді. Висконсин штатының Джеймс Р. Дулиттл азаматтық беру туралы ереже американдық үндістерді азаматтықтан шығару үшін жеткілікті тар емес деп қарсылық білдірді және осы мәселені шешу үшін ол Азаматтық құқықтар туралы заңнан алынған "салық төлемеген үндістерді қоспағанда" деген сөз тіркесін қосуды ұсынды. Дулиттлдің ұсынысы қабылданбады. Ұсынылған он төртінші түзету Өкілдер палатасына қайтарылғаннан кейін, оның айналасында аз ғана пікірталас болды; ешкім Сенаттың Азаматтық туралы тармақты қосуына қарсы сөйлемеді, ал толық ұсынылған түзету Палата тарапынан 1866 жылдың 13 маусымында мақұлданып, 1868 жылдың 28 шілдесінде ратификацияланған деп жарияланды. 2006 жылы Калифорния университетінің Беркли қаласындағы Боолт Холл заң мектебінің ассистент профессоры, кейін Калифорния Жоғарғы Сотының судьясы болған Гудвин Лю, Азаматтық тармақтың заңнамалық тарихы "сәл жұқа" болғанымен, тармақтың орталық ролі Азамат соғысынан кейінгі кезеңнің тарихи контекстінде айқын көрінетінін жазды. Конституциялық есеп беру орталығының бас кеңесшісі Элизабет Уайдра 1866 жылы Азаматтық тармағына қолдау білдіргендер мен қарсыластар АҚШ-та туған барлық адамдарға (шетелдік министрлердің балалары мен басып алушы әскерлерден басқа) азаматтықты автоматты түрде береді деген түсінікті бөліскенін мәлімдеді. Бұл пікірді Техас солиситоры Джеймс С. Хо да қолдайды. Акрон заң мектебінің деканы Ричард Айнс Азаматтық тармақтың "құрылтайшылардың ниетінен тыс" салдары бар екенін айтып, басқаша пікір білдірді.

Қытайлық адамдардың АҚШ-тағы азаматтығы

Көптеген басқа иммигранттар сияқты, қытайлар да Америка Құрама Штаттарына тартылды – бастапқыда 1849 жылғы Калифорниядағы алтын асыруға қатысу үшін, содан кейін теміржол салуға, егіншілікке және қалаларда жұмыс істеуге көшті. 1868 жылғы келісім (Америка тарапынан келіссөз жүргізгендердің бірінің атымен Берлингем келісімі деп аталды) АҚШ пен Қытай арасындағы сауда мен көші-қонды кеңейтті. Бұл келісімде Қытайлық ата-аналарының АҚШ-та туған балаларының азаматтығы мәселесі қарастырылмады, сондай-ақ кері жағдайда да. Азаматтық алу (туғаннан басқа жолмен азаматтыққа қол жеткізу) туралы келісімде «осы келісімде Қытай азаматтарына АҚШ-та азаматтық беру туралы ештеңе көзделмеген» деген шарт болды. Қытай иммигранттары АҚШ-қа алғаш келген сәттен бастап үлкен сенімсіздікке, наразылыққа және кемсітуге ұшырады. Көптеген саясаткерлер қытайлықтардың американдық мәдениетке сіңе алмайтынын, тіпті мұндай мүмкіндік болмаса, елдің принциптері мен институттарына қауіп төндіретінін айтты. Осылайша, халық арасында қытайларға қарсы сезім күшті болған кезде, 1882 жылы Конгресс Қытайларды шеттету туралы заңды қабылдады, ол АҚШ-қа қытайлықтардың көшіп келуіне шектеулер қойды. (Қытайларды шеттету туралы бастапқы заң бірнеше рет өзгертілді – мысалы, 1888 жылғы Скотт заңы және 1892 жылғы Гири заңы арқылы – осы себепті ол кейде көпше түрінде «Қытайларды шеттету заңдары» деп аталады.) Бұрыннан АҚШ-та тұрған қытайларға қалуға рұқсат берілді, бірақ олар азаматтыққа үміткер бола алмады және егер олар АҚШ-тан шығып, кейін қайта оралуды қаласа, жаңа өтініш беруі және қайтадан мақұлдау алуы керек болды. Заңның талаптарына сәйкес, қытай жұмысшылары мен кеншілерге АҚШ-қа келуге (немесе қайта оралуға) тыйым салынды.

Азаматтық туралы ережеге қатысты Wong Kim Ark-қа дейінгі істер

1868 жылы Он төртінші түзету қабылданғаннан кейін және Вонг Ким Арк ісіне дейін, шетелдіктердің балаларына jus soli негізінде азаматтық беру мәселесі тек американдық үндістер мен қытайлықтарға қатысты туындады. 1884 жылы Жоғарғы Сот (Элк В. Уилкинс ісі) резервацияда туған үндінің туғаннан бастап АҚШ азаматтығын алмайтынына (өйткені ол АҚШ юрисдикциясына бағынбаған) және кейіннен резервация емес АҚШ аумағына көшіп, бұрынғы тайпалық адалдығынан бас тартса ғана азаматтыққа ие бола алмайтынына шешім шығарды. Кейіннен 1924 жылы Конгресс актісімен американдық үндістерге азаматтық берілді. Азаматтық туралы ереже АҚШ-та туған қытай иммигранттарының балаларына қолданылатыны мәселесі алғаш рет 1884 жылғы "In re Look Tin Sing" ісінде сотқа түсті. Лак Тин Синг 1870 жылы Калифорния штатының Мендосино қаласында қытай иммигранттарының отбасында дүниеге келген. 1879 жылы оның саудагер әкесі оны Қытайға жіберді, бірақ 1884 жылы 14 жасында Қытайдан оралғаннан кейін, 1882 немесе 1884 жылғы шектеу актілеріне сәйкес қытай иммигранттарынан талап етілген құжаттарды ұсынбағаны үшін лауазымды тұлғалар оның АҚШ-қа қайта кіруіне тыйым салды. Филд судья азаматтық туралы ережедегі "юрисдикциясына бағыну" сөз тіркесінің мағынасына назар аударды, Лак Тин Сингтің туған кезде ата-анасының шетелдік статусына қарамастан, АҚШ юрисдикциясына бағынғанын және осы негізде АҚШ қызметкерлеріне Лак Тин Сингті азамат деп тануға және оған АҚШ-қа кіруге рұқсат беруге бұйрық берді. Лак Тин Синг ісі бойынша шешімге шағым түспеді және Жоғарғы Сот оны қайта қараған жоқ. Орегон штатының федералды округтік соты 1888 жылғы "Ex parte Chin King" және "Ex parte Chan San Hee" істерінде де ұқсас қорытындыға келді. 1892 жылғы "Gee Fook Sing v. U.S." ісінде Калифорниядағы федералды апелляциялық сот (сол кезде Тоғызыншы апелляциялық сот деп аталған) қытай азаматының АҚШ-та туғанын растайтын жеткілікті дәлелдер ұсынса, оның АҚШ азаматы ретінде танылатынын мәлімдеді. Бұл іс те Жоғарғы Сотқа жеткізілген жоқ. 1873 жылғы "Slaughterhouse Cases" ісіндегі Жоғарғы Сот шешімінде "Оның юрисдикциясына бағыну" деген сөз тіркесі АҚШ-та туған министрлердің, консулдардың және шетелдік мемлекеттердің азаматтарының балаларын осы ереженің қолданысынан шығару мақсатында қолданылған деп айтылды, және кейінгі істерде маңызды прецедент құрамайтын (obiter dictum) ескерту ретінде қалды.

Вонг Ким Арк

Вонг Ким Арк (; Тайшань: Wōng Gim ak), Сан-Францискода, Калифорнияда, 751 Сакраменто көшесінде, саудагер ата-анасының қытай ауданындағы (Кунг Синг) бизнесі орналасқан жерде дүниеге келді. Оның 1873, 1871 немесе 1868 жылы туғаны туралы әртүрлі деректер бар. Оның әкесі Вонг Си Пинг және анасы Ли Уи Тайшань, Гуандун, Қытайдан көшіп келді және 1802 жылғы натурализация заңының салдарынан, туғанға дейін немесе кейін АҚШ азаматтығына ие болуға құқығы болмады. Вонг әкесі сияқты саудагер болған жоқ, бірақ Чайнатаундағы мейрамханаларда аспаз болып жұмыс істеді. 1889 жылы Вонг Ким Арк, онда жасөспірім шағында, ата-анасымен бірге Қытайға кетті, олар Қытайға және Тайшандағы ата-бабаларының Онг Синг ауылына оралуға шешім қабылдады. Тайшанда Вонг Ким Арк өзінің туысқан ауылына жақын ауылдан келген Йи Шиеге үйленді. 1890 жылы Америка Құрама Штаттарына оралғанда, ол Тайшанда ата-анасын ғана емес, әйелін де қалдырды, ол Калифорнияға оралғаннан кейін олардың тұңғыш ұлын дүниеге әкелді. 1882 жылғы Қытайларды шеттету туралы заңға сәйкес, ол жұмысшы ретінде әйелін Америка Құрама Штаттарына әкеле алмады. 1890 жылдың шілдесінде Сан-Францискоға жалғыз келгеннен кейін, ол АҚШ-та туған азамат екендігіне байланысты қайта қабылданды, бірақ иммиграция бюросының аты-жөні аталмаған қызметкері оның ісінде АҚШ-та туылғаны туралы мәлімдемесінің рас еместігіне күмән білдіретін жазба қалдырғаннан кейін ғана. 1894 жылдың қарашасында Вонг тағы бір уақытша сапармен Қытайға кетіп, әйелімен Тайшаньдағы (Гуандун) отбасылық ауылында кездесті. Ол тұңғыш ұлын алғаш рет көрді, ал екінші ұлының жүктілігі болды. Бірақ 1895 жылдың тамызында SS Coptic кемесімен оралғанда, оны Сан-Франциско портында кеден инспекторы ұстады. Ол Вонгтың АҚШ-та туғанына қарамастан АҚШ азаматы емес, оның ата-анасы қытай болғандықтан, ол Қытай азаматы деп, елге кіруге рұқсат бермеді. Вонг ісі қаралып жатқан кезде Сан-Франциско жағалауында бес ай бойы кемелерде тұтқында болды. Ақырында Коллинз АҚШ прокуроры Генри Футті көндіріп, ол "іс жүзеге асыруға болатын сынақ ісін іздестіріп, Вонг Ким Арк ісін таңдады". Қытайлық Біріккен қайырымдылық қоғамының заңгерлік көмегімен Вонг Ким Арк өзінің туғаннан бастап АҚШ азаматтығына деген талабын мойындаудан бас тартуға қарсы шықты және оның атынан федералды аудандық сотқа хабеас корпус туралы өтініш берілді. Аудандық судья Уильям В. Морроудың алдында ұсынылған дәлелдер Азаматтық туралы ережедегі "оның юрисдикциясына бағыну" сөз тіркесінің екі бәсекелестік түсіндірмелерінің қайсысы АҚШ-та шетелдік ата-анадан туған балаға қатысты жағдайды реттеуі керектігіне негізделді. Вонгтың адвокаттары бұл сөз тіркесі АҚШ заңдарына бағынуды білдіреді деп мәлімдеді, яғни шетелдіктердің оның заңдарына бағынуға міндетті екендігін білдіреді. Бұл түсінік АҚШ Англиядан мұра еткен жалпы құқығына негізделген, ол АҚШ-та туылған барлық адамды қамтиды. АҚШ үкіметі "оның юрисдикциясына бағыну" дегеніміз "АҚШ-тың саяси юрисдикциясына бағыну" дегенді білдіреді деп мәлімдеді. Бұл халықаралық құқыққа негізделген түсінік, ол jus sanguinis (ата-анадан мұрагерлікпен алынған азаматтық) қағидаты арқылы басқа елге адалдыққа ие ата-аналар мен олардың балаларын алып тастайтын. АҚШ-та туған шетелдік ата-аналардың балаларының азаматтығы туралы мәселе осы уақытқа дейін Жоғарғы Сотта шешілген жоқ. АҚШ үкіметі Вонгтың АҚШ азаматтығына деген талабы 1873 жылғы Жоғарғы Соттың соттылығын түсіндіруімен жоққа шығарылды деп мәлімдеді, бірақ аудандық судья бұл тілдегі сөздер obiter dictum екенін және қолдағы жағдайға тікелей қатысы жоқ екенін қорытындылады. Үкімет сондай-ақ осыған ұқсас мәлімдемені келтірді Елк В. Уилкинс ісінде, бірақ судья бұл дәлелге де сенбеді. Вонгтың адвокаттары Лүк Тин Синг ісіне сілтеме жасады, ал аудандық судья Жоғарғы Соттың нақты нұсқауы болмағандықтан, бұл іс Вонг пен оған ұқсас басқалардың азаматтығы туралы мәселені тоғызыншы округтегі федералды соттарда шешті деп келісті. Судья Гей Фук Синг ісі бойынша Лок Тин Сингтің ұстанымын қайта растады және Жоғарғы Соттың "Қорбандық заттары туралы" шешімінің тағы бір бөлігінде "АҚШ-та туылған немесе натурализацияланған адам ғана Одақтың азаматы болуы керек" деп айтылғанын атап өтті. Look Tin Sing шешімі Тоғызыншы округте бақылау прецеденті болды деген қорытындыға келіп, судья Морроу оның юрисдикциясына бағыну дегеніміз АҚШ заңдарына бағынуды білдіреді деп шешті (ұсынылған екі түсіндірменің біріншісі). 1896 жылдың 3 қаңтарында судья Вонг Ким Аркты АҚШ-та туғандықтан азамат деп жариялады.

АҚШ үкіметі аудандық сот шешімін тікелей АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдады. Салиердің сөзіне сәйкес, үкімет шенеуніктері – бұл іс бойынша шешімнің «қытай-американдықтар ғана емес, шетелдік ата-аналардан туған барлық американдық азаматтар үшін де маңызды екенін» және Жоғарғы Соттың 1896 жылғы президенттік сайлауға бұл шешімнің әсерінен алаңдағандықтан – істің мәніне емес, саяси мәселелерге негізделген шешімді болдырмау үшін шағымын кешіктірді. Жоғарғы Соттағы аудандық соттың жауаптық сұрақтары 1897 жылдың 5 наурызында өтті. Бас прокурор Холмс Конрад үкімет тарапынан жауап берді, ал Вонгты бұрынғы АҚШ көмекші прокуроры Максвелл Эвартс, бұрынғы АҚШ көмекші прокуроры Дж. Хабли Эштон және Томас Д. Риордан қорғады. Жоғарғы Сот істегі бір ғана сұрақты қарастырды: «Қытай тегінен туған, сол кезде Қытай императорының поддандысы болған, бірақ АҚШ-та тұрақты мекенжайы және тұруы бар, және онда бизнеспен айналысып жүрген, Қытай императорының дипломатиялық немесе ресми өкілдігінде жұмыс істемейтін бала АҚШ-та туған кезде АҚШ азаматы болады ма?» 1898 жылдың 28 наурызындағы шешімінде Жоғарғы Сот Вонг Ким Арк туған кезде АҚШ азаматтығын алғанын және «Вонг Ким Арк АҚШ-та туған кезде алған американдық азаматтығы туғаннан кейін болған оқиғалардың ешқайсысымен жоғалған жоқ немесе алынбады» деп шешті. Соттың пікірін қосымша судья Гораций Грей жазды және қосымша судьялар Дэвид Дж. Брюэр, Генри Б. Браун, Джордж Ширас кіші, Эдвард Дуглас Уайт және Руфус В. Пекхэм қол қойды. Jus soli (туған жері бойынша азаматтық) қағидасын қолдай отырып, Сот Азаматтық туралы ереже Англияның жалпы құқығын ескере отырып түсіндірілуі керек деп шешті. Соттың көпшілігі Азаматтық туралы ережедегі «оның юрисдикциясына бағыну» сөз тіркесі АҚШ азаматтығынан үш ерекше жағдайды (плюс төртінші «бір ғана қосымша ерекше жағдайды» – атап айтқанда, салық төлемейтін үнді тайпалары АҚШ юрисдикциясына бағынбаған деп есептелді) ғана алып тастайды деп шешті. 1812 жылғы The Schooner Exchange v. M'Faddon ісінен мақұлдаумен цитата келтіріп, бас судья Джон Маршалл «Ұлттың өз аумағындағы юрисдикциясы қажетті түрде өзгеше және абсолютті болып табылады» деді, және Вонгтың бастапқы хабеас корпус петициясын қараған аудандық судьяның Қорбандық заттары ісіндегі балалардың азаматтығына қатысты пікірлер міндетті прецедент болып табылмайды дегенімен келісті, Сот Вонгтың туғаннан бастап АҚШ азаматы екенін, Төртінші түзетуге сәйкес, және Қытайларды шеттету туралы заңның шектеулері оған қолданбайды деп шешті. Конгрестің заңы Конституцияны жоққа шығара алмайды.

Келіспеушіліктер

Бас судья Мелвилл Фуллер "көбінесе халықаралық құқық доктринасын мойындауға негізделген" деп айтуға болатын қарсылық білдірген, Ассоциациялы судья Джон Харланмен бірікті. Қарсылық білдірушілер АҚШ азаматтығы туралы заңның тарихы тәуелсіздік алғаннан кейін Англияның ортақ құқық дәстүрінен үзілгенін айтты. Мысал ретінде, АҚШ-та экспатриация құқығын (өз туған азаматтығынан бас тарту) қабылдау және оған қарама-қарсы Ұлыбританияның мәңгілік адалдық доктринасын қабылдамау келтірілді. Қарсылық білдірушілер jus sanguinis (яғни, баланың ата-анасының азаматтығын, туған жеріне қарамастан, мұраға алуы) қағидасы тәуелсіздік алғаннан бері АҚШ құқықтық тарихында кеңінен таралғанын дәлелдеді. АҚШ пен Қытайдың шарттары мен азаматтыққа қабылдау заңдарын сараптап, қарсылық білдірушілер "осы елде туған қытай балалары, егер он төртінші түзету шарттар мен заңдарға қарсы келмесе, АҚШ азаматтары болмайды" деп мәлімдеді. Олар 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға сілтеме жасады, онда Конгресс "АҚШ-та туған және ешқандай шетелдік билікке бағынбаған барлық адамдар, салық төлемейтін үндістерді қоспағанда" азаматтар деп жариялады. Бұл заң Конституцияның он төртінші түзетуі ұсынылғаннан екі ай бұрын қабылданды. Қарсылық білдірушілер "түзетудегі 'оның юрисдикциясына бағыну' деген сөздер 'және ешқандай шетелдік билікке бағынбау' деген сөздермен синоним ретінде қолданылғанына күмәнді емес" деді. Олардың пікірінше, азаматтықты анықтаудағы басты фактор ретінде jus soli (туған жерге) тым көп сүйену, "шетелдіктердің балалары, елімізден өтіп бара жатқанда туған, патшалық әулеттен болса да, немесе моңғол, малай немесе басқа да нәсілден болса да, президенттікке үміткер болатын жағдайға алып келеді, ал біздің азаматтарымыздың шетелде туған балалары болмайды" және Қытайдан келген иммигранттарды АҚШ-та азаматтыққа қабылдамау ережелеріне әкеледі. Қарсылық білдірушілердің сұрағы: "Вонг Ким Арк АҚШ-та туған ба, әлде оның юрисдикциясына бағынған ба, бірақ оның ата-анасы АҚШ немесе шетелдік заңға сәйкес, заңға немесе шартқа негізделген, АҚШ азаматтары болуға құқылы ма?" Шешім шығарылмас бұрын заң студенттеріне лекция оқыған Харлан, қытайлардың американдық қоғамнан "бізге мүлдем жат нәсіл және бізбен ешқашан ассимиляцияланбайды деген оймен" ұзақ уақыттан бері шеттетіліп келгенін айтты. Егер осылай болмаса, Харланның пікірінше, көптеген қытайлар "Америка халқын батыс АҚШ-та құрып жіберген болар еді". Америкада туған қытайларға азаматтық беру туралы қарсы пікірді мойындап, ол: "Әрине, екінші тараптың аргументі конституцияның өзінде осындай жағдай қарастырылған" деді. 1898 жылы сот шешімі шығарылғаннан кейін Сан-Франциско адвокаты Маршалл Б. Вудворт Вонг Ким Арк ісіне қатысты: "Бірақ қарсылық білдірушілердің қателігі, АҚШ-тың егеменді мемлекет ретінде, кез келген азаматтық ережесін қабылдауға құқығы бар екенін мойындамауында және халықаралық құқық ережесі [өз күшімен] АҚШ азаматтығын анықтаудың жалғыз және толық сынағын ұсынбайды".

Қазіргі кездегі реакциялар

1898 жылы шешім шығарылғаннан кейін жазылған Вонг Ким Арк ісіне жасаған талдауында Маршалл Б. Вудворт Азаматтық ережедегі екі қарама-қарсы юрисдикция теориясын баяндап, "[с]от шешімі бірауыздан болмауы мәселенің кем дегенде пікірталас тудыратынын көрсетеді" деп атап өтті. Дегенмен, Вудворт Жоғарғы Соттың шешімі бұл мәселені аяқтап берді деп қорытынды жасады, "оған қандай да бір негізді қарсылық келтіру қиын" деді.

Вонг Ким Арк отбасына әсері

Вонг Ким Арктың АҚШ азаматтығын Жоғарғы Сот растағаннан кейін, Вонгтың үлкен ұлы 1910 жылы Қытайдан АҚШ-қа келді, қандық байланыс арқылы (jus sanguinis) азамат ретінде мойындалуға тырысты. Вонгтың қалған үш ұлы 1924 және 1926 жылдар аралығында АҚШ-қа келді және азаматтар ретінде қабылданды. Азаматтығының арқасында Вонг Ким Арктың кіші ұлы Екінші дүниежүзілік соғысқа шақырылды, содан кейін АҚШ сауда флотында қызмет етіп, мансап жасады. Вонг Ким Арктан бұрын Жоғарғы Сот «Ельк против Уилкинс» (1884) ісінде туған жердің ғана америкалық үндістерге азаматтық беру үшін жеткіліксіз екенін шешкен. Бірақ Конгресс 1924 жылғы «Үнділерге азаматтық беру туралы заң» арқылы американдық үндістерге толық азаматтық берді. Қытайлықтардың иммиграциясы мен натурализациясына қойылған шектеулер 1943 жылғы «Қытайлықтарды шеттетуді жою туралы заң» (Магнусон заңы деп те аталады) және 1965 жылғы «Иммиграция және азаматтық туралы заң» нәтижесінде алынып тасталды.

Вонг Ким Арк және кейінгі оқиғалар

Вонг Ким Арк ісінен бері «jus soli» ұғымы «Жоғарғы Сотта ешқашан күмән тудырмады және төменгі сатыдағы соттар оны догма ретінде қабылдады». Вонг Ким Арктан кейінгі азаматтық істер негізінен Азаматтық ережесінің шеңберінен тыс жағдайларды қарады, мысалы, АҚШ азаматтарының шетелде туған балалары үшін *jus sanguinis* арқылы азаматтық немесе АҚШ азаматтығын жоғалту жағдайлары. Вонг Ким Арк сотының *jus soli*-ді АҚШ азаматтығын анықтайтын негізгі ереже ретінде растауы бірнеше Жоғарғы Сот шешімдерінде айтылды, олар АҚШ-та туған қытай немесе жапон текті азаматтардың азаматтығын растады. Соттың Конституцияның тілі жалпы құқық тұрғысынан түсіндірілуі керек деген шешімі Конституцияны немесе Конгресс актілерін түсіндіруге қатысты көптеген Жоғарғы Сот шешімдерінде сілтеме жасалды. Вонг Ким Арк сотының Он төртінші түзетуге қатысты түсінігі 1982 жылы заңсыз иммигранттардың құқықтарына қатысты істе де пайдаланылды. 1942 жылы «Алтын Батыстың ұлдары» Жоғарғы Сотты Вонг Ким Арк шешімін қайта қарауға және жоюға көндіруге тырысты (Реган Кингке қарсы ісі), онда шамамен 2600 жапон текті АҚШ-та туған адамдардың азаматтық мәртебесіне шағымданылды. Айыптаушылардың адвокаты Вонг Ким Арк ісін «Жоғарғы Соттың ең зиянды және өкінішті шешімдерінің бірі» деп атады және жаңа іс сотқа «өзін түзету мүмкіндігін береді» деп үміттенді. Федералды округтік сот және Тоғызыншы апелляциялық сот бұл талапты бірден қабылдамады, олардың әрқайсысы Вонг Ким Арк ісін басшылық прецедент ретінде көрсетті, ал Жоғарғы Сот істі қараудан бас тартты. Федералды апелляциялық соттар бірнеше рет Вонг Ким Арк пікіріндегі «аумақтың ішінде туған азаматтық» деген сөз тіркесін Филиппиннің АҚШ-тың иелігінде болған кезеңінде туған адамдардың АҚШ-та туғандығын дәлелдеу үшін пайдалануға жасалған әрекеттерді қабылдамады (және осылай болса, Азаматтық ережесі арқылы АҚШ азаматтығына құқығы бар).

Вонг Ким Арк және заңсыз көшіп келгендердің балалары

1990 жылдан бері кейбір топтарда заңсыз шетелдіктердің АҚШ-та туған балаларына автоматты түрде азаматтық беру практикасына қатысты пікір қақтығыстары туды. Кейбір БАҚ тілшілері мен жақтас топтар оны "теңізге тіреулі бала" деп атады. Бұл мәселе бойынша қоғамдық пікірталас Вонг Ким Арк шешімі туралы жаңадан талқылауға әкелді. Кейбір заңгерлер заңсыз шетелдіктердің балаларына jus soli қағидасының қолданылуына қарсы шығып, Вонг Ким Арк прецеденті шетелдік ата-аналар елде заңсыз жүрген жағдайда қолданылмайды деп дәлелдеді. Чепмен университетінің заң мектебінің бұрынғы деканы Джон Истман Вонг Ким Арк заңсыз шетелдіктердің АҚШ-та туған балаларына автоматты түрде азаматтық алу құқығын бермейді деп мәлімдеді, себебі оның пікірінше, АҚШ юрисдикциясына бағыну үшін "толық және түгелдей юрисдикция" мәртебесі қажет, ол елде заңсыз жүрген шетелдіктерге қатысты емес. Истман Вонг Ким Арк шешімінің юрисдикция ұғымын қарастыруда негізгі қателіктерге толы екенін және егер Конгресс "азаматтық ережесі туған жері бойынша ғана азаматтық береді" деп сенсе, 1924 жылғы Үндістан азаматтығы туралы заң қабылдануының қажеті болмас еді деп санайды. Йель заң мектебінің профессоры Питер Х. мен Техас университетінің заң профессоры Лино Граглиа да осыған ұқсас талдау жасады. Граглианың айтуынша, егер Вонг Ким Арк заңды тұрғындардың балаларының мәртебесін шешсе, ол заңсыз тұрғындардың балалары үшін шешім қабылдамады; Граглиа бұл жағдай заңсыз иммигранттардың автоматты туылу құқығына қарсы екенін айтады, өйткені сот осындай азаматтықты ұқсас топқа, атап айтқанда "жау шетелдіктердің балалары, олардың жаулық оккупациясы кезінде және ішінде туған" үшін жоққа шығарды. Бұл пікірге қарсылық білдіріп, Балтимор университетінің заң профессоры Гаррет Эппс "АҚШ-тың Вонг Ким Аркқа қарсы ісінде АҚШ Жоғарғы Соты осы кепілдіктің [туғаннан азаматтық құқығы] Америка топырағында жүрген шетелдіктердің балаларына қатысты екенін тапты, тіпті олардың ата-аналары американдық азаматтар болмаса және АҚШ азаматы бола алмаса да" деді. Эппстің пікірінше, он төртінші түзетуді қабылдағандар "азаматтық ережесі қытайлар мен цыгандар сияқты" жағымсыз иммигранттардың "балаларын қамтуға тиіс екендігіне" берік болды және Вонг Ким Арк шешімін авторлардың ниетін түсінудегі "күнәсіз" мәселе деп санайды. Нью-Йорк университетінің заң факультетінің профессоры Кристина Родригес Вонг Ким Арк жағдайының "барлық мағыналы жағынан" заңсыз иммигранттардың балаларымен "салыстырылатынын" айтты, өйткені "олардың екеуінде де иммигрант ата-аналар толыққанды саяси мүшелікке жарамсыз, немесе төзімді бірақ жек көрініске ұшыраған немесе заңды түрде жойылған иммигранттар тобы бар". Родригес Вонг Ким Арк шешімінің "біреудің мәртебесі оның ата-анасының мәртебесіне байланысты деген идеяны күшті түрде жоққа шығарды" деп мәлімдеді. Шак пен Смит ұсынған қарама-қайшы аргументтерді атап өтіп, Родригес "барлық практикалық мақсаттар үшін бұл пікірталас шешілді. Соңғы жылдары иммиграциялық реформаға қызығушылықтың қайта жандануы Конгрессте балаларды рұқсатсыз jus soli мәртебесінен айыру туралы заң енгізуге түрткі болса да, бұл шаралар саяси тұрғыдан сәтсіз аяқталды, негізінен Жоғарғы Сот кез келген заңды конституцияға қайшы деп жояды деген кең тараған пікірге байланысты". Қазіргі уақытта Бесінші апелляциялық сот төрешісі Джеймс С. Хо Родригеске ұқсас пікір білдіріп, "Тұңғыш азаматтық он төртінші түзетумен қамтамасыз етілген. Бұл құқық құжатсыз адамдардың балаларына да, Мейфлауэр жолаушыларының ұрпақтарына да бірдей қорғалады" деді. Хо сонымен қатар Азаматтық туралы ереже шетелдіктердің балаларына азаматтық беруді көздемегенін айтқандардың 1866 жылғы Сенаттағы пікірталас мәнін елемегенін айтады. Юджин Волок, UCLA заң мектебінің заң профессоры, 2018 жылы "юрисдикция - бұл заңды тұлғаның біреуге өзінің заңды еркін таңу билігі, ал АҚШ заңсыз иммигранттардың балалары үшін де, заңды иммигранттардың балалары үшін де, азаматтар үшін де оны жасауға билігі бар екендігі сөзсіз" деп жазды. Волох "категориялық туылу құқығы" тұжырымдамасымен келіспесе де, ол 14-ші түзетудің азаматтық ережесінде бұл анық көзделгенімен келіседі. Жоғарғы соттың 1982 жылғы Плайлер қарсы Доу шешімі - заңсыз шетелдік балаларға қатысты (яғни, шетелде туған, ата-анасымен бірге АҚШ-қа заңсыз келген және АҚШ азаматтығын талануға негізі жоқ балаларға) - заңсыз шетелдіктер мен олардың балаларына он төртінші түзетудің юрисдикциясын кеңінен қолдануды қолдайтын дәлел ретінде келтірілді. Техас штатының заңы осындай балаларға мемлекеттік білім беруден бас тартуға тырысқан, ал Техас үкіметі "елге заңсыз кірген адамдар штаттың шегінде болса және оның заңдарына бағынса да, штаттың юрисдикциясында емес" деп мәлімдеген. Нәтижесінде сот он төртінші түзетудің "юрисдикциясы" біреудің АҚШ-қа заңды түрде кіргеніне немесе кірмегеніне байланысты емес екенін жоққа шығарды. Төрт қарсы дауыс берген судьялар соттың шешімімен келіспесе де, олар заңсыз шетелдіктерге он төртінші түзетутің юрисдикциясын қолдану мәселесінде көпшілікпен келісті. Джеймс С. Хо Плайлер қарсы Доу ісін "Вонг Ким Арк ісіндегі юрисдикцияға қатысты кең ауқымды тілдің барлық шетелдіктерге, тіпті заңсыз шетелдіктерге де қолданылатынына қатысты кез келген күмәнді жойды" деп санайды. АҚШ Мемлекеттік департаменті (халықаралық қатынастарға жауапты федералдық үкіметтік агенттік) заңсыз шетелдіктердің АҚШ-та туған балаларының АҚШ юрисдикциясына бағынуға және осылайша, туған кезде азаматтыққа ие болуға тиіс екенін санайды. Мемлекеттік департаменттің Сыртқы істер жөніндегі нұсқаулығы осы мәселе Вонг Ким Арк шешімімен шешілгенін айтады. Сенаттың Әділет комитетінің иммиграция тақырыбы бойынша комиссиясының бұрынғы кеңесшісі Чарльз Вуд осы практикаға қарсы болды және оны Конгресс актісі немесе конституциялық түзету арқылы мүмкіндігінше тезірек тоқтатуға шақырды. Алайда, Люси Салиердің сөзімен айтқанда, "Вонг Ким Арк доктринасы бір ғасырдан бері сақталып келеді, көптеген адамдар үшін бұл американдық принциптер мен тәжірибеге сәйкес келетін табиғи және орнықты ереже болып қабылдалады. Оны оңай құлатуға болмайды".