Кіріспе

1950 жылғы Израиль заңы еврейлерге иммиграциялау және Израиль азаматтығын алу құқығын береді. Израильде қайта оралу құқығы.

Қайту заңы (חוק השבות, ḥok ha shvūt) – 1950 жылдың 5 шілдесінде қабылданған Израиль заңы. Ол еврейлерге, кем дегенде бір еврей ата-бабасы бар адамдарға және олардың жұбайларына Израильге көшіп келу және Израиль азаматтығын алу құқығын береді. Қайту заңының 1-тарауы «әрбір еврейдің осы елге оль (көшпелі) ретінде келу құқығы бар» деп жариялайды. Қайту заңы Израиль мемлекетінің сионистік қозғалыстың Израильді еврей мемлекеті ретінде құруға шақыратын «кредосын» іске асыруын қамтамасыз етті. 1970 жылы кіру және қоныстану құқығы кем дегенде бір еврей әжесі немесе атасы бар адамдарға, сондай-ақ еврейге үйленген адамдарға, олар еврей заңдарының ортодоксалды түсіндірмесі бойынша еврей болып санала ма, саналмай ма, дегенге қарамастан, кеңейтілді. Израильге келген күні, немесе кейде одан кейін, Қайту заңы бойынша оль ретінде кірген адам өзінің оль мәртебесін растайтын куәлік алады. Одан кейін ол үш ай ішінде азаматтық алу-алмауды шешіп, осы мерзімде бұрынғы азаматтығынан бас тарта алады. 2005 жылдан бастап, Азаматтық және Израильге кіру заңына сәйкес, бұл құқық Батыс Жағалау мен Газа секторының тұрғындарына қолданылмайды. Егер адам еврейге қарсы қызметпен айналысса, мемлекеттік денсаулыққа немесе қауіпсіздігіне қауіп төндірсе, немесе қоғамдық игілікті қауіпке тілгілейтін қылмыстық өтілі болса, онда оған куәлік беру құқығынан бас тартуға болады.

Азаматтықтан бас тарту

Қайту туралы заңның 2(b) тармағы Ішкі істер министріне бірнеше негіздер бойынша Қайту туралы заңға сәйкес Израиль азаматтығын беруден бас тартуға құқық береді. Мысалы, өтініш беруші Израиль мемлекетінің қауіпсіздігіне қауіп төндіретін болса (мысалы, еврей мемлекетіне қарсы жасалған мемлекеттік қасақана сатқындық), немесе бұрынғы қылмыстық өтілімінде ауыр қылмыс, мысалы, кісі өлтіру болса және ол Израиль мемлекетінің қауіпсіздігіне қауіп төндірсе, азаматтықтан бас тартуға болады; немесе, мысалы, ол басқа елде кез келген ауыр қылмыс үшін іздеп отырған тұлға болуы мүмкін (егер ол қуғын-сүргіннен зардап шеккен болмаса); немесе денсаулығының жай-күйі Израиль халқының денсаулығына қауіп төндіретін адамдар; сондай-ақ, еврей халқына қарсы айқын сөздермен сөйлейтін және олардың мүдделеріне зиян келтіретін (мысалы, популизм) кез келген науқанға белсенді қатысатын адамдар. Бұл ереже Израиль құрылғаннан бері бірнеше рет өтініш берушілерді қабылдамау үшін қолданылды. Атақты жағдайлар: Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасаған және өмір бойына бас бостандығынан айырылудан қашу үшін Израильге қашқан американдық коммунист Роберт Соблен; бастапқыда Израильге кіруге рұқсат етілген, бірақ екі жылдан кейін елден қуылған американдық мафиози Майер Лански; және бірнеше жарылыстарға қатысқандығы үшін сотталған американдық Каханист белсендісі Виктор Вансьер. 1962 жылы Польшада еврей болып туған, кейіннен католик дініне өткен Освальд Руфайзеннің ісі Израильдің Жоғарғы сотына қарастырылды. Жоғарғы сот «ешкім дін тастаған адамды еврей халқының мүшесі деп санамайды» деген шешім шығарды. Қайту туралы заң бойынша азаматтық беру, басқа елмен жасалған экстрадиция шарты бойынша сол елге қайтаруға кедері келтірмейді.

Мәсіхтік иудаизмнің ізбасарлары

Израиль Жоғарғы Соты 1989 жылы Мессиялық иудаизмді басқа дін деп шешті және Мессиялық яһудилер заң бойынша Алияға құқылы емес деп қарар берді. 2008 жылдың 16 сәуірінде Жоғарғы Сот, яһуди әкелері мен аталары болған, азаматтық алу өтініштері Мессиялық яһуди болғандықтарына байланысты қабылданбаған бірнеше адамның ісін қарады. Өтініш берушілер ешқашан халах бойынша яһуди болмағанын, демек, дін өзгерту туралы шарттан тыс қалғанын мәлімдеді. Бұл аргумент сот шешімімен қолдау тапты және үкімет олардың өтініштерін қайта қарауға келісті. Дегенмен, Мессиялық яһудилер яһуди тегін (әкесі немесе атасы яһуди) дәлелдей алса, заң бойынша құқылы саналады.

Палестиналық босқындарға қатысты кемсітушілік туралы шағымдар

Сыншылар Қайтару заңы демократиялық мемлекет принциптеріне қайшы келеді деп мәлімдейді. Палестиналықтар мен палестиналық босқындар құқықтарын қорғаушылар Қайтару заңын сынап, оны палестиналықтардың өздерінің Палестинаға қайта оралу құқығы туралы талабымен салыстырады. Бұл сыншылар Заңды, қайта оралу құқығының жоққа шығарылуымен салыстырғанда, қарапайым және институционалды этникалық дискриминация деп санайды. БҰҰ Батыс Азия экономикалық және әлеуметтік комиссиясының (ESCWA) баяндамасында Қайтару заңы сынға алынып, "бүкіл әлемдегі еврейлерге, олардың туған жеріне қарамастан, Израильге кіру және Израиль азаматтығын алу құқығын беру, тіпті Израиль-Палестинамен байланыстарын дәлелдей алмаса да, ал палестиналықтарға, соның ішінде елдегі ата-бабаларының үйлері құжатталғандарға да, осыған ұқсас құқық берілмейді" деп, бұл "демографиялық инженерия" саясаты ретінде Израильдің "еврей мемлекеті" мәртебесін сақтау мақсатында жүзеге асырылып жатыр деп бағаланды. Бұл баяндама кейіннен қозғаған дау-дамайға байланысты кері тартылды.

Бір жынысты адамдар арасындағы қатынастар

2011 жылдың 10 маусымында, бір яһуди және бір католик еркектерден құралған жұп Израильге Алия жасағанда "Қайтып оралу заңы" сынақтан өтті. Бұл жұп әртүрлі діндегі, бір жынысты ерлі-зайыптылардың біріккен Алия статусын сұраған алғашқысы болды, алайда әртүрлі діндегі әртүрлі жынысты ерлі-зайыптылар мұндай Алияны әдетте оңай алады. Яһуди ер адам тез арада азаматтық алды, бірақ оның күйеуінің азаматтығын беру туралы шешімді Ішкі істер министрлігі кейінге шегерді, тіпті заңда еврейдің қайтып оралған жұбайы да азаматтық алуға тиіс екені айтылған болатын. 2011 жылдың 10 тамызында Ішкі істер министрлігі "Қайтып оралу заңы" талаптарына сәйкес, яһуди емес күйеуіне азаматтық берді. 2014 жылы Ішкі істер министрі Гидеон Саар шетелде некелескен және Израильге көшіп келуді қалаған, бір жынысты қатынастағы яһудилерге, тіпті олардың жұбайы яһуди болмаса да, "Қайтып оралу заңы" бойынша рұқсат берілетінін, және екі жұбайдың да Израиль азаматтығын алатынын мәлімдеді.

Израильдегі пікірталас

Израильдік яһудилер арасында яһудилердің көшіп келуін қолдау жоғары деңгейде сақталып тұр. 2016 жылы Pew Forum жүргізген сауалнамаға сәйкес, еврей израильдіктерінің 98%-ы заңның еврей иммиграциясына рұқсат беруін қалайды. Дегенмен, кейбір тараптар бұл заңның мақсатына зиян келтіретін, еврей емес азаматтардың көптеп кіруіне мүмкіндік береді деп санайды. Израиль арабтары арасында заңға қолдау көрсету көрсеткіші айтарлықтай төмен. 2017 жылы Хайфа университетінің әлеуметтанушысы Сэмми Смуха жүргізген, 700 еврей мен 700 арабтан тұратын топ арасындағы сауалнама бойынша, 2015 жылы 39% болған көрсеткіш 25,2%-ға төмендеді, яғни осы көрсеткіш бойынша "Қайта оралу заңына" қолдау білдіргендер саны азайды. 2007 жылдың қыркүйегінде Петах-Тиква қаласында бұрынғы Кеңес Одағынан келген жасөспірім иммигранттардан құралған, зорлыққа бейім израильдік неонацистік ұйым (Патруль 35) табылды. Бұл оқиға саясаткерлердің арасында Қайта оралу заңына түзетулер енгізу қажеттігі туралы талаптарды жаңартты. Діни сионистік қозғалысты ұсынатын және бұрын Қайта оралу заңына түзетулер енгізуге тырысқан Ұлттық діни партия мен Ұлттық одақтың өкілі Эффи Эйтам Израильдің "Израильді жек көретін, еврейлерді жек көретін және осы жек көруді іске асыру үшін Қайта оралу заңын пайдаланатын адамдарға пана болған" мемлекетке айналғанын мәлімдеді. Саяси спектрдің екінші жағындағы Біріккен Араб тізімі мен Таал партиясының депутаты Ахмед Тиби жүйедегі екіұстамалыққа сын көтерді, "Адамдар Израильге көшіп келіп, Қайта оралу заңы бойынша автоматты түрде азаматтық алды, ал Назарет және Тайиб қалаларының азаматтары арабдық тегіне байланысты туыстарына баруға рұқсат алмайды" деді.

Заңның қолданылуы

Заңды сақтауды жақтағандар арасында оның мәтіні туралы пікір таластары бар. Заңдағы «иудей» және «иудей халқы» анықтамалары талқылау нысаны болып табылады. Израильдік және диаспоралық еврейлер топтар ретінде де, жеке-жеке де Қайта оралу заңының мақсаттары үшін бұл анықтаманың қандай болуы керек екендігі туралы әртүрлі пікірде. Сонымен қатар, «Иудей мемлекеті» және «Иудейлер мемлекеті» терминдерінің мағынасы туралы белсенді пікір таласы жүріп жатыр. Дегенмен, бұл мәселелерді тікелей немесе жанама түрде қарастыруға Кнессет ғана емес, бірнеше рет мәжбүр болды. Жылдар бойы Израильдің ішкі істер министрлерінің көптегені Қайта оралу заңы мәселесін қарастырып, оны қалай қолдануға болатыны туралы шешімге келе алмады. Сот жүйесі де Заңға қатысты мәселелер бойынша өз пікірін білдіруге шақырылды. Бұл елдің саяси диалогындағы өзекті және қайта оралатын мәселе ізраилдіктер арасындағы пікірлердің айырмашылықтарын ғана көрсетіп қана қоймай, оларды күшейтеді де. Басты мәселенің бірі – иммиграция және азаматтық алу мақсатында яһуди дініне өтудің жарамдылығын анықтауға кімнің құқығы бар. Тарихи себептерге байланысты, Израильдің діни істер министрлігіне бағынатын Израильдің Бас раввині осы шешімді қабылдап келді, бірақ бұл тәртіп күмәнді. Бұл практика Израильде де, диаспорада да православиелік емес діни басшылар тарапынан қарсылыққа ұшырады. Мәселені шешу үшін бірнеше әрекет жасалды, соңғысы – Нейман комиссиясы, бірақ нәтижеге қол жеткізілмеді. 2005 жылдың 31 наурызында Израильдің Жоғарғы соты Израильден тыс жерде жасалған барлық дінге өту рәсімдері Нейман комиссиясының иммиграцияға жарамдылықты анықтау үшін бір орган болуы керек деген пікіріне қарамастан, Қайта оралу заңы бойынша билік органдарымен мойындалады деп шешті. Сот 1989 жылы Израильден тыс жерде жасалған дінге өту рәсімдерінің (православиелік, консервативтік немесе реформаторлық болсын) Қайта оралу заңы үшін жарамды екенін бұрын да шешкен болатын. 2005 жылғы шешім бұл ережені кеңейтіп, шетелдегі дінге өту рәсімдері, егер адамдар Израильде тұрып жатқанда оған дайындық жұмыстарын жасаса да, жарамды деп тапты.