Кіріспе

Саликс альба, ақ самырсын – Еуропа мен Батыс және Орталық Азияға тән самырсынның бір түрі. Атауы жапырақтарының төменгі жағындағы ақ түске байланысты. Бұл 10–30 м биіктікке дейін өсетін, 1 м-ге дейін диаметрі бар діңі және көбінесе иілген тәжі бар орташа және ірі жапырақты ағаш. Қабығы сұрғылт қоңыр түсті, ал ескі ағаштарда терең жарықтар болады. Типтік түрдегі жаңа өркендері сұр қоңырдан жасыл қоңырға дейін болады. Жапырақтары көбінесе басқа самырсын жапырақтарына қарағанда ашық түсті, себебі олар өте жұқа, жібектей ақ түкпен жабылып, әсіресе төменгі жағында қапталған; олардың ұзындығы 5–10 см, ені 0,5–1,5 см. Гүлдер көктемнің басында гүлшошаларда пайда болады және оларды жәндіктер тозаңдандырады. Бұл екі үйлі өсімдік, аталық және аналық гүлшошалары бөлек ағаштарда болады; аталық гүлшошалары 4–5 см ұзындық, аналық гүлшошалары тозаңдану кезінде 3–4 см ұзындық, жемістер піскен сайын ұзарады. Жаздың ортасында пісіп жетілгенде, аналық гүлшошалары көптеген кішкентай (4 мм) қапшықтардан тұрады, олардың әрқайсысы желмен таралуына көмектесетін жібектей ақ түкпен қапталған көптеген ұсақ тұқымдарды қамтиды.

Қолданылуы

Ағаш қатайған, берік және жеңіл, бірақ шіруға төзімділігі төмен. Бұтақтан және тілімделген ағаштардан алынған сабақтар (витилер) себет өруге қолданылады. Ағаштан жасалған көмір ұңғын өндірісі үшін маңызды болған. Қабығындағы танин бұрын былғары шыраюға қолданылды. Оны еврейлер Суккот мерекесінде де қасиетті мақсаттар үшін пайдаланады.

Дәрілік мақсаттарда

Шөпшілер бұл өсімдікті (көкек немесе талдың нақты түрі көрсетілмеген) түрлі ауруларға қарсы ұзақ жылдардан бері қолданып келеді, бірақ оған ауырсық басу қасиеті бар деген миф – жалған ұғым. Ақ талға алғаш рет 1763 жылы Англияның Оксфордшир графтығындағы Чиппинг-Нортон қаласынан Эдвард Стоун сіңірген. Ол қабығын «кездейсоқ» татып көргенде, ащы дәмі малярияны емдеу үшін қолданылатын перу қабығын (Цинхона) еске салған. Барлық «дәріханалар мен ботаника кітаптарын» зерттегеннен кейін, талдың ешқашан қызбаны емдеу үшін қолданылмағанын байқады және оны өзі сынап көруге шешім қабылдады. Келесі жеті жылда ол тал қабығының құрғатылған ұнтағын шамамен елу адамның «дене қызуын және үдемелі қызбасын» емдеуде сәтті пайдаланды, бірақ оны хининмен біріктіргенде тиімдірек болды. Стоун медицина және шөпшілер тарапынан көп назарсыз қалған сияқты. Екі фармацевт бұл емді сынақтарда қолданғаны туралы хабарлар бар, бірақ оның тиімділігіне дәлел жоқ. 20 ғасырдың басында шөпші Мод Грив ақ талдың қызба түсіргіш қасиеті жоқ деп есептеді. Оның орнына, ол қабық пен ұнтақталған тамырды тониктік, антипериодикалық және құрғату қасиеттері үшін пайдалануды сипаттайды және оны диспепсияны, құрттарды, созылмалы диареяны және дизентерияны емдеуде қолдануға кеңес береді. Ол танинды белсенді құрамы деп санады. 1828 жылы француз фармацевті Анри Леру және итальян химигі Рафаэле Пирия «Саликс» латын атауынан алынған салицин деп аталатын қабықтың белсенді экстрактысын кристалдық түрінде бөліп алды. Салицил қышқылы – салициннің химиялық туындысы және медицинада кеңінен қолданылады. Алайда, ацетилсалицил қышқылы (аспирин) табиғатта кездеспейтін химиялық зат, ол бастапқыда Meadowsweet-тен алынған салицил қышқылынан синтезделген және талмен байланысты емес.