Кіріспе

Мария Тереза талеры (MTT) – 1741 жылы алғашқы рет соғылғаннан бері әлемдік саудада үздіксіз қолданылып келе жатқан танымал күміс инвестициялық монета. Ол 1740-1780 жылдары Австрия, Венгрия және Богемияны билеген Мария Терезаның құрметіне аталған және монетаның бетінде бейнеленген.

Тарих

1741 жылы бірінші МТТ рейхсталер стандартына сәйкес, 1/9 Кельн маркасы таза күміс немесе 25,98 грамм салмақта соғылды. 1750 жылы жаңа талер 1 Вена маркасының 1/10 жалпы салмағымен, 5/6 тазалықта (таза күміс құрамы 23,39 грамм, немесе Кельн маркасының 1/10 бөлігі) шығарылды. 1751 жылы бұл жаңа стандарттағы Конвенс талері Бавария ақша конвенциясында ресми түрде қабылданған кезде, неміс тілді елдерде кеңінен қолданысқа енді. Бұл жаңа, 1751 жылдан кейінгі талер одан бері сауда монетасы ретінде қолданылып келеді. Мария Тереза 1780 жылы қайтыс болғаннан кейін, монета әрқашан 1780 жылғы нұсқа ретінде шығарылды. 1857 жылдың 19 қыркүйегінде Австрия императоры Франц Иосиф Мария Тереза талерін ресми сауда монетасы деп жариялады. Бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1858 жылдың 31 қазанында ол Австрияда қолданыстағы валюта мәртебесін жоғалтты. МТТ араб әлемінде, әсіресе Сауд Арабиясында, Йеменде, Маскат пен Оманда, Африкада, әсіресе Эфиопияда және Үндістанда таралған. Испанның сегіз реалымен шамалас өлшемде болған және бастапқыда француздық шығу тегі деп есептелген МТТ араб тілінде al riyal al fransi (الريال الفرنسى, әдеби мағынасында «француздық риалы») деп аталды. Осылайша, бұл монета Сауд риалы мен Эфиопия бирінің, сондай-ақ басқа да валюталардың алдағысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар Голландиялық Шығыс Индияны басып алған кезде, оны оккупациялық әскерлер шығарған ақшадан артық көбінесе қалағандықтан, АҚШ-тың стратегиялық қызметтер бюросы қарсылық күштері пайдалануы үшін жалған МТТ монеталарын жасады. Неміс тілді елдерде 1901 жылы жасалған, екі жылдан кейін күшіне енген орфографиялық реформадан кейін «Талер» сөзі «Талер» деп жазылатын болды (Терсе сияқты жеке есімдердің жазылуына әсер етпеді). Сондықтан, 20 ғасырдағы неміс және австриялық дереккөздерде бұл монетаға сілтемелер «Мария Терезия Талер» деген атпен кездеседі. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде орфография өзгерген жоқ. МТТ Австрия монета қорының өндірісінде әлі де бар және сынақтан өткен және айналымға шығарылмаған нұсқаларында қол жетімді.

Егжей-тегжейлер

Талердің диаметрі мен қалыңдығы белгілі, салмағы 23,386 грамм (0,752 троялық унция) таза күмістен тұрады. Оның күміс құрамы 0,833, ал мыс құрамы 0,166 мыңдық өлшемде. Ескерту: Рим монетасы соққан МТТ-лер 833 стандартты күмістен гөрі 835 стандартты күмістен жасалған, сондықтан сәл жеңіл. Монетаның бет жағында латын тілінде: "M. THERESIA D. G. R. IMP. HU. BO. REG." деген жазу бар. Артында "ARCHID. AVST. DUX BURG. CO. TYR. 1780 X" деп жазылған. Бұл Мария Терезия, Dei Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Regina, Archidux Austriae, Dux Burgundiae, Comes Tyrolis деген сөздердің қысқартылған түрі. 1780 жылғы "X" белгісі, яғни "Мария Тереза, Құдайдың құрметімен, Рим империясының императрицасы, Венгрия және Богемия королевасы, Австрияның эрцгерцогинясы, Бургундия герцогинясы, Тироль графы. 1780" дегенді білдіреді. "X" белгісі – сальтир немесе Бургундия кресі, ол 1750 жылы талердің құрамы төмендегенін көрсету үшін қосылды. Монетаның шетіне оның билік ету кезеңінің ұраны жазылған: Justitia et Clementia, яғни "Әділет және мейірімділік".

Австриядан тыс жерлерде монеталар шашу

МТТ тез арада стандартты сауда монетасына айналды және бірнеше елдер Мария Тереза талерлерін шығара бастады. МТТ-ны төмендегі шапқыштар соқты: Бирмингем, Бомбей, Брюссель, Лондон, Париж, Рим және Утрехт, сондай-ақ Гюнцбургтегі Габсбург шапқыштары, Тирольдегі Холл, Карлсбург, Кремница, Милан, Прага және Вена. 1751 жылдан 2000 жылға дейін шамамен 389 миллион данасы шығарылды. Бұл әртүрлі шапқыштар өз шығарылымдарын дизайндағы шағын айырмашылықтармен ерекшелендірді, олардың кейбіреулері уақыт өте келе өзгерді. 1935 жылы Муссолини МТТ өндірісіне 25 жылға концессия алды. Италиялықтар итальяндық емес банктер мен алтын-көмір саудагерлерінің монетаны алуына бөгет қойды, сондықтан Франция, Бельгия және Ұлыбритания Қызыл теңізде, Парсы шығанағында және Африканың шығыс жағалауындағы өздерінің экономикалық мүдделерін қолдау үшін монетаны шығара бастады. 1961 жылы 25 жылдық концессия аяқталды және Австрия тиісті үкіметтерге дипломатиялық жолмен жүгініп, монетаны өндіруді тоқтатуды сұрады. Ұлыбритания 1962 жылдың ақпан айында бұл өтінішпен ресми түрде келіскен соңғы үкімет болды. МТТ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Африка мен Таяу Шығыстың көп бөлігінде валюта ретінде қолданылды. Ол Солтүстік Африкадан Сомалиге, Эфиопияға, Кенияға дейін, Танзанияның жағалауынан Мозамбикке дейін, сондай-ақ Арабия түбегінде (Оман, Йемен) кеңінен таралған. Қызыл теңіз аймағында оның танымалдылығы соншалықты жоғары болғандықтан, саудагерлер басқа валютты қабылдамайтын. Италия үкіметі Мария Тереза талерін алмастыру ниетімен ұқсас дизайнды монета шығарды, бірақ ол қабылданбады. Мария Тереза талері бұрын Хиджаз, Йемен және Аден протекторатының, сондай-ақ Арабия түбегіндегі Маскат пен Оманның валютасы болды. Бұл аймақта ол күміс көзі ретінде де, әшекей ретінде де, дәстүрлі зергерлік бұйымдар жасау үшін де кеңінен қолданылды. Монета бүгінгі күнге дейін Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста бастапқы түрінде танымал: алдыңғы жағында билеушінің суреті, артқы жағында Габсбургтердің қос бүркіті бар күміс монета. Ұлыбританияда 1780 жылғы Мария Тереза талері 1981 жылғы «Жалған ақша жасау және оны тарату туралы» заңның II бөлігіне сәйкес «қорғалған монета» болып саналады.

Эфиопия

Эфиопияда алғаш рет Эфиопия императоры Иясу II (1730–1755) тұсында айналысқа түскені жазылған. Саяхатшы Джеймс Брюстің мәлімдемесіне сәйкес, басқа валюталар сияқты құнсыздалмаған бұл монета 1768 жылы ол барып көрген аймақтарда үстемдік құрды. Джозеф Кальмер мен Людвиг Хюннің «Абессиния» кітабында 1931 жылға дейін соғылған 245 миллион монетаның 20 пайыздан астамы Эфиопияға жеткені бағаланған. 1868 жылы британдық әскери экспедициясы, фельдмаршал Роберт Непьер басшылығымен, Эфиопия императоры Теодор II-нің астанасы Магдалаға барғанда, жергілікті шығындарды төлеу үшін МТТ монеталарын алып кетті. 1890 жылы итальяндықтар Эритреяда, өздерінің жаңа колониясында МТТ үлгісінде жасалған Tallero Eritreo монетасын енгізіп, оны Эфиопиямен саудада қолдануға үміттенді. Бірақ, олардың бұл әрекеттері көбінесе сәтсіз аяқталды. 1900 жылдардың басында II Менелик өзінің суреті бар Менелик талерлерін жергілікті түрде соғуға тырысты, бірақ олардың дизайны МТТ монетасының үлгісімен жасалған еді, сонымен қатар оларды қолдануға мәжбүрлеуді көздеді. Жаңадан құрылған Абиссиния банкі де талермен есептелетін банкноттар шығарды. 1935 жылдан бастап итальяндықтар Эфиопияны басып алу мақсатымен Римдегі монета соғу орындарында МТТ монеталарын соқты. Содан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар Бомбей қаласында шамамен 18 миллион МТТ монетасын соғып, оларды Шығыс Африкадағы әскери науқанында итальяндықтарды Эфиопиядан ығыстыру үшін пайдаланды.