Кіріспе
Жаңа Гвинеядағы құстар түрлері. Капырлы питохуй (Pitohui dichrous) – Жаңа Гвинеяда кездесетін питохуй туысына жататын құс түрі. Бұл құс бұрын сыбызғышылар (Pachycephalidae) отбасынан саналған, бірақ қазір Ориолдар (Oriolidae) отбасына жататыны белгілі болды. Ориолдар отбасының ішінде бұл түр питохуй туысындағы басқа питохуйларға, содан кейін өрікқұстарға (figbirds) ең жақын. Орташа мөлшердегі, қызғылт қоңыр және қара түсті қауырсыны бар әнші құс. Бұл түр – сирек кездесетін улы құстардың бірі, оның терісінде, қауырсындарында және басқа тіндерінде түрлі батрахотоксин қосылыстары бар. Бұл токсиндердің диетасынан алынғандығы айтылады және олардың қоршаған ортадан қорғануына және паразиттерден сақтануына көмектеседі. Бұл түрдің басқа туыс емес, бірақ сондай-ақ улы питохуйларға ұқсастығы – конвергентті эволюция мен Мюллерлік мимикрияның мысалы. Оның сыртқы түрін улы емес, туыс емес түрлер де еліктейді, бұл Батезиандық мимикрия деп аталады. Бұл құстың улы екендігін жергілікті аңшылар жақсы біледі және одан қашық жүреді. Бұл питохуйлардың ең улы түрлерінің бірі, бірақ жеке құстардың уыттылығы географиялық орналасуына байланысты өзгеруі мүмкін. Капырлы питохуй теңіз деңгейінен бастап орманды жерлерде кездеседі, бірақ төбелер мен төменгі тауларда көбірек таралған. Әлеуметтік құс, отбасылық топтарда өмір сүреді және жиі түрлі құстардан құралған топтарға қосылып, тіпті оларды жетектейді. Оның диетасы жемістер, тұқымдар мен жұмырқалы жәндіктерден тұрады. Бұл түрдің ұрпақтары кооперативті түрде көбейеді, яғни отбасылық топтар ұяны қорғауға және балапандарды тамақтандыруға көмектеседі. Капырлы питохуй кең таралған және қазіргі уақытта жойылу қаупі төніп тұрған жоқ, оның саны тұрақты.
The hooded pitohui (Pitohui dichrous) is a species of bird in the genus Pitohui found in New Guinea. It was long thought to be a whistler (Pachycephalidae) but is now known to be in the Old World oriole family (Oriolidae). Within the oriole family, this species is most closely related to the variable pitohuis in the genus Pitohui, and then the figbirds. A medium sized songbird with reddish brown and black plumage, this species is one of the few known poisonous birds, containing a range of batrachotoxin compounds in its skin, feathers and other tissues. These toxins are thought to be derived from their diet and may function both to deter predators and to protect the bird from parasites. The close resemblance of this species to other unrelated birds also known as pitohuis which are also poisonous is an example of convergent evolution and Müllerian mimicry. Their appearance is also mimicked by unrelated non poisonous species, a phenomenon known as Batesian mimicry. The toxic nature of this bird is well known to local hunters, who avoid it. It is one of the most poisonous species of pitohui, but the toxicity of individual birds can vary geographically. The hooded pitohui is found in forests from sea level up to but is most common in hills and low mountains. A social bird, it lives in family groups and frequently joins and even leads mixed species foraging flocks. Its diet is made up of fruits, seeds and invertebrates. This species is apparently a cooperative breeder, with family groups helping to protect the nest and feed the young. The hooded pitohui is common and is currently not at risk of extinction, with its numbers being stable.
Таксономия және жүйелеу
Бонапарт оны сол жылы Людвиг Рейхенбахтың *Pitohui* туысына берілген балама атау ретінде орнатылған *Rectes* туысына жатқызды, ал *Pitohui* туысын 1831 жылы Рене Лессон сипаттаған болатын. Жаңа атаудың бұрынғыдан артықшылығына ешқандай түсіндірме берілмеді, бірақ латынша атауларды латынша емес атаулардан артық көру және латынша атаулары жоқтарға латынша атау беру кең таралған еді. Бірақ, ақырында, таксонға берілген алғашқы ресми атауды бағалайтын басымдық принципі қолданылды және *Rectes* *Pitohui*-дің кіші синонимі ретінде жойылды. Дегенмен, 2008 жылы осы туысты зерттеу оның полифилетикалық екенін көрсетті (яғни туыс емес түрлерді қамтиды), ал кейбір мүшелері тіпті ысқырық құстар (whistlers) тобына да жатпады. Қаптамалы питохуи және оған жақын өзгермелі питохуи Ескі әлем ориольдарымен (*Oriolidae*) туыс екені анықталды. 2010 жылы сол команданың зерттеуі қаптамалы питохуи мен өзгермелі питохуидің ориольдар екенін және олардың бір-біріне жақын түрлер екенін, ал олар өрік құстарымен бірге отбасы ішінде анық базальді клад құрайтынын растады. Өзгермелі питохуи *Pitohui* туысының типтік түрі болғандықтан, қаптамалы питохуи сол туыста қалды, ал қалған төрт түр басқа туыстарға көшірілді. Қаптамалы питохуи монотипті, яғни оның ішкі түрлері жоқ. Жаңа Гвинеяның оңтүстік-шығысындағы құстар кейде *P. d. monticola* деп аталатын ұсынылған ішкі түріне бөлінеді, бірақ айырмашылықтар өте шағын және бұл ішкі түрлер көбінесе ажырамас деп есептеледі. *Pitohui* – бұл топтың және туыстың жалпы атауы, ол папуа тілінде «қоқыс құсы» деген мағынаны білдіреді, оның жеуге жарамсыздығына сілтеме жасайды. *Dichrous* деген сөз ежелгі грек тілінен алынған *dikhrous* сөзінен шыққан, ол «екі түсті» дегенді білдіреді. Қаптамалы питохуидің басқа атаулары – қара бас питохуи және кіші питохуи.
Физиологиясы мен сипаттамасы
Қапталды питохуи ұзын және салмақты. Ересегінің басы, жауырыны, тамағы, жоғарғы кеудесі және құйрығы қара түсті. Қалған қауырсындары қызғылт қоңыр. Мұраты мен аяқтары қара, ал көздің қабықшасы қызғылт қоңыр, қоңыр немесе қара болады. Екі жынысы да бірдей көрінеді. Жастар ересектерге ұқсайды, бірақ құйрығы мен қанатының шеттері қоңыр түсті болады. Көрпекшелерді жеуден туындаған котурнизм туралы бірнеше хабарлардан (бірақ көрпекшелерде уыттылық сирек кездеседі) және терісінде уыт бар алғашқы құс ретінде табылғаннан басқа. Бұрын осы токсин тек Орталық және Оңтүстік Америкадағы Dendrobates, Oophaga және Phyllobates туыстарына (Dendrobatidae тұқымдасы) жататын уытты бақаларда ғана кездескен. Батрахотоксин тобының қосылыстары табиғаттағы ең улы қосылыстардың қатарына жатады. Бұлшықеттерде, жүректе және бауырда токсиндердің болуы питохуилердің батрахотоксинге төзімділігінің бір түрін көрсетеді. Бір құстың терісінде 20 мкг-ға дейін, ал қауырсындарында 3 мкг-ға дейін токсин болуы мүмкін екені бағаланды. Токсиндердің ішкі мүшелерде, теріде және қауырсындарында болуы құстардың белгісіз көзден уытты заттарды сырттан қолданғандығын жоққа шығарады.
Экология
Құрбылы питохуидегі удың қызметі оның табылуынан бері пікірталас пен зерттеулердің нысаны болып келеді. Бастапқы ұсыныс бойынша, улар жыртқыштарды химиялық түрде ықпалдастыруға арналған. Ал басқалары батрахотоксиннің деңгейі уытты бақалардағыдан үш рет жоғары екенін атап өтті, олар оны осы мақсатта пайдаланады. Удың мақсатын түсіндіретін тағы бір нұсқа – паразиттердің зиянын азайту. Жаңа Гвинеядағы жабайы құстардың қыстырмалы жәндіктерінің салыстырмалы зерттеуі бұл идеяны қолдайды, себебі құрбылы питохуиде қарастырылған 30 туысқа қарағанда қыстырмалы жәндіктердің саны айтарлықтай аз болды. Батрахотоксиндер Haemoproteus немесе құқып тудыратын Plasmodium сияқты ішкі паразиттерге әсер етпейді. Көптеген авторлар екі түсіндірме – жыртқыштарға қарсы химиялық қорғаныс және сыртқы паразиттерге қарсы химиялық қорғаныс – бір-бірінсіз емес екенін, және екі түсіндірмеге де дәлелдер бар екенін көрсетті. Сондай-ақ, питохуи батрахотоксиндерін ықтимал жыртқыштарға сынау үшін тәжірибелер жүргізілді. Олар қоңыр ағаш жыландары мен жасыл ағаш питондарының ауыз қуысын тітіркендіретіні анықталды, екеуі де Жаңа Гвинеядағы құс жемтіктері. Бұл түрдің дәмді еместігі жергілікті аңшыларға да белгілі, олар басқа жағдайда осы көлемдегі әнші құстарды аулайды. Олар орманның барлық деңгейлерінде тамақтанады, орман төңірегінен бастап шыңдарына дейін.
Өсіру
Жаңа Гвинеяның биік шатырларындағы түрлерді зерттеу қиындықтарына байланысты, қапталған питохуи мен оның туыстарының көбею биологиясы туралы көп мәлімет белгілі емес. Қазаннан ақпанға дейін қапталған питохуидің жұмыртқалары бар ұялар табылған. Инкубация кезеңі белгісіз, бірақ бұл түрдің кооперативтік көбеюге бейім екені саналады, себебі бір топтағы екі құстан астам құстар ұяны басып кіргендерден қорғап, жастарды тамақтандырғаны байқалған. Балапандарында ақ түсті жұмсақ қауырсындары болады, кейін ересек құстың қауырсындары дамиды. Олар емен тәрізді қызыл жидектермен және жәндіктермен тамақтанады. Жас құстар ұяға жақындағанда қорғаныш позын көрсетеді, денелерін тік көтеріп, бастарының қауырсындарын тік тұрғызады. Балапандар тікелей ересек құстың қауырсындарына ие болғандықтан, бұл көрсеткіш олардың уытты түр екенін білдіруі мүмкін деген болжам бар, тіпті жас құстарда осы жаста уыт дамымаған. Осыған қарамастан, құстардың уыттылығы туралы хабарлар ежелгі заманға дейін жетеді, бірақ қапталған питохуидің уытты екені анықталғанға дейін ғалымдар құстарға уытты қасиеттерді жатқызбаған. Осы түрдің арқасында құстардағы уыттылыққа қызығушылық артып, бұрынғы уыттылық және дәмсіздік туралы есептер қайта қарастырылды, алайда бұл сала әлі де толық зерттелмеген.