Рам Рой Бхаскар: Сынақ реализмінің негізін қалаушы философ
Roy Bhaskar
Рам Рой Бхаскар – британ философ, критикалық реализмнің негізін қалаушы. Ғылымның мақсаты – әлем құбылыстарын тудыратын механизмдерді анықтау. Әлеуметтік ғылымдарды зерттеуде ғылыми тәсілді қолдаушы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын философы
English philosopher
Рам Рой Бхаскар (15 мамыр 1944 – 19 қараша 2014) – ағылшын философы, ғылым философы, сыншыл реализм (CR) философиялық қозғалысының бастамашысы ретінде белгілі. Бхаскар ғылымның міндеті сандық заңдарды табу емес, "дүниедегі құбылыстарды тудыратын табиғаттың тұрақты және үздіксіз жұмыс істейтін механизмдерін білу" екенін айтты, және эксперименталды ғылым осындай механизмдер зертханадан тыс және ішінде жұмыс істейтін болса ғана мәні бар. Ол осы механизмдер мен себептік күштерге қатысты реализмді әлеуметтік ғылымдар философиясына қолданды, сондай-ақ философия мен гуманитарлық ғылымдардың маңызды рөлін қолдау үшін бірқатар аргументтер келтірді. Бхаскардың пікірінше, қоғамды зерттеу ғылыми болуы мүмкін және қажет. Рой Бхаскар "сыншыл реализмнің" ең белгілі жақтаушысы, бірақ ол осы термин мен ұғымды бастаған жоқ. Бұл термин бұрын Дональд Кэмпбелл (1974/1988, 432-бет) қолданған, ал онтологиялық реализм мен эпистемологиялық конструктивизмді біріктіру туралы идея кем дегенде Герберт Блюмерге (1969) дейін жетеді. Ол Лондон университетінің білім беру институтында әлемдік ғалым болды.
Ram Roy Bhaskar (15 May 1944 – 19 November 2014) was an English philosopher of science who is best known as the initiator of the philosophical movement of critical realism (CR). Bhaskar argued that the task of science is "the production of the knowledge of those enduring and continually active mechanisms of nature that produce the phenomena of the world", rather than the discovery of quantitative laws, and that experimental science makes sense only if such mechanisms exist and operate outside the lab as well as inside it. He went on to apply that realism about mechanisms and causal powers to the philosophy of social science, and he also elaborated a series of arguments to support the critical role of philosophy and the human sciences. According to Bhaskar, it is possible and desirable for the study of society to be scientific. Roy Bhaskar is certainly the most prominent advocate for "critical realism," but he did not initiate either the term or the concept. The term was used earlier by Donald Campbell (1974/1988, p. 432), and the concept of combining ontological realism and epistemological constructivism goes back at least to Herbert Blumer (1969). He was a World Scholar at the Institute of Education, University College London.
Өмірбаян
Бхаскар 1944 жылғы 15 мамырда Лондонның Теддингтон қаласында, екі ұлдың ағасы ретінде дүниеге келді. Оның үнді әкесі мен ағылшын анасы теософтар болған. Бхаскар бала кезінің бақытсыз болғанын, әкесінен үлкен үміт күткенін айтқан. 1963 жылы Бхаскар философия, саясат және экономика мамандықтарын оқу үшін стипендия алып, Оксфордтың Баллиол колледжіне қабылданды. Стипендия оны әкесі таңдаған академиялық жолға ықпал етуден босатты. 1966 жылы үздік дипломмен бітіргеннен кейін, ол дамып келе жатқан елдер үшін экономикалық теорияның маңыздылығы туралы докторлық диссертациясын жазуға кірісті. Оның DPhil тақырыбы өзгеріп, Оксфордтың Нюфилд колледжінде жазылды, онда Ром Харре оның әлеуметтік ғылымдар философиясы, сосын ғылым философиясы бойынша жетекшісі болды. Оның диссертациясы екі рет қабылданбады, ол мұның саяси себептерге байланысты екеніне сенді, бірақ екінші нұсқасы 1975 жылы оның ықпалды еңбегі ретінде, көбінесе өзгеріссіз жарияланды. Бхаскар 1975 жылдан бастап Эдинбург университетінде лекция оқыды, кейін Суссекс университетіне көшті. Ол бірнеше скандинавиялық университеттерде арнайы профессор болып жұмыс істеді, Норвегияның Тромсё университетіндегі Бейбітшілік зерттеулер орталығында философия профессоры, Швецияның Оребро университетіндегі Қамқорлық ғылымдары факультетінде философия және әлеуметтік ғылымдар бойынша қонақ профессор болды. 2007 жылдан бастап Бхаскар Лондонның Білім институтында жұмыс істеді, онда ол CR-ді Бейбітшілік зерттеулеріне қолдану мәселесімен айналысты. Ол Сыншыл реализм орталығының, Халықаралық сыншыл реализм қауымдастығының және 2011 жылы құрылған Халықаралық сыншыл реализм орталығының негісқалаушы мүшесі болды. Бхаскар 1971 жылы Хилари Уэйнрайтқа үйленді. Ажырасқаннан кейін де олар өмір бойы жақын дос болып қалды. Ол 2014 жылғы 19 қарашада Лидсте, серігі Ребекка Лонгтың қасында қайтыс болды.
Bhaskar was born on 15 May 1944 in Teddington, London, the first of two sons. His Indian father and English mother were Theosophists. Bhaskar said his childhood was unhappy, with his father having high expectations of him. In 1963, Bhaskar attended Balliol College, Oxford, on a scholarship to read philosophy, politics and economics. The scholarship freed him from his father's influence over his chosen academic path. Having graduated with first class honours in 1966, he began work on a PhD thesis about the relevance of economic theory for under developed countries. His DPhil changed course and was written at Nuffield College, Oxford, where Rom Harré became his supervisor, on the philosophy of social science and then the philosophy of science. His thesis was failed twice, which he believed to be partly for political reasons, but the second version was published largely unchanged in 1975 as his influential text, A Realist Theory of Science. Bhaskar lectured at the University of Edinburgh from 1975 and later moved to the University of Sussex. He held visiting positions in several Scandinavian universities adjunct professor in philosophy at the Centre for Peace Studies at the University of Tromsø, Norway, and guest professor in philosophy and social science, Department of Caring Sciences, Örebro University, Sweden. From 2007, Bhaskar was employed at the Institute of Education, in London, where he was working on the application of CR to Peace Studies. He was a founding member of the Centre for Critical Realism, International Association for Critical Realism and the International Centre for Critical Realism (2011), the latter at the Institute of Education. Bhaskar married Hilary Wainwright in 1971. The couple remained close lifelong friends after their separation and never divorced. He died in Leeds with his partner, Rebecca Long, by his side on 19 November 2014.
Әсерлер
Бхаскар өзінің ерте жұмыстарына әсер еткен он негізгі факторды атап көрсетті, олардың ішінде ғылым және тіл философиясы бойынша философиялық еңбектер; білімнің әлеуметтануы; Маркс, "әсіресе оның праксис тұжырымы"; Леви-Стросс, Чомский және Альтюссерді қоса алған структуралистік ойшылдар; Гегель, Кант және тіпті Декарттың метакритикалық дәстүрі; Ницше, Фанон, Грамши және Ганди қолданған перспективизм. Оның диалектикалық бетбұрысы Гегельмен тығыз байланысты болды, және ол сол кезеңдегі жұмысын "Гегельдік диалектиканың сақталмайтын жоғарылатылуы" деп атады, себебі ол Гегельдің еңбектеріне көп сүйенді, бірақ оны басып өтіп, жетілдірді. Ол сонымен қатар бұл жұмысты өзінің бұрынғы және Маркстің еңбектерін сақтап, дамыту деп қарастырды және "Маркс – протодиалектикалық сыншыл реалист болды" деп мәлімдеді, бірақ оның еңбектерінде Гегельдік ойдың іздері қалғанын айтты. Дегенмен, трансценденталды медитациядан кейін диалектикалық сыншыл реализмді зерттеуді тоқтатты. Оның назары Шығыс философиясының әртүрлі дәстүрлеріне ауысты, олар оның кейінірек метареализм философиясына бет бұруына маңызды әсер етті.
Bhaskar himself lists ten main influences on his early work, including philosophical work on the philosophy of science and language; the sociology of knowledge; Marx "and particularly his conception of praxis"; structuralist thinkers including Levi Strauss, Chomsky and Althusser; the metacritical tradition of Hegel, Kant, and even Descartes; and perspectivalism in the hands of Nietzsche, Fanon, Gramsci and Gandhi. His dialectical turn engaged more deeply with Hegel, and he called his work in that phase "a non preservative sublation of Hegelian dialectic" since it draws heavily on Hegel's work but moves beyond and improves on it. He also saw it as preserving and building on his own earlier work and on Marx's work and claimed that "Marx was a proto dialectical critical realist" but that there remained residues of Hegelian thought in his work. He abandoned further work on dialectical critical realism, however, after he experienced transcendental meditation. He turned his attention to a variety of Eastern traditions of philosophy, which were the major influences on his later turn to the philosophy of metareality.
Сыншыл реализм
Бхаскардың ғылым және әлеуметтік ғылым философиясын зерттеуі сыншыл реализмнің қалыптасуына әкелді, бұл рационалды (ғылыми және философиялық) ізденістің сындық және эмансипациялық әлеуетін, позитивизмнің, кең мағынада, және «постмодернизмнің» сын-қатерлеріне қарсы қорғайтын философиялық бағыт. Оның тәсілі эпистемологиялық және онтологиялық сұрақтарды ажыратудың маңыздылығын және дұрыс түсінілген объективтіліктің сындық жоба үшін қаншалықты маңызды екенін баса көрсетеді. Оның философия және әлеуметтік ғылым туралы ұғымы әлеуметтік жағдайда орналасқан, бірақ әлеуметтік жағдаймен анықталмайды; ол объективті сынның әлеуметтік өзгерістерді қозғау мүмкіндігін сақтайды, соның нәтижесінде адам еркіндігін арттыруға ұмтылады. «Сыншыл реализм» термині Бхаскардың алғашқы еңбектерінде қолданылмаған. Философияның бастауы «Реалистік ғылым теориясы» (1975) еңбегінде Бхаскар «трансценденттік реализм» деп атаған тұсқа дейін барып жетеді, ол «Табиғаттану мүмкіндігі» (1978) еңбегінде сындық натурализм ретінде әлеуметтік ғылымдарға дейін кеңейтілді. «Сыншыл реализм» термині трансценденттік реализм мен сындық натурализмнің біріктірілген түрі болып табылады және оны басқалар ұсынғаннан кейін Бхаскар қабылдады. Сыншыл реализмді Георг Лукачтың эстетикасы және Алистер Макграттың ғылыми теологиясымен (немесе теологиялық сыншыл реализммен) шатастыруға болмайды, олардың мақсаттары ұқсас болғанымен. Қазіргі сыншыл реалистік мәтіндерде «сыншыл реализм» көбінесе КР деп қысқартылады. Бхаскардың сыншыл реализмі бірнеше кезеңге бөлінеді, бірақ ол кейінгі кезеңдер оның жұмысының бұрынғы кезеңдерін жоққа шығармай, оларды сақтап, дамытатынын мәлімдеді. Ең қарапайым және кең таралған бөлініс үш кезеңге бөлінеді: бастапқы, диалектикалық және трансценденттік. Дегенмен, бастапқы сыншыл реализмді трансценденттік реализм және сындық натурализмге одан әрі бөлуге болады.
Bhaskar's consideration of the philosophies of science and social science resulted in the development of critical realism, a philosophical approach that defends the critical and emancipatory potential of rational (scientific and philosophical) enquiry against both positivist, broadly defined, and 'postmodern' challenges. Its approach emphasises the importance of distinguishing between epistemological and ontological questions and the significance of objectivity properly understood for a critical project. Its conception of philosophy and social science is socially situated but not socially determined; it maintains the possibility for objective critique to motivate social change, with the ultimate end being a promotion of human freedom. The term "critical realism" was not initially used by Bhaskar. The philosophy began life as what Bhaskar called "transcendental realism" in A Realist Theory of Science (1975), which he extended into the social sciences as critical naturalism in The Possibility of Naturalism (1978). The term "critical realism" is an elision of transcendental realism and critical naturalism and was accepted by Bhaskar after it had been proposed by others. Critical Realism should not be confused with various other critical realisms, including Georg Lukács' aesthetics, and Alister McGrath's Scientific Theology (or Theological Critical Realism) although they share common goals. In contemporary critical realist texts, "critical realism" is often abbreviated to CR. Bhaskar's critical realism can be divided into several phases, but he insisted that the later phases preserved and extended the earlier phases of his work, rather than invalidating them. The simplest and most common division is into three phases: original, dialectical, and transcendental. However, original critical realism can also be divided further into transcendental realism and critical naturalism.
Бастапқы сыншыл реализм
Критикалық реализмнің алғашқы «фазасы» Ұлыбританияда көптеген жақтаушылар мен қолдаушылар тапты, олардың көпшілігі Радикалды философия тобы және оған байланысты қозғалыстармен айналысты. «Радикалды философия» журналы алғашқы CR зерттеулерінің көп бөлігін жариялаған орын болды. Ол ғылыми тәжірибелік қызметтің Канттық трансценденталдық талдауына негізделген ғылымға объективті реалистік көзқарасқа ұмтылды. Білімнің субъективті эпистемологиялық, немесе «өткінші» жағы мен объективті онтологиялық, немесе «мұрағаттық» жағын сақтау қажеттігін баса назар аудара отырып, Бхаскар ғылым объектілерінің нақтылығын және оларды тану мүмкіндігін сақтайтын, сонымен қатар білімнің теориялық жүктелуін, тарихи жағдайға байланыстылығын және әлеуметтік тұрғыдан орналасуын атап көрсеткен «білімнің әлеуметтануы» қозғалысының түсініктерін қамтитын ғылым және әлеуметтік ғылымдар теориясын жасады. Нәтижесінде онтологиялық реализм мен эпистемологиялық релятивизмнің үйлесімінен туған, объективті, бірақ қате жіберуге дайын білім теориясы қалыптасты. Бхаскардың басты стратегиясы – шындықтың тереңдігі бар екенін және білім шындықтың түбіне жетпей, оған аз-көп дәрежеде енуі мүмкін екенін дәлелдеу болды. Бхаскар онтологияны ғылым философиясына қайта енгізгенін айтты, бұл сол кезде дерлік дінге қарсы саналып келді. Ол эмпириялық эффектілеріне тәуелсіз себептік күштердің онтологиялық нақтылығын қолдайтын қабаттасқан даму және дифференциацияланған құрылымның онтологиясын ұсынды. Мұндай қадам адам және әлеуметтік салалардағы себептік түсіндірудің редукционистік емес және позитивистік емес есебіне мүмкіндік берді. Бұл түсіндіру жобасы сын жобасымен байланысты болды, оның басты идеясы – Түсіндірмелік сын доктринасы. Бхаскар оны «Ғылыми реализм және адам азаттығы» (1987) еңбегінде толыққанды дамытты, онда CR аясында идеологияны сынға салудың сын дәстүрін дамытты, белгілі бір түсіндіру есептері тікелей бағалауға алып келуі мүмкін екенін дәлелдеді, сондықтан ғылым тек сипаттамалық емес, нормативтік тұрғыдан да жұмыс істей алады, өйткені позитивизм Юм заңынан бері солай деп болжаған. Мұндай қадам сындық теорияның ізделінетін қазынасы – объективті нормативтік негізді қамтамасыз етуге үміттенді.
The first 'phase' of Critical Realism accrued a large number of adherents and proponents in Britain, many of whom were involved with the Radical Philosophy Group and related movements. The Radical Philosophy journal was where much of the early CR scholarship first appeared. It argued for an objectivist realist approach to science based on a Kantian transcendental analysis of scientific experimental activity. Stressing the need to retain both the subjective epistemological, or 'transitive', side of knowledge and the objective ontological, or 'intransitive', side, Bhaskar developed a theory of science and social science that he thought would sustain the reality of the objects of science and their knowability but would also incorporate the insights of the 'sociology of knowledge' movement, which emphasised the theory laden, historically contingent and socially situated nature of knowledge. What emerged was a marriage of ontological realism with epistemological relativism that formed an objectivist yet fallibilist theory of knowledge. Bhaskar's main strategy was to argue that reality has depth and that knowledge can penetrate more or less deeply into reality without ever reaching the bottom. Bhaskar said that he reintroduced ontology into the philosophy of science when that was almost heresy. He argued for an ontology of stratified emergence and differentiated structure, which supported the ontological reality of causal powers independent of their empirical effects. Such a move opened up the possibility for a non reductivist and non positivistic account of causal explanation in the human and social domain. That explanatory project was linked with a critical project, the main idea of which is the doctrine of Explanatory Critique. Bhaskar developed it fully in Scientific Realism and Human Emancipation (1987), which developed the critical tradition of ideology critique within a CR framework by arguing that certain kinds of explanatory accounts could lead directly to evaluations and so science could function normatively, not just descriptively, as positivism has assumed since Hume's law. Such a move, it was hoped, would provide the Holy Grail of critical theory, an objective normative foundation.
Трансценденталды реализм
"Трансценденталды реализм" терминін Бхаскар өзінің алғашқы кітабы "Ғылымның реалистік теориясы" (1975) құрамында жасаған аргументін сипаттау үшін қолданды. (Ф. В. Ж. Шеллингтің трансценденталды реализмімен немесе Артур Шопенгауэрдің трансценденталды реализмімен шатастырмау керек.) Бұл ұстаным ғылыми білім мүмкін болуы үшін шындықтың қалай болуы тиіс екеніне негізделген Бхаскардың белгілі бір онтологиялық және эпистемологиялық позицияларға қатысты трансценденталды аргументтеріне құрылған.
'Transcendental realism' was the term used by Bhaskar to describe the argument that he developed in his first book, A Realist Theory of Science (1975). (Not to be confused with F. W. J. Schelling's transcendental realism, or Arthur Schopenhauer's transcendental realism.) The position is based on Bhaskar's transcendental arguments for certain ontological and epistemological positions based on what reality must be like for scientific knowledge to be possible.
Эксперименталды ғылымның трансценденттік аргументі
Ғылымның реалистік теориясының негізгі аргументі ғылымның қалай жұмыс істейтінін позитивистік/эмпирикалық түсініктерге қатысты сын ретінде басталады. Бхаскар ғылымның себептік заңдылықтардың өзгермейтін, шын білімін себептік үлгілерді байқау арқылы тудыратын эмпирикалық аргументке назар аударады: "көрінетін оқиғалардың тұрақты байланысы". Бхаскар эмпиризмнің ішкі сын деп атаған тұжырымдамасын дамытады, онда ол аргумент мақсатына орай оның негізгі болжамдарының кейбірін дұрыс деп қабылдайды, содан кейін бұл эмпирикалық аргументтегі үйлесімсіздікке алып келетінін көрсетеді. Атап айтқанда, ол эксперименталды ғылым пайдалы білім береді деген пікірге келіседі (бірақ ол оның өндіретін білімнің шындық екенін мойындамайды), содан кейін егер осылай болса, әлемнің қандай болуы керек екенін сұрайды. Осы тұрғыдан алғанда, оның аргументтері Канттың трансценденттік аргументтерімен ұқсас формаға ие, ол оларды сипаттау үшін қолданатын термин. Оның пікірінше, эксперименталды ғылым тек қана "эксперименттік жағдайлардағы оқиғалардың үлгісі осы жағдайлар болмаса пайда болмас еді" деген жағдайда және соның салдарынан қажет. Олар белгілі бір жағдайларда ғана жұмыс істей алады, немесе басқа себептік механизмдер кедергі келтіруі мүмкін, себебі кез келген оқиғаны жасау үшін бірнеше механизмдер өзара әрекеттеседі. Эксперименттік ғалымдардың міндеті – мұндай кедергілерге жол бермей, нақты бір механизмді оқшаулауға мүмкіндік беру болып табылады. Механизмдер немесе генеративтік механизмдер, ол оларды көбінесе атайтындай, өз кезегінде заттардың (объектілердің) қасиеттері болып табылады, және ол оларды әдетте сол заттардың себептік күштерімен теңестіреді.
The core argument of A Realist Theory of Science begins as a critique of positivist/empiricist understandings of how science works. Bhaskar focuses on the empiricist argument that science produces true knowledge of invariant causal laws by observing causal regularities: "a constant conjunction of events perceived". Bhaskar develops what he calls an immanent critique of empiricism in which he takes some of its core assumptions as correct for the purpose of the argument and then shows that to lead to an incoherence in the empiricist argument. In particular, he accepts the premise that experimental science produces useful knowledge (although he does not commit himself to the claim that the knowledge that it produces is true) and then asks what the world must be like if that is the case. In that sense, his arguments take a similar form to Kant's transcendental arguments, a term that he employs to describe them. He argues that experimental science is necessary only when and because "the pattern of events forthcoming under experimental conditions would not be forthcoming without it". They may operate only under certain conditions, or they may be obstructed by other causal mechanisms since multiple mechanisms interact to produce any given event. The role of experimental scientists is to prevent such obstructions to allow the isolation of a particular mechanism. Mechanisms, or generative mechanisms, as he often calls them, are in turn properties of things (objects), and he usually identifies them as well with the causal powers of those things.
Қабатталу және пайда болу
Бхаскар үшін заттардың себептік күштері олардың күрделі нысандар ретінде құрылымына байланысты. Олар туындаған қасиеттер болып табылады, яғни олар бүтіннің қасиеттері, және бұл бүтіннің құрамындағы бөліктердің нақты осы ретте құрылымдануының нәтижесінде ғана пайда болады. Коллиер өзінің "Баскардың сыншыл реализмі" атты кітабында түсіндіргендей, бұл бүтіндіктерді өздерінің туындаған күштері бар бөліктерден тұратын нысандар ретінде қарастыруға әкеледі. Шындық осылайша екі жағынан қабатталады: эмпирикалық, нақты және реал арасындағы жіктелудегі мағынасында, сондай-ақ ол өздері төменгі деңгейде қабатталған нысандардан тұратын бөліктерден құралған нәрселерден тұрады деген мағынасында. Нысандар арасындағы қатынастар және олардың себептік күштерінің үйлесімдері жаңа, жаңа себептік күштерге ие құрылымдарды жасауы мүмкін. Типтік мысал – су, ол отты сөндіруге қабілетті, бірақ оның құрамындағы сутек пен оттегі жануға қабілетті. Бұл қабатталу барлық ғылымдарда кездеседі: физика, химия, биология, социология және т.б. Бұл социологиядағы нысандардың (еңбек нарығы, капитализм және т.б.) физикадағы нысандармен бірдей нақты екенін білдіреді. Бұл позиция редукционистік емес: әрбір қабат төменгі қабаттардағы нысандар мен олардың арақатынастарына тәуелді, бірақ себептік күштердің өзгешелігі олардың міндетті түрде әртүрлі нысандар екенін көрсетеді.
For Bhaskar, the causal powers of things depend on their structure as complex objects. They are emergent in the sense that they are properties of the whole that appear only as a result of the parts being structured as they are in this type of whole. As Collier explains in his book on Bhaskar's critical realism, that leads to a view of wholes as composed of parts, which are themselves wholes with their own emergent powers. Reality is thus stratified in two senses: in the sense implicit in the division between the empirical, the actual and the real and also in the sense that it consists of things composed of parts that are themselves things at a lower level of stratification. The relationships between objects and the combinations of their causal powers may create entirely new structures with new causal powers. A typical example is water, which has a causal power of extinguishing fire, but it is made up of hydrogen and oxygen that have causal powers of combustion. That stratification spans in all sciences: physics, chemistry, biology, sociology etc. That implies that objects in sociology (labour markets, capitalism etc.) are just as real as those in physics. The position is not reductionist: each stratum depends on the objects and their relationships in the strata below it, but the difference in causal powers means that they are necessarily different objects.
Сыншыл натурализм
Сыншылдық натурализм – Бхаскар өзінің екінші кітабы «Натурализм мүмкіндігі» (1979) ішінде жасайтын аргументін сипаттау үшін қолданған термин. Ол натурализмді «әлеуметтік объектілерді табиғи объектілер сияқты, яғни «ғылыми түрде» зерттеуге болады» деген көзқарас ретінде анықтайды. Бір жағынан, Бхаскар натурализмді ғылымның трансценденттік реалистік моделі физикалық және адамдық әлемдерге бірдей қолданылатындығы тұрғысынан қорғайды. Екінші жағынан, ол адамдық әлемді зерттеу физикалық әлемнен түбірінен өзгеше нәрсені зерттеу екенін, демек, оны зерттеу стратегиясы сәйкестендірілуі керек деп санайды. Сондықтан сыншылдық натурализм – әлеуметтік оқиғаларды тудыратын механизмдерді анықтауға ұмтылатын әлеуметтік-ғылыми әдістерді білдіреді, бірақ олар физикалық әлемдегі оқиғаларға қарағанда әлдеқайда өзгергіш екенін мойындайды (адамдық құрылымдар, мысалы, жапырақтың құрылымына қарағанда әлдеқайда жылдам өзгеріске ұшырайды). Атап айтқанда, адамның іс-әрекеті әлеуметтік құрылымдар арқылы мүмкін болады, олар белгілі бір іс-әрекеттерді/алғышарттарды қайта өндіруді талап етеді. Сонымен қатар, әлеуметтік құрылымдарда өмір сүретін адамдар оларды құратын іс-әрекеттерді саналы түрде талдап, өзгертуге қабілетті, ал осы практиканы әлеуметтік-ғылыми зерттеулер белсенді жеңілдетеді.
Critical naturalism is the term that Bhaskar used to describe the argument that he develops in his second book The Possibility of Naturalism (1979). He defines naturalism as the view that "social objects can be studied in essentially the same way as natural ones, that is, 'scientifically'". On one hand, Bhaskar argues for naturalism in the sense that the transcendental realist model of science is equally applicable to both the physical and the human worlds. On the other hand, however, he argues that studying the human world is studying something fundamentally different from the physical world and so the strategy to study it must be adapted. Critical naturalism, therefore, implies social scientific methods that seek to identify the mechanisms producing social events but with a recognition that they are in a much greater state of flux than events of the physical world (human structures change much more readily than those of, say, a leaf). In particular, it must be understood that human agency is made possible by social structures that themselves require the reproduction of certain actions/preconditions. Further, the individuals that inhabit the social structures are capable of consciously reflecting upon and changing the actions that produce them, a practice that is in part facilitated by social scientific research.
Әлеуметтік қызметтің трансформациялық моделі (ТМСА)
Бхаскар әлеуметтік құбылыстарды тек жеке адамдар туралы фактілермен түсіндіруге болатын әдістемелік индивидуализм доктринасын қабылдамайды, бірақ қоғамның адамдар мен олардың іс-қимылдарының нәтижелерінен басқа материалдық жағдайы жоқ екенін мойындайды. Сонымен қатар, ол Эмиль Дюркгейммен байланыстырған, әлеуметтік топтарды иелендіретін және жеке тұлғалардың ықпалын ескермей, әлеуметтік құбылыстарды топтардың ықпалы арқылы түсіндіретін коллективистік көзқарасты қабылдамайды. Шындығында, Дюркгейм психологияны толығымен жоққа шығармайды. Дюркгейм "Өзіне-өзі қол жұмсау" еңбегінің екі тарауын өзіне-өзі қол жұмсаудың психологиялық түсіндірмелеріне арнады. Дюркгеймнің нақты ұстанымы – психология ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік фактілер де өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштерін түсіндіруде маңызды рөл атқарады. Баскар бастапқыда Энтони Гидденстің құрылымның екіжақтылығы туралы жұмысын ТМСА-мен үйлесімді деп санады, бірақ кейін Маргарет Арчердің Гидденске жасаған сын-ескертпесін қабылдады, Арчер Гидденс құрылым мен агенттікті шатастырды деп мәлімдеді. Арчердің дербес әзірлеген морфогенетикалық цикл тұжырымы ТМСА-ға ерекше ұқсас. Осының нәтижесінде екеуі де сындық реализм туымен бірлесіп жұмыс істеуге бекінді.
Bhaskar rejects the methodological individualist doctrine that social events can be explained purely in terms of facts about individual persons, but accepts that society has no other material presence than persons and the products of their actions. Equally, he rejects the collectivist notion, which he associated with Émile Durkheim, that reifies social groups and explains the social in terms of the influence of groups to the exclusion of the influence of persons. In fact, Durkheim does not reject psychology in toto. Durkheim spends two chapters of Suicide on psychological explanations of suicide. Durkheim's real position is that not only psychology but also social facts play a role in explaining suicide rates. Bhaskar initially saw the work of Anthony Giddens on duality of structure as consistent with the TMSA, but he later accepted the critique of Giddens by Margaret Archer, who argued that Giddens conflated structure and agency. Archer's own concept of the morphogenetic cycle, which was developed independently, is remarkably similar to the TMSA. That led to both working together under the banner of critical realism.
Әлеуметтік құрылымдар
Бхаскар әлеуметтік құрылымдарды табиғи әлемдегі құрылымдар сияқты пайда болатын қасиеттерге ие деп қарастырады. Дегенмен, ол әлеуметтік және табиғи құрылымдар арасындағы үш маңызды айырмашылықты атап көрсетеді, олар олардың қалай қалыптасуына және зерттелуіне әсер етеді. Біріншіден, TMSA-да көрсетілгендей, олар "өздері басқаратын іс-әрекеттерден тысқары дербес болмайды", яғни оларды сол іс-әрекеттерден тәуелсіз эмпирикалық тұрғыдан анықтау мүмкін емес. Екіншіден, олар "агенттердің өздері не істеп жатқанына қатысты түсініктеріне" байланысты, бұл әлеуметтік құрылымдарды адам сенімдерімен байланыстырып, оларды өзгерту мүмкіндігін конструктивтік тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік береді. Үшіншіден, сенімге тәуелділік оларды табиғи құрылымдарға қарағанда аз тұрақты және өзгертуге оңайрақ етеді.
Bhaskar sees social structures as having emergent properties on the same model as structures in the natural world. However, he enumerates three key differences between social and natural structures, which affect both how they may behave and how they may be studied. Firstly, as described in the TMSA, they "do not exist independently of the activities they govern", which implies that they cannot be empirically identified independently of those activities. Secondly, they depend on "agents' conceptions of what they are doing", which gives a somewhat constructionist understanding of social structures and their dependence on human beliefs and thus the potentials for transforming them. Thirdly, that dependency on beliefs tends to make them less enduring and more easily transformed than natural structures.
Агенттік
Бхаскар адамдарды негізінен материалдық жандар ретінде түсінеді, олардың нейрофизиологиялық күрделілігінің салдары ретінде қасақана әрекет ету қабілетіне ие. Ол былай деп қорытындылайды: "Ақыл-оймен байланысты күштер – шынайы, яғни себептік әсер ететін және толықтырылмайтын, яғни материядан туындайтын күштер". Бұл оған себептердің адам мінез-құлқының себебі болуы мүмкін екенін дәлелдеуге мүмкіндік береді, себебі себептер – пайда болатын ақыл-ой күштерінің мысалдары, және бұл адамдар адамның әрекеттерін (кем дегенде жартылай) ниеттілік тұрғысынан түсіндіре алады.
Bhaskar understands human beings primarily as material beings who have the capacity of intentional action as an emergent consequence of their neurophysiological complexity. He concludes, "The powers associated with the mind are both real, that is, causally efficacious and irreducible, that is, emergent from matter". That enables him to argue that reasons can be causes of human behaviour since reasons are examples of emergent mental powers, which entails that humans can explain human action (at least partly) in terms of intentionality.
Түсіндірмелі сын және этикалық натурализм
Бхаскардың еңбегіндегі маңызды тақырыптардың бірі, ол әртүрлі кезеңдерде бірнеше рет қайта оралады, – философиялық аргументтер әлеуметтік-саяси сынды қолдауға пайдаланылуы мүмкін. Оның мұндай қолдау көрсетуге жасаған алғашқы тынысы – түсіндірме сын ұғымы, ол алғаш рет «Натурализм мүмкіндігі» еңбегінде енгізілген, бірақ «Ғылыми реализм және адам азаттығы» (1987) кітабында толық дамытылды. Оның пікірінше, егер басқа жағдайлар тең болса, егер бір нәрсе (S) жалған сенім тудыруға жауапты болса, онда S-тің теріс этикалық бағалануына және оны жоюға бағытталған әрекеттің оң бағалануына көшуге болады. Бұл аргументті түсіну үшін, оны марксистік идеологиялық сынмен байланысты қарастыруға болады, онда S – капитализм сияқты әлеуметтік құрылым, ол жалған сенімдерді (идеологияны) тудырады, бірақ сын жауабының негізі капитализмнің келтірген зияны емес, ол адамдарды оның нағыз мәнісінен жаңылыстырады. Бхаскардың пікірінше, бұл аргументтің маңыздылығы – ол гуманитарлық ғылымдардың сынға қабілеттілігін нығайтады, себебі олар сенімдердің жалғандығын және олардың көздерін ашып, саяси әрекеттерге негіз беруге мүмкіндік береді. Кейін Бхаскар бұл аргументті жалған білімнің көздерін жою керек дейтін түсіндірме сынның танымдық түрінен, адам қажеттіліктерін қанағаттандырудағы жетіспеушіліктердің көздеріне ұқсас аргумент қолданатын қажеттілікке негізделген нысанға дейін кеңейтеді. Бұрынғы мысалға қарағанда, бұл капитализмді жою керек деп айту сияқты, себебі ол адамдарды жаңылыстырғандықтан емес, адамдардың азаптауына себеп болады. Бхаскар бұл аргументтің кейде «Гюм заңы» деп аталатын нәрсені жоққа шығаратынын мәлімдейді: этикалық қорытындыны тек фактілерден тудыруға болмайды деген талап. Шын мәнінде, ол сенімнің жалған екені белгілі болғанша, оны теріс бағалауға және оны жоюға бағытталған әрекетке жеткілікті негіз бар дейді. Оның пікірінше, бұл этикалық натурализмге жеткілікті негіз береді, яғни этикалық тұжырымдарды тек фактілерден тудыруға болады деген сенімге, сондай-ақ моральдық реализмді де қамтиды, кейбір этикалық талаптар объективті түрде дұрыс деген сенімді.
One of the core themes of Bhaskar's work, which he returns to several times across its different phases, is that philosophical arguments can be provided to support sociopolitical critique. His first attempt to provide such support comes in the form of the concept of explanatory critique, which was first introduced in The Possibility of Naturalism but developed more fully in Scientific Realism and Human Emancipation (1987). His argument is that if other things are equal, if something (S) is responsible for producing a false belief, one may proceed to a negative ethical evaluation of S and to a positive evaluation of action directed at its removal. It helps to explain the argument to think of it as related to Marxist ideology critique in which S is some sort of social structure, say capitalism, that produces false beliefs (ideology) but in which the basis of the critical response is not the harms caused by capitalism but that it misleads people about its true nature. The importance of that argument, Bhaskar suggests, is that it underpins the critical potential of the human sciences since they can provide a basis for political action by revealing the falsity of beliefs and their sources. Bhaskar later extends the argument from that cognitive form of explanatory critique, which argues that the sources of false knowledge should be removed, to a needs based form, which applies a similar argument to sources of failures to meet human needs. In terms of the previous example, that would be like arguing that capitalism should be removed because it causes human suffering, rather than because it misleads people. Bhaskar claims that argument refutes what is sometimes known as 'Hume's Law': the claim that an ethical conclusion cannot be derived from purely factual premises. Indeed, he argues that as long as a belief is known to be false, there is sufficient grounds for a negative evaluation of it and for action directed at its removal. That, on his account, provides sufficient grounds for ethical naturalism, the belief that ethical conclusions can be derived from purely factual premises, which also seems to entail moral realism, the belief that some ethical claims are objectively correct.
Диалектикалық сыншыл реализм
Критикалық реализмнің екінші кезеңі, «Диалектика: Бостандықтың импульсі» (1993) еңбегінде басталып, «Платон және т.б.» (1994) еңбегінде одан әрі дамыған диалектикалық бұрылыс, жаңа жақтастарға ие болды, бірақ кейбір сыншыл реалистерден сыни пікірлерге ұшырады. Ол Георг Вильгельм Фридрих Гегель мен Карл Маркстың терең талдауы арқылы КР-ді «диалектизациялауды» ұсынды. Гегельге қарсы тұрып, Маркспен бірге диалектикалық байланыстар, қарым-қатынастар және қайшылықтардың өзі онтологиялық (объективті түрде нақты) екенін дәлелдеу арқылы Бхаскар нақты болмау концепциясын жасады, ол шындық пен құндылықтардың, сондай-ақ сынның объективтілігі үшін берік негіз бола алады деп мәлімдеді. Ол диалектиканың «Төртінші өлшемін» диалектикалық схемаға енгізуге тырысты, бұл рационалды азат етуші трансформациялық практиканың жүйелі моделін құруға негіз болар еді.
The second phase of Critical Realism, the dialectic turn initiated in Dialectic: the Pulse of Freedom (1993) and developed further in Plato, etc (1994), won some new adherents but drew criticism from some critical realists. It argued for the 'dialecticising' of CR, by an elaborate reading of Georg Wilhelm Friedrich Hegel and Karl Marx. Arguing against Hegel and with Marx that dialectical connections, relations and contradictions are themselves ontological (objectively real), Bhaskar developed a concept of real absence, which he claimed could provide a more robust foundation for the reality and the objectivity of values and criticism. He attempted to incorporate critical rational human agency into the dialectic figure with his 'Fourth Dimension' of dialectic, which would ground a systematic model for rational emancipatory transformative practice.
Трансценденталды диалектикалық сыншыл реализм
2000 жылы Бхаскар "Шығыстан батысқа: жанның саяхаты" атты еңбегін жариялады. Онда ол алғаш рет рухани құндылықтарға қатысты идеяларды білдірді, бұл оның кейін "рухани" бұрылысы деп аталатын кезеңінің бастауы болды, ол сыншы реализмнің соңғы фазасына, "Трансценденталдық диалектикалық сыншы реализм" деп аталуына әкелді. Бұл басылым және одан кейін жарық көрген еңбектері қатты дау тудырып, Бхаскардың жақтастары арасында жарылысқа себеп болды. Кейбір белгілі сыншы реалистер Бхаскардың "рухани бұрылысын" сақтықпен қолдады, ал басқалары бұл даму сыншы реализмнің философиялық қозғалыс ретіндегі мәртебесіне нұқсан келтірді деп санайтын. "Мета-нақтылық туралы толғаныстар" еңбегінде ол мета-нақтылықты "жаңа философиялық тұрғылықтан" деп сипаттайды. Негізгі өзгеріс, ең бастысы, батыстық дуализмнен екілік емес модельге қарай жасалған ауысысқа назар аудару болып табылады, онда эмансипация "заттар арасындағы екілік пен бөліністі жоюды, басып өтуді" білдіреді. Джейми Морганның "Мета-реалии дегеніміз не?" атты мақаласы Бхаскардың осы кезеңдегі еңбегіне өте толық кіріспе болып табылады.
In 2000, Bhaskar published From East to West: The Odyssey of a Soul in which he first expressed ideas related to spiritual values that came to be seen as the beginning of his so called 'spiritual' turn, which led to the final phase of critical realism, dubbed 'Transcendental Dialectical Critical Realism'. That publication and the ones that followed it were highly controversial and led to something of a split among Bhaskar's proponents. Some respected Critical Realists cautiously supported Bhaskar's 'spiritual turn', but others took the view that the development had compromised the status of critical realism as a serious philosophical movement. In his Reflections on Meta Reality, he describes meta reality as "a new philosophical standpoint". The main departure, it seems, is an emphasis on the shift away from Western dualism to a non dual model in which emancipation entails "a breakdown, an overcoming, of the duality and separateness between things." Jamie Morgan's paper 'What is Meta Reality' provides a very clear introduction to that phase of Bhaskar's work.
Саясат
Бхаскардың бағдарламасы өте саяси болды. Ол мұны «адамның өзін-өзі босату жобасы» үшін гуманитарлық ғылымдардағы жұмыстың «алдын ала дайындық жұмысы» деп есептеді. Оның еңбектерінің әртүрлі кезеңдерін біріктіретін ортақ байланыс – азаттық саясатын философиялық тұрғыдан қолдау көрсетуге берілген үнемі міндеттеме. Оны кейде марксистік ойшыл деп сипаттайды, бірақ оның марксизмге қатысы күмәнді болды. Бхаскармен пікірсайыста белгілі марксист Алекс Каллиникос оны «қазіргі заманғы марксистік ой-пікірге елеулі үлес қосушы, жалпы мағынада» деп атады. Сол талқылауда Бхаскар Маркс ой-пікірінің негізгі элементтерін, соның ішінде капиталистік өндіріс құрылымының терең қабаттарын түсіндіретін есебін қолдады. Бхаскар Марксқа босату философиясының өкілі ретінде құрметпен қарады және оның еңбегінің кейбір аспектілерін пайдаланды және дамытты, кемінде диалектикалық сыншыл реализм кезеңіне дейін. Дегенмен, Каллиникоспен болған пікірсайыста Бхаскар өзін «марксистер» қатарына жатқызбады және оларды үй шаруасындағы әйелдердің рөлін назарға алмағаны үшін сынады. Ол саяси туға адал болғанда, ол социализмнің жалпы туын таңдады. Каллиникоспен болған пікірсайыста қолдау көрсеткеніне қарамастан, ол Маркс еңбегінің философиялық емес аспектілеріне, соның ішінде саяси экономика мен таптық саясатқа көбінесе мән бермеді. Бхаскардың еңбегін марксистік дәстүрдің бір бөлігі ретінде емес, онымен тоғысқан нүкте ретінде қарастыру дұрыс болар. Оның жұмысы саясатқа негізінен философиялық деңгейде қатысты. Ол климаттық өзгерістер бойынша соңғы бірлескен жұмысынан басқа, практикалық саясат мәселелеріне сирек араласты.
Bhaskar's programme was intensely political. He thought of it as "underlabouring" for the work done in the human sciences in pursuit of "the project of human self emancipation". One of the threads that unites the different phases of his work is a continuing commitment to providing philosophical support for emancipatory politics. He is sometimes described as a Marxist thinker, but his relationship to Marxism was ambivalent. In a debate with Bhaskar, a well known Marxist, Alex Callinicos, identified him as "a significant contributor to contemporary Marxist thought, broadly understood". In the same discussion, Bhaskar endorsed some key elements of Marx's thought, including his explanatory account of the deep structures of the capitalist mode of production. Bhaskar clearly admired Marx as a philosopher of emancipation and both drew on and built on aspects of that work, at least up to and including the period of dialectical critical realism. However, during the same debate with Callinicos, Bhaskar referred to "The Marxists", as if the term did not include himself, and criticised them for neglecting the role of women in domestic labour. When he pinned his colours to a political flag, it was the more general flag of socialism. Despite his endorsement in the debate with Callinicos, he rarely paid much attention to the less philosophical aspects of Marx's work, including political economy and class politics. It might be fairer to see Bhaskar's work as intersecting with the Marxist tradition, rather than as being part of it. His work relates to politics primarily at a philosophical level. He rarely involved himself with questions of practical politics, with the exception of his late collaborative work on climate change.
Трансценденталды реализм
Бхаскардың әртүрлі тұста айтқан пікірлерінің мәніне сын айтылды. Каллиникос және басқалар көтерген бір қарсылық – Бхаскардың «трансценденталдық аргументтері» шын мәнінде солай емес. Олар Чарльз Тейлор сияқты философтар анықтағандай, дәстүрлі трансценденталдық аргументтер емес, олардың ерекшелігі – тәжірибе мүмкіндігінің шарты ретінде белгілі бір болжамды анықтау болып табылады. (Дегенмен, оның аргументтері ұқсас қызмет атқарады, себебі ол ғылыми практика оның анықтаған онтологиялық ерекшеліктері болмаған жағдайда түсініксіз және/немесе түсіндіруге келмейтін болады деп дәлелдеуге тырысады.) Екінші жағынан, кейбір сыншылар Бхаскардың трансценденталдық аргументтерді қолдануын сынға алып, бұл термин (Канттың қолдануына байланысты) мұндай аргументтер абсолютті нақтылықпен негізгі қорытындылар береді деген ойға жетеледі, бірақ Бхаскар басқа жерде білімнің қателікке ұшырау мүмкіндігін жақтады. Бхаскар, алайда, «трансценденталдық реализм қателікке ұшырайтын, адамның кез келген басқа аргументінің нәтижесі сияқты түзетілетін нәрсе» екенін бірнеше рет түсіндірді. Бхаскардың түсіндірме сын теориясы этикалық натурализмді және/немесе моральдық реализмді негіздеуі, сондай-ақ басқа сыншыл реалистердің пікірлері, натуралистік қателік жасағаны үшін сынға алынды. Мысалы, Мартин Хаммерсли түсіндірме сынның қажеттіліктерге негізделген түрі құндылықтық алғышартты аргументтің көріне фактілік алғышарттарына енгізеді дейді, себебі қажеттілік ұғымы қажеттілікті қанағаттандыру керек деген этикалық мағынаны білдіреді. Сол сияқты, Дэйв Эльдер Васс түсіндірме сынның танымдық түрі жалған білім – жаман нәрсе деген этикалық алғышартқа негізделгенін айтады. Егер Бхаскардың аргументі осылардың кез келгеніне ұқсас этикалық алғышарттарға негізделсе, онда ол этикалық қорытындыларды таза фактілік алғышарттардан шығарудың мысалдарын келтіре алмайды, бұл оның түсіндірме сын теориясы этикалық натурализмді негіздеуге негіз береді деген пікірін жоққа шығарады.
Criticisms have been levelled at the substance of Bhaskar's arguments at various points. One objection, raised by Callinicos and others, is that Bhaskar's so called "transcendental arguments" are not really that. They are not typical transcendental arguments as philosophers such as Charles Taylor have defined them, the distinguishing feature of which is the identification of some putative condition on the possibility of experience. (However, his arguments function in an analogous way since they try to argue that scientific practice would be unintelligible and/or inexplicable in the absence of the ontological features he identifies.) On the other hand, some critics have taken Bhaskar at his word by criticising his use of transcendental arguments on the grounds that the term suggests (because of its usage by Kant) that such arguments provide foundational conclusions with absolute certainty, but Bhaskar elsewhere advocated a fallibilist view of knowledge. Bhaskar, however, repeatedly clarified that "transcendental realism is fallible, as corrigible as the outcome of any other piece of human argument". Bhaskar's claim that the theory of explanatory critique justifies ethical naturalism and/or moral realism has also been criticised, including by other critical realists, as committing the naturalistic fallacy. Martyn Hammersley argues, for example, that the needs based version of explanatory critique smuggles a value premise into the supposedly purely factual premises of the argument because the concept of need already carries an ethical implication that the need should be met. Similarly, Dave Elder Vass argues that the cognitive version of explanatory critique rests on the ethical premise that false knowledge is a bad thing. If Bhaskar's argument rests on ethical premises like either of these, then it fails to provide examples of the derivation of ethical conclusions from purely factual premises, which would appear to disprove his claim that the theory of explanatory critique provides a justification for ethical naturalism.
Диалектикалық сыншыл реализм
Оның алғашқы кітаптары "ашықтық пен қатаңдық үлгілері" деп есептелді, бірақ Бхаскар өзінің "диалектикалық" еңбектері жазылған "өте нашар стиль" (Алекс Каллиникос, 1994) үшін сынға ұшырады. 1996 жылы "Платон және т.б." (1994) еңбегінен алынған бір бөлігі үшін Жаман жазу конкурсында жеңіске жетті. Бхаскардың нақты жоқтық туралы ұғымына Эндрю Коллиер сияқтылар күмән келтірді, олардың пікірінше, ол нақты және номиналды жоқтықтың арасында дұрыс шекараны анықтай алмайды.
His early books were considered "models of clarity and rigour", but Bhaskar has been criticised for the "truly appalling style" (Alex Callinicos, 1994) in which his "dialectical" works were written. He won the Bad Writing Contest in 1996, for a passage taken from Plato etc. (1994). Bhaskar's concept of real absence has been questioned by some like Andrew Collier, who argues that it fails to distinguish properly between real and nominal absences.
Трансценденталды диалектикалық сыншыл реализм
Баскардың соңғы "рухани" кезеңі, оның маңызды және қызықты болған негізгі ұстанымдарынан безгісіз, жаңа идеяларына философиялық негіз келтірмей, ертедегі сыншыл реализмнің көптеген жақтастары тарапынан сынға ұшырады. Джейми Морганның мета-нақтылыққа жасаған шолуы Бхаскардың аргументтеріне бірнеше салмақты қарсылықтар ұсынады.
Bhaskar's most recent 'spiritual' phase has been criticised by many adherents of early critical realism for departing from the fundamental positions that had made it important and interesting without providing philosophical support for his new ideas. Jamie Morgan's summary of meta reality provides a number of careful challenges to Bhaskar's argument.
Пайдаланылған әдебиеттер
Арчер, М. және т.б. 1998, Сыншыл реализм: Маңызды еңбектер. Лондон: Рутледж. Коллиер, А., 1994, Сыншыл реализм: Рой Бхаскардың философиясына кіріспе. Лондон: Версо.
Archer, M., et al. 1998, Critical Realism: Essential Readings. London: Routledge. Collier, A., 1994, Critical Realism: An Introduction to Roy Bhaskar's Philosophy, London: Verso.