Кіріспе

Жүз жылдық соғыстың (1341–1365) бір бөлігі – Бретань мұрагерлік соғысы ( ) – Блуа графтары мен Бретаньнің Монфорттары арасындағы Бретань егемендік герцогтығын бақылау үшін болған қақтығыс, ол сол кезде Франция Корольдігінің вассалы еді. Соғыс 1341 жылдан 1365 жылдың 12 сәуіріне дейін жүрді. Бұл соғыс француз және ағылшын монархтарының қақтығысқа араласуына байланысты Жүз жылдық соғыстың ажырамас бөлігі болды; француздар Блуа (әйел мұрагерін), ал ағылшындар Монфортты (ер адам мұрагерін) қолдады. Соңғы патшалар Франция тағына өздерінің талаптарына қарама-қарсы принцип бойынша егемендік герцогты қолдады – Плантагенеттер әйел мұрагерлігі арқылы, ал Валуалар ер адам мұрагерлігі арқылы талап еткен. Монфорт 1364 жылы Орей шайқасынан кейін жеңіске жетті, бірақ күтпеген жағдаймен, оны қолдаған Англияның Плантагенет патшасына емес, Франция патшасына адалдығын серт етті.

Өмірбаян

Бретондық герцогтар Ұлыбританиямен тарихи және ата-тектік байланыста болды, сонымен қатар Йоркширдегі Ричмонд графтары да болды. Герцог Артур II Дрю екі рет үйленді, біріншісі – Мэри Лимож (1275–1291), екіншісі – Йоланде Дрю (1263–1322), Монфор графесі және Шотландия королі Александр III-нің жесірі. Бірінші некесінен үш ұлы болды, оның ішінде мұрагері Иоанн III және Пентьевр графы Гай (1331 жылы қайтыс болды). Йоландеден Артурдың тағы бір ұлы болды, ол да Иоанн аталды, ол Монфор графы болды. (Бретань герцогтарының шежіресін қараңыз.) Иоанн III әкесінің екінші некесінен туған балаларын ұнатпады. Ол билікке келген алғашқы жылдарын осы некені жоюға және жартылай бауырларын заңсыз деп жариялауға тырысты. Бұл сәтсіз аяқталған соң, Иоанн Монфорттың егемендік герцогтыққа мұрагер болмауын қамтамасыз етуге тырысты. Иоанн III баласыз болғандықтан, оның таңдаған мұрагері кіші інісі Гайдың қызы Жанна Пентиевр, Ла Буатез болды. 1337 жылы ол Франция королі Филипп VI-ның анасының ағасы болған қуатты француз ақсүйек отбасының екінші ұлы Шарль де Блуаға үйленді. Бірақ 1340 жылы Иоанн III жартылай бауырымен татуласып, Иоанн де Монфортты Бретаньнің мұрагері етіп тағайындаған өсиетнама қалдырды. 1341 жылдың 30 сәуірінде Иоанн III қайтыс болды. Оның өлім төсегінде айтқан соңғы сөздері: "Құдай үшін, мені жалғыз қалдырыңыз және менің жанымды мұндай мәселелермен мазаламаңыз".

Соғыстың бірінші кезеңі

Асылдардың көпшілігі Шарль Блуаны қолдады, сондықтан Джон Монфордың қандай да бір мүмкіндігі болса, ұйымдасқан қарсылық жасалмас бұрын жылдам әрекет етуге байланысты болды. Джон тез арада герцогтық астанасы Нантты басып алды, содан кейін Лиможда герцогтық қазынасын тартып алды. Тамыздың ортасына қарай Джон Монфор герцогтықтың көп бөлігін, Нант, Ренн және Ванн сияқты үш маңызды қаланы иеленді. Осы уақытқа дейін, мұрагерлік дағдарысы тек ішкі мәселе болып келді. Бірақ жағдайды одан әрі усложнитті, Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғыс төрт жыл бұрын, 1337 жылы басталған еді. 1341 жылы екі ел арасында бітім шарты жасалды, бірақ 1342 жылдың маусымында бітім аяқталғаннан кейін жаулықтар қайта басталатыны анық болды. Сондықтан, Франция королі Филипп VI-ға Джон Монфорттың ағылшын агенттерін қабылдағаны туралы хабар жеткенде, француз тәжі әрине олардың кішкентай көршілерінің жағдайына тікелей қызығушылық танытты. Шарль Блуа француздың ресми үміткері болды. Оның бастапқы ниеттері қандай болғанымен, Джон Монфорт енді Франция королі ретінде Англияның Эдуард III-ін қолдауға мәжбүр болды. Эдуард III Францияда шабуыл жасамауға келісім берді. Дегенмен, бұл келісім Францияның бүлікші вассалдарына қарсы күш қолдануына кедергі келтірмеді. Қарашада, қысқа қоршаудан кейін және Шамптосо шайқасында жеңілгеннен кейін, Джон Монфорт Нанттағы тұрғындармен капитуляциялауға мәжбүр болды. Оған Шарль Блуамен келісімге келу үшін қауіпсіз өту ұсынылды, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеген соң, ол түрмеге қамалды. Енді Джонның әйелі Иоанна Фландриялық Монфорттардың ісіне жетекшілік етуге тиіс болды. Шығыстағы иеліктерін қорғау мүмкін емес деп есептеген ол, батыс Бреттаньдағы Хеннебонтта штаб-пәтер құрды, бірақ Брестке қашқызылды және қоршауға алынды, қоршау 1342 жылдың 18 тамызында Нортгемптон графы басқаратын ағылшын әскерінің келуімен бұзылды. Содан кейін Нортгемптон ішкі аймаққа қарай бет алып, алғашқы сәтсіз шабуылдан кейін Морледі қоршауға алды. 30 қыркүйекте Морле шайқасынан кейін қоршау алынды. Парижде Эдуард III бітім аяқталғаннан кейін Каледе қонақтай алады деп қорқып еді. Сондықтан француз әскерінің көп бөлігі кері қайтарылды, ал Шарль Блуа өз талабын өзі шешуге қалды. Шарль көп ұзамай өзін қабілетті әскербасы екенін дәлелдеді: Ренн мен Ванн алынды және Монфорттың көптеген капитандыры бас тартты. Қарашаның соңында Эдуард III әскерімен Брестке келді. Ол дереу Ваннға қарсы жорыққа шықты. Қоршау созылды және француз әскері онымен күресу үшін жиналды, бірақ 1343 жылдың 19 қаңтарында, ешқандай ірі шайқасқа дейін екі патша жаңа бітімге келді. Ванн папаның қамқорлығына берілді. Джон Монфорт түрмеде, оның ұлы нәресте, ал әйелі жақында ақылдан адасқан кезде Монфорттар бақылауындағы жерлер іс жүзінде Лондоннан басқарылды, Бресте үлкен тұрақты ағылшын гарнизоны орналасқан еді. Бітім 1346 жылдың 29 қыркүйегіне дейін сақталды, екі патшалық арасындағы даулар осы уақытқа дейін шешіледі деген үмітпен, бірақ Бреттаньде бұл көп өзгеріс жасамады. Келісім екі патшаны және олардың ізбасарларын байланыстырды, бірақ Шарль Блуа өзінің жеке соғысын жүргізіп жатқанын мәлімдеді, сондықтан ол ешқандай бітімге бағынбады. Кішкентай масштабтағы қатал шайқастар бұрынғыдай жалғасты. Парижде Джон Монфорт 1343 жылдың 1 қыркүйегінде үлкен кепілдік және шығыстағы иеліктерінде қалуға уәде бергені үшін түрмеден босатылды. Ағылшын жағалау гарнизондары берік тұрды, бірақ Монфорт партиясы ыдырап кетті. Олар Ванннан папаның қамқоршыларын қуу сияқты кейбір жетістіктерге қол жеткізді, бірақ біріктіретін басшылары болмағандықтан, олар көбінесе Лондоннан адамдар мен ақша сұрауға мәжбүр болды. Брест пен Ванн арасындағы байланысты қиындату үшін Шарль Блуа 1344 жылдың наурыз айының басында Кимперді қоршауға алды. Қала 1 мамырда шабуылмен алынды және сол кездегідей, бұл 1400 мен 2000 арасында бағаланған көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына әкелді. Ағылшын тұтқындары кепілдік үшін ұсталды, ал бретондық және норманды тұтқындары сатқындық үшін жазалану үшін Парижге жіберілді. Жаз және күзде Монфорт партиясы бөлініп кетті. Тіпті Джон Монфорттың ең адал одақтастары да күресті жалғастырудың қажеті жоқ деп ойлады. Сондықтан 1345 жылдың наурыз айында Джонның Англияға қашуына ешқандай мән берілмеді. Өзінің танымал жақтастары болмағандықтан, ол енді Бреттаньдегі ағылшын амбицияларының символы ғана болды. Эдуард III 1345 жылдың жазында, мерзімі аяқталуға бір жыл қалғанда бітімді бұзуға шешім қабылдады. Оның үлкен стратегиясының бір бөлігі ретінде Нортгемптон графы мен Джон Монфорттың бірлескен басшылығымен Бреттаньға күш жіберілді. Маусым айында қонғаннан бір апта өткен соң, ағылшыздар өздерінің алғашқы жеңісіне қол жеткізді, Нортгемптонның лейтенанттарының бірі сэр Томас Дагворт орталық Бреттаньға шабуыл жасап, Жосселинге жақын Кадоретте Шарль Блуаны жеңді. Одан кейінгі әрекеттер одан аз әсерлі болды. Тамыз айына дейін Монфорт Кимперді қайта басып алуға тырысты. Алайда, француз үкіметі Эдуардтың негізгі науқаны тоқтатылғаны туралы хабарды алды және Нормандиядан күштерді жіберуге мүмкіндік алды. Күшейтілген әскерімен Шарль Блуа қоршауды бұзды. Монфорт жеңіліске ұшырап, Хеннебонтқа қайтып келді, онда 16 қыркүйекте ауырып қайтыс болды. Монфорттардың мұрагері бес жасар ұлы Джон болды. Қыс айларында Нортгемптон түбектің солтүстік жағындағы порты басып алу мақсатымен ұзақ және қиын науқан жүргізді. Эдуард III, бәлкім, 1346 жылдың жазында осы жерге негізгі күштерін қондыруды жоспарлаған болуы мүмкін. Алайда, ағылшыздар өз күш-жігері үшін көп нәтижеге қол жеткізбеді. Солтүстік Бреттань Жоанна Пентьеврдің туған жері болды және ондағы қарсылық күшті болды. Ақырында, Эдуард 1346 жылғы науқаны үшін Нормандияны қондыру орны ретінде таңдады. Нортгемптон қайтарылып алынды және Томас Дагворт орынбасар лейтенант болып тағайындалды. 9 маусымда ағылшын бекіністері арқылы саяхат жасаған кезінде Дагворт және оның сүйемелдеушілері Сен-Поль-де-Леонға жақын Шарль Блуа мен оның әскерімен қоршауға алынды. Олар төбеде бекініп, түнге дейін барлық шабуылдарды тойтарды, содан кейін Шарль көптеген жаралыларын қалдырып, шегінуге мәжбүр болды.

Шарльға қарсы ағым

Осы кезде Бреттаниядан тыс жерде болған оқиғалар соғысқа әсер ете бастады. Француздар 1346 жылы Креси шайқасында және 1347 жылы Кале шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Француздардың қолдауы болмағандықтан, Карл Блуа ағылшын офицерлеріне қарсы бірте-бірте жерін жоғалта бастады. Квинпердегі қырғын оның беделін түсірді, ал Бретань саудагерлері Атлант мұхиты мен Англия бұғазы арасындағы Бретаньдің стратегиялық орналасуына байланысты Англиямен байланысты нығайтуда экономикалық мүдделі болды. 1347 жылы Ла-Рош-Дерриен шайқасында Карл қаланы қайта басып алуға тырысқанда ағылшындар тұтқынға алды. Ол бес жылға Лондон мұнарасына қамалды. Енді ағылшындар Брест, Кимпер және Ванн қалаларын бақылады. Папа Иннокентий VI-ның қысымымен ағылшын, француз және бретаньдықтар бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді, ал екі тарап та тәуелсіз герцогтықтағы күш тепе-теңдігін сақтады. Осы кезеңде ортағасырлық рыцарлықтың танымал эпизоды – Отыздың шайқасы болды. Жоселин мен Плоермельдегі француз және ағылшын бекіністері арасындағы қақтығыстар Роберт Бемборо басқарған отыз Монфорт рыцары мен Жан де Бомануар басқарған Карл де Блуаның отыз қолдаушысы арасындағы жекпе-жек арқылы шешілді. Бұл шайқас 1351 жылдың 26 наурызында екі қаланың арасында өтті. Түнде англо-бретаньдық Монфорттар француз рыцарларының алтысына қарсы тоғыз адамнан айырылды; қалған Монфорттар қарсыластарына жеңіліп, берілді. Сол кезде кең танылған, кейіннен романтикалық бейнеленген бұл шайқас соғыстың барысына ешқандай әсер етпеді. Эдуард III 1353 жылдың 1 наурызында Вестминстер шартына қол қойды, онда Карл Блуа Бретань герцогы ретінде танылды, егер ол 300 000 кроналық құнға дейін сомада айып төлесе және Бретань Англиямен «мәңгілік» одақ шартына қол қойса; бұл одақ Монфорттың мұрагері Джон Монфорттың (бұрынғы Джон Монфорттың ұлы) және Эдуардтың қызы Мэридің некесімен бекітілуі керек еді. Некеге Франция королінің және папаның келісімі қажет болды. Францияның констеблі Шарль де ла Серда келісімді жүзеге асырды, бірақ Англия мен Франция арасындағы соғысты жалғастыруға мұқтаж Наварра королі Карл II констебльді өлтіру арқылы іске қосылуға шешім қабылдады. Ол кейін аумақтар иелену үшін Францияны қолдауға көшті. Шарт күшін жойды, бірақ Карл Блуа босатылды және герцог ретінде Бретаньге қайта оралды.

Соңғы кезең

Жағдай біраз уақытқа тоқтап тұрды, Шарль де Блуа де-факто герцог болса да, Монфортистер әлі де маңызды аумақтарды бақылап отырды. Сыртқы оқиғалар қайтадан жанжалға әсер ете бастады. 1356 жылы Пуатье шайқасында ағылшындар Франция патшасын тұтқынға алды, ал Францияны оба жайлады. Француз мемлекеті дерлік парализге ұшырады. 1362 жылы кіші Джон де Монфорт 22 жасқа толғанда, король Эдуард оған Бретаньға оралуға рұқсат берді. Оның оралу шарты – рұқсатсыз үйленбеуге берілген келісім болды, ол бірнеше бекіністің кепілі ретінде берілді. Ол келген соң Джон Шарль де Блуамен келісімге келіп, Бретаньды бейбіт түрде бөлісуге тырысты, бірақ Шарльдің әйелі Жоан оны қарсы тұруға және Джонды жеңуге шақырды. 1363 жылы соғыс қайта басталды, Шарль де Блуа Бертран дю Гесклиннің көмегімен бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, бірақ Бертран Наварра мен Нормандиядағы бекіністерді басқаруға кеткен соң, Шарльдің Бешерельді сәтсіз қоршауында алға жылжуы тоқталды. Келісімге келуге тағы бір мүмкіндік туды, бірақ Жоан келіссөздерді қайтадан тоқтатты. Джон де Монфорт танымал ағылшын сардары Джон Чандоспен бірге Орейді қоршауға алды. Шарль де Блуа мен Бертран дю Гесклин қоршалған қаланы құтқаруға келді, бірақ олар 1364 жылдың 29 қыркүйегінде Орей шайқасында шешулі жеңіліске ұшырады. Бұл шайқас ұзақ созған қақтығыстың аяқталуын білдірді: Шарль де Блуа қаза тапты, ал Жуанна Пентиевр жесір болып, оның ісі құлады. Дю Гесклин тұтқындалды және Карл V оны 100 000 франкқа босатып алды.