Кіріспе
Польшалық дворян, мемлекет қайраткері, дипломат және жазушы (1770-1861) Адам Йержи Чарторыски (;; 14 қаңтар 1770 – 15 шілде 1861), ағылшын тілінде Адам Джордж Чарторыски деп белгілі, поляк дворяны, мемлекет қайраткері, дипломат және жазушы. Бай князьдің ұлы болған ол, Польшаны Ресей, Пруссия және Австрия бөліп алғаннан кейін Ресей императоры Александр I-нің сыртқы істер министрі ретінде саяси мансабын бастады. Кейін Польша эмиграциядағы үкіметінің жетекшісі және Александрдың орнын басып алған император Николай I-нің жақтас емес қарсыласы болды. Эмиграцияда ол тәуелсіз Польша мемлекетін қайта құруды қолдады, сонымен қатар ерте Балқан және Бельгия ұлтшылдығын ынталандырып, олардың тәуелсіздікке ұмтылысын күшейтті. Чарторыски өнерді ынтамен қолдаған демеуші болды және Чарторыски коллекциясын қалыптастыруға зор үлес қосты. 1798 жылы ол Польшаның ең маңызды ұлттық қазыналарының бірін – Леонардо да Винчидің «Арминелі ханым» суретін сатып алып, Италиядан анасына сыйлық ретінде әкелді.
Adam Jerzy Czartoryski (; ; 14 January 177015 July 1861), in English known as Adam George Czartoryski, was a Polish nobleman, statesman, diplomat and author. The son of a wealthy prince, he began his political career as a foreign minister to the Russian Tsar Alexander I after Poland was partitioned by Russia, Prussia and Austria. He later became a leader of the Polish government in exile and a bitter opponent of Alexander's successor, Tsar Nicholas I. In exile, he advocated for the reestablishment of a sovereign Polish state, which also stimulated early Balkan and Belgian nationalism, and intensified their desire for independence. Czartoryski was a dedicated patron of arts and greatly contributed to the Czartoryski Collection. In 1798, he purchased one of Poland's most important national treasures – Leonardo da Vinci's Lady with an Ermine, which he brought as a gift for his mother from Italy.
Ерте өмір және білім
Чарторыски 1770 жылдың 14 қаңтарында Варшавада дүниеге келді. Ол ханзада Адам Казимеж Чарторыски мен Изабелла Флемингтің ұлы еді. Адамның Изабелла мен Польшадағы Ресей елшісі Николай Репниннің арасындағы қарым-қатынастың нәтижесі болғаны туралы әңгіме тарады. Алайда, Репнин Адам Чарторыски дүниеге келмес бұрын екі жылдай бұрын елден кетіп қалған. Көрнекті, көбінесе француз мамандарынан үйінде мұқият білім алғаннан кейін, ол 1786 жылы шетелге сапарлады. Готтада Чарторыски Иоганн Вольфганг фон Гетенің "Тауристегі Ифигениясын" оқығанын естіді және беделді Иоганн Готфрид Хердермен, сондай-ақ "семіз бойлы Кристоф Мартин Виландпен" танысты. 1789 жылы Чарторыски анасымен бірге Ұлыбританияға сапар шекті және Уоррен Хейстингстің сот процесіне қатысты. 1793 жылы тағы да сапарға шыққанда ол британдық аристократияның көптеген өкілдерімен танысып, британдық конституцияны зерттеді. Осы сапарлар арасында ол Польшаның екінші бөлінісіне дейін болған 1792 жылғы Польша-Ресей соғысында Польша үшін күресті. Ол сол шайқаста көрсеткен батылдығы үшін Virtuti Militari орденімен марапатталғандардың алғашқыларының бірі болды. Польшаға жол тартқанда Брюссельде Австрия үкіметі оны тұтқындады. Польшаның үшінші бөлінісінен кейін Чарторыскилердің барлық иеліктері тәркіленді, ал 1795 жылдың мамырында Адам мен оның кіші інісі Константин Санкт-Петербургке шақырылды.
Александр патшамен достық
1795 жылы екі бауыр Ресей әскеріне қабылданып, қызмет етуге бұйрық берілді. Адам атты әскерде офицер, ал Константи – жаяу әскерде офицер болды. Екатерина Ұлы осы жастарға оң әсер қалдырып, олардың меншіктерінің бір бөлігін қайтарды және 1796 жылдың басында оларды күтімшілерге қосты. Адам бұрыннан ханшайым Голицынаның балында Ұлы князь Александрмен танысқан еді, және екеуі бірден бір-біріне терең "ақылдас достық" көрсетті. Чарториски императорлық отбасымен байланысты болды. Оның үлкен әпкесі Мария сол кездегі Ұлы герцогиня Мария Федоровнаның інісі, Вюртемберг герцогы Людовикке үйленген еді. Павел I таққа отырғанда, Чарториски Александрдың адъютанты болып тағайындалды, сондай-ақ үш айға Польшадағы меншіктерін аралауға рұқсат алды. Осы кезде Ресей сарайының атмосферасы салыстырмалы түрде либералды болды. Саяси реформаторлар, оның ішінде Петр Волконский мен Николай Новосильцев патшаға зор ықпал етіп жүрді. Чарториски Александрмен ғана емес, Александрдың әйелі, Ұлы герцогиня Елизавета Алексеевнамен де жақын қарым-қатынаста болды. Баден ханшайымы Луиза болып туған ол он төрт жасында Ұлы князь Александрға тұрмысқа шықты. Елизавета Алексеевна көп кешікпей Чарторискиге ғашық болды, ол да оның сезіміне жауап берді. 1799 жылдың 29 мамырында Елизавета қыз бала тауып, оған Ұлы герцогиня Мария Александровна деп ат қойды. Алайда, Павел I өзінің күдігін жасырмады, себебі Елизавета мен Александрдың екеуінің де шашы ақ, ал баланың шашы қара болды. Содан кейін Чарторискиді Сардиния королі Карл Эммануэль IV сарайына дипломатиялық миссиямен жіберді. Бала көп ұзамай қайтыс болды. Италияға жеткен Чарториски сол монархтың патшалығы жоқ король екенін түсінді. Сондықтан оның алғашқы дипломатиялық миссиясының нәтижесі Италия арқылы Неапольге жасаған жағымды сапар, итальян тілін үйрену және Рим ескерткіштерін зерттеу болды. 1801 жылдың көктемінде жаңа патша Александр I досын Санкт-Петербургке шақырды. Чарториски патшаның әкесінің қазасына күйініп жүргенін көрді және ол дін мен саясат туралы аз ғана достарымен әңгімелесуден басқа шарасы болмады. Барлық қарсылықтарға қарамастан, ол тек: "Уақыт жетерлік" деп жауап берді.
Вильня университетінің мұрағатшысы
Александр патша Чарторискиді Вильнаның білім беру округінің әкімшісі (полякша: Вильно, литваша: Вильнюс) және Вильна академиясының кураторы (1803 жылдың 3 сәуірінде) етіп тағайындады, осылайша оның прогрессивті идеяларын толыққанды іске асыруға мүмкіндік берді. Ол Польшаның білім беру жүйесін едәуір жақсартты. Ол 1824 жылға дейін осы қызметте болды.
Сыртқы істер министрі
Чарториски ең көп көңілді сыртқы істерге бөлді; патшаның басты кеңесшісі ретінде ол ресейлік дипломатияны іс жүзінде басқарды. Оның алғашқы қадамы – Наполеонның Бурбон әулетінен шыққан Энгхен герцогін өлтіруіне (20 наурыз 1804 ж.) қарсы күшті наразылық білдіру, сондай-ақ патшаны өлтіруші деп есептеген Наполеон Бонапарт билігіндегі Француз революциясының үкіметімен байланысты үзуді талап ету болды. 1804 жылдың 7 маусымында француз министрі Габриэль Мари Жозеф, граф д’Эдувиль Санкт-Петербургтен кетіп, 11 тамызда Чарторискинің диктанты бойынша Александрға Лондондағы ресейлік министрге антифранцуздық коалиция құруға шақыру үшін нота жіберілді. Сондай-ақ, 1804 жылдың 6 қарашасындағы конвенцияны жасауға Чарториски мүсіндеме жасады, оған сәйкес Ресей Наполеонға қарсы 115 000, ал Австрия 235 000 әскер жіберуге келісті. Соңында, 1805 жылдың сәуір айында ол үшінші Георгтың Ұлыбританиясымен қорғаныс және шабуыл альянсына қол қойды. Алайда Чарторискидің ең елеулі министрлік әрекеті – 1805 жылы жазылған, күні көрсетілмеген, Еуропа картасын толығымен өзгерту мақсатын көздеген меморандум болды. Австрия мен Пруссия Германияны бөлісіп алуға тиіс еді. Ресей Дарданеллді, Мармара теңізін, Босфорды Константинополь және Корфумен бірге иеленуге лайық болды. Австрия Босния, Валахия және Рагузаны алуға тиіс еді. Мостар мен Иония аралдарымен бірге Черногория жеке мемлекет құруға тиіс еді. Ұлыбритания мен Ресей әлемдегі тепе-теңдікті сақтауға жауапты болды. Германиядағы иеліктері үшін Австрия мен Пруссия Ресейдің қорғауындағы Данцигтен (Гданьск) Висланың бастауына дейінгі аумақтағы автономиялы Польша мемлекетін құруға келісуі керек еді. Бұл жоспар сол кезде Польшаның тәуелсіздігіне ең сенімді кепілдік болды. Алайда, сол уақытта Австрия Ұлыбританиямен субсидиялар туралы келісімге келді, және соғыс басталды.
and Ragusa. Montenegro, enlarged by Mostar and the Ionian Islands, was to form a separate state. The United Kingdom and Russia together were to maintain the equilibrium of the world. In return for their acquisitions in Germany, Austria and Prussia were to consent to the creation of an autonomous Polish state extending from Danzig (Gdańsk) to the sources of the Vistula under the protection of Russia. That plan presented the best guarantee at the time for the independent existence of Poland. However, in the meantime, Austria had come to an understanding with Britain about subsidies, and war had begun.
Бас министр
1805 жылы Чарториски Александрмен бірге Берлинге және Австрияның Ольмуц қаласына (қазіргі Моравияның Оломоуц қаласы) бас министр ретінде еріп барды. Ол Берлин сапарын, негізінен Пруссияға деген сенімсіздігіне байланысты, қателік деп есептеді, бірақ Александр оның ескертулерін назарға алмады. 1807 жылдың ақпан айында Чарторискинің ықыласы төмендеп, оның орнына Андрей Будберг келді. Министрлік лауазымынан шеттегенімен, Чарториски жеке өмірінде Александрдың сенімін сақтап қалды. 1810 жылы патша 1805 жылы өзінің қателік жасағанын және Чарторискидің мүмкіндіктерін тиімді пайдаланбағанын шыншыл түрде мойындады. Сол жылы Чарториски Санкт-Петербургтен мұңғыл кетіп, бірақ оның Александрмен арақатынасы бұрынғыдан да жақсы болды. Олар 1813 жылдың 20 ақпанында Ресей-Пруссия одағына қол қойылмас бұрын Калишта (Үлкен Польша) дос ретінде қайта кездесті. 1814 жылы Чарториски Париждегі патшаның сүйегінде болды және Вена конгресінде оған маңызды көмек көрсетті. Вена конгресінде Александрдан императрица Елизаветаның ажырасуына келісуі сұралды, осылайша ол Чарторискиге үйленуі мүмкін болар еді. Бірақ бұл өтініш қабылданбады. 1823 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Чарториски Пулавыдағы әулеттік қамалға қайтып келді. 1824 жылы Филоматтар ісіне байланысты Вильно университетінің кураторы лауазымынан босатылды. Оның орнына Николай Новосильцев тағайындалды.
Көтеріліс кезеңі (18301831)
Алайда, 1830 жылғы 29 қарашадағы көтеріліс оны қоғамдық өмірге қайта әкелді. Ол 3 желтоқсанда құрылған уақытша үкіметтің президенті болды және 18 желтоқсан 1830 жылы 1831 жылғы Сеймді шақырды. Сейм генерал Хлопицкийді диктатор етіп таңдады. Хлопицкийдің отставкасынан (18 қаңтар) және Николай I-нің Польша патшасы ретінде биліктен шеттетілуінен (25 қаңтар) кейін Чарторыски 138 дауыстан 121-інің қолдауымен Польша Ұлттық үкіметінің басшысы болып сайланды (30 қаңтар 1831). 1831 жылдың тамызында әскери жағдай нашар болды. Генерал Иван Паскевич батыстан Варшаваға жақындады, ал бас қолбасшы генерал Скрянецкий (9 тамыз) қызметтен босатылды. 15 және 16 тамызда Варшавада тәртіпсіздіктер болды, көптеген тұтқынға алынған сатқындар, әсіресе екі генерал асылды. Чарторыски ұлттық мүддеге байлығының жартысын жұмсағаннан кейін үкіметтен кетуді шешті. Оның орнына генерал Круковицкий үкімет басшысы және бас қолбасшы болып тағайындалды. Дегенмен, ол алпыстан асқан мемлекет қайраткері болғанымен, зор энергиясын көрсетуді жалғастырды. 1831 жылғы 23 тамызда ол итальяндық генерал Джироламо Рамориноның әскер корпусына ерікті болып қосылды және кейіннен Калиш, Сандомирж және Краковтың үш оңтүстік провинциясының конфедерациясын құрды. Соғыс аяқталғанда, көтеріліс орыстар тарапынан басып жанылғаннан (Варшава 8 қыркүйекте алынды) кейін ол жалған есіммен Краков Республикасына, содан кейін Австрияға қашып кетті, ал одан Англияға өте алды.
Лондон (1831-1832)
Кейін ол өлім жазасына кесілді, бірақ жазасы көп ұзамай жер аударылуға өзгертілді. 1832 жылдың 25 ақпанында Ұлыбританияда бола тұрып, ол Польша мәселесін одан әрі ілгерілетумен айналысты және ықпалды достарының, олардың көптегені шотландтықтардың көмегімен Лондонда құрылған, бірақ Глазго, Бирмингем және Халл қалаларында бөлімшелері бар Польшаның достастарының әдеби бірлестігін құруға себепкер болды.
Париж (1832 жылдан бастап)
Сол жылы Чарториски Англиядан Францияға кетіп, Парижде тұрақтап қалды. Ол кездегі ең беделді поляк эмигранты болғандықтан – Чарториски Польша Ұлттық көтеріліс үкіметінің төрағасы және эмигранттардың саяси партиясының басшысы еді (мыңдаған поляк Ұлы эмиграция кезінде Францияға көшіп кеткен). Чарториски саяси күшті сақтап, эмигранттық ортада поляк мәдени мұрасын қорғау үшін құрылған көптеген комитеттердің белсенді жетекшісі болды. 1832 жылдың сәуір айында ол Тарихи және әдеби қоғамның негізін қалаушы төрағасы болды. 1838 жылы ол Париждегі Поляк кітапханасының заңды иесі және өмір бойына президенті аталды. Бұл кітапхана Польша аумағынан тыс поляк тарихы, кітаптары мен мұрағаттарының алғашқы сақталымы болды және француз жұртшылығының қолдауымен Париждің орталық бөлігіндегі Сент-Луи аралында ғимаратқа ие болды. 1843 жылы ол Сент-Луи аралында Ламберт қонақ үйін сатып алды, ал оның саяси фракциясы оның жеке мекенжайымен, қарапайым Ламберт қонақ үйі деп таныла бастады.
Түрік жобалары
Ол Польша үшін жасаған тырашасыз еңбегі жетістіктерінде 70 жасына дейін жалғасты: 1842 жылы ол Түркияның ауылдық аймақтарында поляк қонысын құру жобасын ойластырды. Чарторыски Париждегі алғашқыдан кейін екінші эмиграция орталығын құруды ниеттенді. Ол өзінің өкілі Михаль Чайковскийді Түркияға жіберіп, лазарист миссионерлік орденінен қазіргі Адамполді қамтитын орманды жерді сатып алды. Қоныс өзінің негізін қалаушысының құрметіне Адамкөй (Adamköy) деп аталды, түрік тілінде "Адам ауылы", ал поляк тілінде "Адамполь" деп аталатын. Полонезкөй немесе Адамполь бүгінге дейін Стамбулдың Азия жағында, тарихи қала орталығынан шамамен 30 километр қашықтықтағы шағын ауыл ретінде сақталған. Құрылғанда ауылда бар болғаны 12 адам тұрған, ал ең көп халқы 220 адамнан аспаған. Уақыт өте келе Адамполь дамып, 1848 жылғы сәтсіз төңкерістен, 1853 жылғы Қырым соғысынан қашқандармен, сондай-ақ Сібірден және Черкесиядан босап келгендермен толықты. Польшалық ауыл тұрғындары егіншілік, мал шаруашылығы және орман шаруашылығымен айналысты.
Жаңа Польша одақтастығы үшін дипломатиялық күш-жігер
1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін 31-ші жылға дейін қайтыс болғанға дейін Чарториски федеративтік қағидалар негізінде жаңартылған Польша-Литва одағын қайта жандандыру идеясын қолдады. Орасан зор саяси көрегендікке ие мемлекет қайраткері және Ресей императоры Александр I-нің бұрынғы досы, сенімді серігі және де-факто сыртқы істер министрі, Польшаның «тағайындалмаған патшасы және мойындалмаған сыртқы істер министрі» рөлін атқарды. Чарторискидің Вена конгресінде Александр I-нің реформалар жасауына байланысты үміттері ақталмағанына көңілі қалды. Оның кейінгі ойлары 1827 жылы аяқталған, бірақ 1830 жылы ғана жарық көрген «Дипломатия туралы эссе» (Essai sur la diplomatie) атты кітабында жинақталды. Тарихшы Мариан Камил Дзевновскийдің сөзіне сүйенсек, бұл кітап князьдің 1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін Парижде жүзеге асырған көптеген іс-әрекеттерін түсіну үшін маңызды. Чарториски Польшаның сол кездегі Еуропада лайықты орын табуын қалады. Ол Батыс Еуропалықтарды өз мемлекеті жоқ ұлтының басынан өткен қиындықтармен таныстыруға тырысты, оны Еуропаның саяси құрылымының қажетті бөлігі деп есептеді. «Біздің және сіздердің бостандығымыз үшін» деген Польша ұранына адал болған Чарториски, Польшаның тәуелсіздікке ұмтылысын Еуропаның басқа да бағындырылған елдерімен және Шығыстағы Кавказға дейінгі ұқсас қозғалыстармен байланыстырды. Оның жеке бастамасы мен жомарттығының арқасында оның бағындырылған ұлтының эмигранттары бұрынғы Польша-Литва одағынан гөрі ауқымды сыртқы саясат жүргізді. Чарторискидің «Дипломатия туралы эссесінде» Ресейдің әлемдегі рөліне қатысты пікірлері ерекше қызығушылық тудырады. Ол былай деп жазды: «Оңтүстікке және батысқа ықпалын кеңейтіп, табиғаты бойынша шығыс пен солтүстіктен қол жеткізуге болмайтын Ресей, Еуропа үшін үнемі қауіп көзіне айналады». Ол Ресейдің өзінің айналасында «құлдар емес, достар» болғанының артығырақ тиімді боларын айтты. Чарториски сонымен қатар Пруссиядан болашақта туындауы мүмкін қауіпті анықтады және Шығыс Пруссияны қайта құрылған Польшаға қосуды ұсынды. Ең бастысы, ол Франция, Ұлыбритания және Түркияның қолдауымен Чехия, Словакия, Венгрия, Румыния және болашақ Югославияның барлық оңтүстік славяндарымен федерация құрған Польша-Литва одағын қайта жандандыруға ұмтылды. Оның көзқарасы бойынша, Польша Венгрия мен славяндар арасындағы, сондай-ақ Венгрия мен Румыния арасындағы қақтығыстарға делдалдық жасай алатын еді. Алайда, 1848-49 жылдардағы ұлттық революциялар кезеңінде Батыс елдерінің қолдау көрсетпеуі, венгрлердің чехтерге, словактар мен румындарға қатысты келісімсіздігі және неміс ұлтшылдығының күшеюі салдарынан бұл жоба сәтсіз аяқталды.