Пауль Стразелецки: Австралияны зерттеген поляк ғалымы

Кіріспе

Польшада туған Австралия зерттеушісі (1797–1873)

Сэр Пауль Эдмунд Стржелецки (; 20 шілде 1797 – 6 қазан 1873), сонымен қатар Пол Эдмунд де Стржелецки және Сэр Пол Стржелецки деп те аталады, поляк зерттеушісі, геолог, гуманист, экологияны қорғаушы, ақсүйек, ғалым, кәсіпкер және қайырымдылық жасаушы, ол 1845 жылы британдық азаматқа айналды. Ол Австралияны, әсіресе Қарлы таулар мен Тасманияны зерттеуге қосқан үлесімен және континенттегі ең биік тау – Костюшко тауына көтеріліп, оған осы атты бергенімен танымал.

Алғашқы жылдар

Стрзелецкий 1797 жылы Пруссия Корольдігі басып алған Польша аумағындағы Познань (Позен) маңындағы Глужинада дүниеге келді. Ол Франциск Стрзелецкий мен Анна Рачиньсканың үшінші баласы болды, екеуі де поляк ақсүйектері (szlachta) болды, олар сол кезде Глужина иесін жалға алды. Австралияда Стржелецкийді граф деп атаған, бірақ оның осындай атақты қолдағаны немесе қолданғаны туралы ешқандай дәлел жоқ. Ол кезде Познань Пруссияның бақылауында болғандықтан, Стрзелецкий Пруссия азаматы болды. Ол мектепті бітірместен тастап, Пруссия армиясында түрінг уландарының 6-шы полкында қысқа уақыт қызмет етті, ол кезде штабтың көпшілігі поляк болғандықтан поляк полкі деп аталды. Стрзелецкий өзінің өкілеттігінен бас тартқан Пруссияның қатаң тәртіптілігі үшін отставкаға кетті. Кейбір болжам бойынша, ол полктен қашып кетті, бірақ полктің ресми тарихында Стрзелецкийдің аты жоқ. Көп ұзамай ол жергілікті ақсүйектердің қорасында ұстаздық етеді. Ол өзінің жас оқушысы, 15 жасар қыз Александрин (Адина) Турноға ғашық болды, бірақ оның әкесі Адам Турно оны талапкер ретінде қабылдамады. Стрзелецкий Адинамен қашып құтылуға тырысқан, бірақ бұл мүмкін емес деп білетін оқиғалар бар. Адина мен Стрзелецкий 40 жылдан астам хат алмасып жүрді, бірақ ешқашан үйленбеді. Отбасы қаржылай қамтамасыз еткен Стрзелецкий Австрия мен Италияға саяхаттайды. Ақырында ол Польшаның орыс жаулап алған бөлігіндегі үлкен меншігін басқаруға тағайындаған поляк ханзадасы Франциск Сапиеханың назарына түсті. Сол кезде Стрзелецкий 26 жаста болатын және өз міндеттерін өте сәтті атқарған. Бірнеше жылдан кейін ханзада қайтыс болып, оның ұлы мен мұрагері Евстась мен Стрзелецкийдің арасында дау-дамай туындады. Евстафий Стрзелецкийге ханзаданың мұрасын - үлкен ақшалай сома мен едәуір мүлік - төлеуден бас тартты. Төрт жылдан кейін дау шешілді. 1829 жылы Польшадан шығып, Францияда біраз уақыт тұрды. Ол геология бойынша ешқандай арнайы білім алған жоқ, бірақ Англияда ол кезде ғылымның алғашқы кезеңінде болған, бірақ, оның ағылшын замандастары сияқты, өзін-өзі оқытқан. 1834 жылы 8 маусымда ол Ливерпульден Нью-Йоркке жөнелтілді. Ол Солтүстік Америкада кеңінен саяхаттап, топырақты талдап, минералдарды зерттеді (дәстүр бойынша ол Канадада мыс тауып алды) және топырақтың сақталуын зерттеу және бидайдың клейкелілік құрамын талдау үшін фермаларға барды. 1836 жылы Оңтүстік Америкада ол ең маңызды минералды аймақтарды аралап, Чилиден Калифорнияға дейінгі батыс жағалауға барды. Осы уақыт аралығында ол құл саудасына қатты қарсылық білдірді. Ол Кубаға, Таитиге және Оңтүстік теңіз аралдарына барып, 1839 жылдың басында Жаңа Зеландияға келген. Ол былай деп жазды: "Мен қонақжай адаммен бірге ферманы, егістікті және жүзімдікті көруге бардым. Соңғы рет алты үй тізбекте тұрды, олар асхана бақшаларымен қоршалған және алты отбасы тұратын. Мен ең жақын тұрған топқа неміс тілінде сәлем бердім, бұл бірден бүкіл колонияны қозғалтып жіберген сигнал қоңырауы сияқты болды. Әкелер, аналар мен балалар Германиядан келген ер адамды көру, құттықтау және әңгімелесу үшін барлық жағынан жүгіріп келді. Олар мені өздерінің отандасы деп санап, Германия, Рейн және туған қалалары туралы сұрақтар қойып, қуанышты болды. Мен оларды алдап-арбаудан алыс едім". Оның басты қызығушылығы Австралияның минералогиясы болды. Қыркүйек айында ол Веллингтон (Нью-Солс Уэльс) маңында және Хартли маңындағы Клвид аңғарында алтын мен күміс тапты. Ол сол жерде көптеген австралиялық алтын үлгілерін жинады, олар әйгілі геолог лондондық сэр Родерик Мурчисонға, сондай-ақ Берлинге жіберілді, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльстің губернаторы сэр Джордж Гиппс 45000 сотталғандардың арасындағы тәртіпсіздіктерден қорқып, бұл туралы жаңалықты жасырды. Кейінірек 1839 жылы Стрзелецки Австралия Альптеріне экспедицияға шықты және Джеймс Макартур, Джеймс Райли және екі аборигендік нұсқаушы: Чарли Тарра және Джакимен бірге Қарлы тауларды зерттеді. 1840 жылы ол Австралияның ең биік шыңына шықты және оны Польшаның ұлттық батырларының бірі және Америка революциялық соғысының батыры Тадеуш Костюшконың құрметіне Костюшко тауы деп атады. Виктория карталарында (бірақ ешқашан Жаңа Оңтүстік Уэльс карталарында) Косиуско тауының атауы қазіргі уақытта Таунсенд тауы деп аталатын көршілес шыңмен қате байланысты және кейін көптеген шатасуларға әкелді, соның ішінде жақында таулардың атауларын ауыстыру туралы дұрыс емес ақпарат. Сол жерден Стрезелецки Гиппстлендті зерттеді, оны губернатордың құрметіне атады. Ла-Троб өзенін басып өткеннен кейін жылқыларды және жиналған үлгілерді тастап, Батыс Портқа жетуге тырысу қажет болды. 22 күн бойы олар ашаршылықтың шегінде болды және ақырында оларды құтқаруға көмектескен Чарлидің аң аулау қабілеті көмектесті. Топ, мүлдем шаршап, 1840 жылдың 12 мамырында Батыс Портқа жетті және 28 мамырда Мельбурнға келді. Стрзелецкий таулары оның құрметіне аталды. 1840 жылдан 1842 жылға дейін Лаунсестон, Тасманияда (сол кезде Ван Дименнің жері деп белгілі) орналасқан Стрзелецкий аралдың дерлік барлық бөлігін зерттеді, әдетте үш адам және екі атпен аяқтап. Оның достары, лейтенант-губернатор сэр Джон Франклин және оның әйелі леди Джейн, оның ғылыми ізденістерінде барлық көмек көрсетті. Стрзелецкий 1842 жылдың 29 қыркүйегінде Тасманиядан кемемен шығып, 2 қазан күні Сиднейге келді. Ол сол жылдың соңында солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльсте үлгілер жинады және 1843 жылдың 22 сәуірінде Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Тасмания арқылы саяхаттағаннан кейін Сиднейден кетті, геологияны зерттей отырып. Ол Қытай, Шығыс Индия және Египетті аралап Англияға барды. 1845 жылы ол Жаңа Оңтүстік Уэльс және Ван Дименнің жерінің физикалық сипаттамасын жариялады. Кітап Чарльз Дарвин және басқа ғалымдардың мақтауын алды және Корольдік Географиялық Қоғамның Негіздеушісінің медалін жеңіп алды. Бұл кемінде қырық бес жыл бойы Австралия туралы білімнің теңдесіз көзі болды. Онда ол terra nullius-ті "заңның софистикасы" деп сипаттайды және аборигендердің Австралиялықтар "Еуропалық саяси органның кез келгені сияқты мүлікке және оның құқықтарына берілгендігін" жазады. Ол сонымен қатар Гиппстлендтің алғашқы картасын және оның сипаттамасын жариялады, бұл Викторияның осы құнарлы бөлігін ашуға көмектесті. Ол Шығыс Австралия мен Тасманияның алғашқы үлкен геологиялық картасын жасады. 1845 жылы ол британ азаматы болып натурализацияланды.

Strzelecki was born in 1797, in Głuszyna near Poznań (Posen), in the Polish territory occupied by the Kingdom of Prussia. He was the third child of Franciszek Strzelecki and Anna née Raczyńska, both from Polish nobility (szlachta), who leased the Głuszyna estate at the time. In Australia, Strzelecki was referred to as Count though there is no proof that he actually approved or used such a title himself. As Poznań was then under Prussian control, Strzelecki was a Prussian citizen. He left school without matriculating, then served briefly in the Prussian Army in the 6th Regiment of Thuringian Uhlans, at the time known as the Polish Regiment because the majority of the staff were Poles. Strzelecki submitted his resignation due to the strict Prussian discipline that he did not approve of. There are some suggestions that he deserted the Regiment but in the official history of the Regiment the name Strzelecki does not appear. Not long after, he became a tutor at a manor of local nobility. He fell in love with his young student, a girl of 15, Aleksandryn (Adyna) Turno, but was rejected as a suitor by her father, Adam Turno. There are stories that Strzelecki attempted unsuccessfully to elope with Adyna, but biographers find this unlikely. Adyna and Strzelecki exchanged letters over 40 years but they never married. Provided with funds by his family, Strzelecki travelled in Austria and Italy. He eventually came under the notice of the Polish Prince Franciszek Sapieha who placed him in charge of his large estate in the Russian occupied part of Poland. Strzelecki was then about 26 years of age and carried out his duties very successfully. Some years later the prince died, and a dispute arose between his son and heir, Eustace, and Strzelecki. Eustace refused to pay Strzelecki the prince's bequest – a huge sum of money and a considerable estate – accusing him of bad faith and prevarication. After four years the dispute was settled. Strzelecki left Poland about 1829 and stayed some time in France, from where he travelled to Africa. He had no formal training in geology, a science then in its infancy in England, but was probably, like his English contemporaries, self taught. On 8 June 1834, he sailed from Liverpool to New York. He travelled widely in North America, analysing soil, examining minerals (tradition claims he discovered copper in Canada), and visiting farms to study soil conservation and to analyse the gluten content of wheat. In South America in 1836 he visited the most important mineral areas and he went up the west coast from Chile to California. During this time he became a strong opponent of the slave trade. He went to Cuba, Tahiti and the South Sea Islands, and came to New Zealand probably about the beginning of 1839. He wrote: "I had gone with my host to look at the farm, the fields, and the vineyard, — contiguous to which last stood in a row six neat cottages, surrounded with kitchen gardens, and inhabited by six families of German vine dressers, who emigrated two years ago to New South Wales, either driven there by necessity, or seduced by the hope of finding, beyond the sea, fortune, peace, and happiness, – perhaps justice and liberty. The German salutation which I gave to the group that stood nearest, was like some signal bell, which instantly set the whole colony in motion. Fathers, mothers, and children came running from all sides to see, to salute, and to talk to the gentleman who came from Germany. They took me for their fellow countryman, and were happy, questioning me about Germany, the Rhine, and their native town. I was far from undeceiving them." His main interest was the mineralogy of Australia. In September he discovered gold and silver near Wellington (NSW) and in the Vale of Clwyd, in the vicinity of Hartley. He collected there numerous samples of Australian gold, which were sent to the eminent geologist Sir Roderick Murchison of London, and also to Berlin, but the Governor of New South Wales, Sir George Gipps, fearing unrest among 45,000 convicts, stifled the news about the discovery. Later in 1839 Strzelecki set out on an expedition into the Australian Alps and explored the Snowy Mountains with James Macarthur, James Riley and two Aboriginal guides: Charlie Tarra and Jackey. In 1840 he climbed the highest peak on mainland Australia and named it Mount Kosciuszko, to honour Tadeusz Kościuszko, one of the national heroes of Poland and a hero of the American Revolutionary War. On Victorian maps (but never on New South Wales maps) the name Mount Kosciusko was erroneously connected to the neighbouring peak, at present known as Mount Townsend and causing later many confusions, including the recent incorrect information on swapping the names of the mountains. From there Strzelecki explored Gippsland which he named after the governor. After passing the La Trobe River it was found necessary to abandon the horses and all the specimens that had been collected and try to reach Western Port. For 22 days they were on the edge of starvation and were ultimately saved by the knowledge and hunting ability of their guide Charlie, who caught native animals for them to eat. The party, practically exhausted, arrived at Western Port on 12 May 1840 and reached Melbourne on 28 May. The Strzelecki Ranges are named in his honour. From 1840 to 1842, based in Launceston, Tasmania (then known as Van Diemen's Land), Strzelecki explored nearly every part of the island, usually on foot with three men and two pack horses. His friends, the Lieutenant Governor, Sir John Franklin, and his wife, Lady Jane, afforded him every help in his scientific endeavours. Strzelecki left Tasmania on 29 September 1842 by steamer and arrived in Sydney on 2 October. He was collecting specimens in northern New South Wales towards the end of that year, and on 22 April 1843, he left Sydney after having travelled through New South Wales, Victoria and Tasmania, examining the geology along the way. He went to England after visiting China, the East Indies and Egypt. In 1845 he published his Physical Description of New South Wales and Van Diemen's Land. The book gained the praise of Charles Darwin and other scientists and was awarded the Founder's Medal of the Royal Geographical Society. It was an unsurpassed source of knowledge on Australia for at least forty five years. In it, he describes terra nullius as a "sophistry of law" and writes that Aboriginal Australians are "as strongly attached to property, and the rights which it involves, as any European political body." He also published the first map of Gippsland and its description which helped to open up this fertile part of Victoria. He produced the first large geological map of Eastern Australia and Tasmania. In 1845 he became a naturalised British subject.

Қайырымдылық

1846–1847 жылдардың күзі мен қысында Ирландияға зор ашаршылық келді. 1847 жылдың қаңтарында ағылшын банктерінің бір тобы «Британдық көмек қоры» деп аталған жеке қайырымдылық ұйымы арқылы ашаршылықтан зардап шеккендерге көмектесу үшін қаражат жинауға бірікті және оларды Стрзелецкиге сеніп тапсырды (500 000 фунт стерлинг). Стрзелецки Sligo, Mayo және Donegal округтерінде көмек заттарын бөлуді қадағалау үшін Ассоциацияның бас агенты болып тағайындалды. Аштықтан зардап шеккен ирланд отбасыларының, әсіресе балалардың қиын жағдайын жеңілдету мақсатында Стрзелецки көрегендікпен және ерекше тиімді көмек көрсету жолын әзірледі: аштықтан азап шеккен балаларды мектептер арқылы тікелей тамақтандыру. Ол Ирландияның аштықтан ең көп зардап шеккен батыс бөлігіндегі мектеп оқушыларына күнделікті тамақ мөлшерін бөліп берді, сонымен қатар киім-кешек таратты және қарапайым гигиена ережелерін насихаттады. 1848 жылығы ең жоғарғы шегінде, Б.Р.А.-ның күш-жігері арқасында барлық дін өкілдерінен шамамен 200 000 бала тамақтандырылды, олардың көпшілігі басқа жағдайда аштықтан және аурудан қаза тапқан болар еді. Ирландияда жұқтырған қызба жұқпасының салдарынан зардап шеккеніне қарамастан, Стрзелецки аштықтан құтылуға өзін толығымен арнады. Оның осы жолдағы талпынысы замандастарының кеңінен мойындалып, мақтауына ие болды. Оның қызметтері үшін 1848 жылдың қараша айында ол ванна орденінің серігі (CB) атанды. Стрзелецки кедейленген ирланд отбасыларына Австралияда жаңа өмір іздеуге көмектесті. Ол көп жылдар бойы Каролина Чишолм құрған Отбасылық отарлау несие қоғамының белсенді мүшесі болды және 1854 жылы оның төрағасы болып сайланды, өз міндеттерін зор ынтамен орындады. Ол сондай-ақ Лорд Герберттің және Веллингтон герцогының эмиграциялық комитеттерінің құрметті мүшесі болды. Ол, сонымен қатар, Қырым армиялық қоры комитетінің мүшесі де болды. Қырым жорығының соңында ол Лорд Лайонмен бірге Севастопольге сапар жасады. Стрзелецки Флоренс Найтингейлмен де байланыста болды және оның мақалалар жинағын жариялауға көмектесті. Ол 1873 жылы Лондонда бауыр қатерінен қайтыс болды және Кенсал Грин зиратында жерленді. 1997 жылы оның денесі Польшаның Познань қаласындағы Сент-Адалберт шіркеуінің құрметті криптіне қайта жерленді.

During the autumn and winter of 1846–47 the disaster of the great famine came to Ireland. In January 1847, a group of English banking leaders combined to raise funds for famine relief via a private charity named the “British Relief Association” and entrusted Strzelecki to dispense them (£500,000). Strzelecki was appointed the main agent of the Association to superintend the distribution of supplies in County Sligo, County Mayo and County Donegal. In order to alleviate the critical situation of famished Irish families and especially children, Strzelecki developed a visionary and exceptionally effective mode of assistance: feeding starving children directly through the schools. He extended daily food rations to schoolchildren across the most famine stricken western part of Ireland, while also distributing clothing and promoting basic hygiene. At its peak in 1848, around 200,000 children from all denominations were being fed through the efforts of the B. R. A., many of whom would have otherwise perished from hunger and disease. Despite suffering from the effects of typhoid fever he contracted in Ireland, Strzelecki dedicated himself tirelessly to hunger relief. His commitment was widely recognized and praised by his contemporaries. In recognition of his services, he was made a Companion of the Order of the Bath (CB) in November 1848. Strzelecki helped impoverished Irish families to seek new lives in Australia. He was, for many years, an active member of Family Colonisation Loan Society, originated by Caroline Chisholm and in 1854 was its chairman, fulfilling his duties with great zeal. He was also an esteemed member of Lord Herbert's Emigration Committee and of the Duke of Wellington's Emigration Committee. He was, additionally, a member of the Crimean Army Fund Committee. At the end of the Crimean campaign he accompanied Lord Lyons on a visit to Sevastopol. Strzelecki was also associated with Florence Nightingale and helped her in facilitating the publication of a series of her articles. He died of liver cancer in London in 1873 and was buried in Kensal Green Cemetery. In 1997 his remains were transferred to the crypt of merit at the Church of St. Adalbert in his hometown of Poznań, Poland.

Марапаттар мен құрметтер

Стржелецкий Корольдік географиялық қоғамның мүшесі болды және "Австралияның оңтүстік-шығыс бөлігін зерттегені үшін" оның негізін қалаушының медалімен марапатталды. Қоғам оның Жаңа Оңтүстік Уэльс және Тасманияның үлкен геологиялық картасын әлі де көпшілік назарына қойып отырады. Ол сондай-ақ зерттеуші және қайырымдылық жасаушы ретінде кеңінен танылғандықтан Корольдік қоғамның мүшесі болып тағайындалды. Ол Оксфорд университетінен азаматтық құқық докторының құрметті дәрежесін алды, 1849 жылы Бат орденінің серігі (CB) болып тағайындалды және 1869 жылы Киелі Михаил және Киелі Георгий орденінің командирі (KCMG) атанды. 1983 жылы Австралия Поштасы шығарған оның портреті бар пошта маркасымен құрметтелді. 2023 жылы Познань қаласы 2023 жылды "Стржелецкий жылы" деп жариялап, осы арқылы зерттеушінің өмірін және оның жетістіктерін құрметтеді.

Жазу

Жаңа Оңтүстік Уэльстің физикалық сипаттамасы. Геологиялық карта, қималар мен диаграммалар, сондай-ақ органикалық қалдықтардың суреттері қоса берілген (Лондон, 1845).