Кіріспе

Польшалық дворян, француз тілінде жазатын жазушы, саяхатшы, саясаткер және тарихшы граф Ян Потоцкий (8 наурыз 1761 – 23 желтоқсан 1815) – поляк дворяны, этнолог, лингвист, саяхатшы және ағарту дәуірінің авторы. Оның өмірі мен ерліктері оны Польшада белгілі бір тұлғаға айналдырды. Ол ең алдымен "Зарагосадан табылған қолжазба" атты романда танымал. Бай польшалық дворян отбасында дүниеге келген Потоцкий ерте жасынан шетелде өмір сүрді және негізінен Швейцарияда білім алды. Ол Париж салондарына жиі барып, 1778 жылы Польшаға уақытша оралғанға дейін Еуропаны аралады. Әскер қызметінде Бавария мұрагерлік соғысында австриялық әскер қатарында шайқасты, ал 1789 жылы польша армиясының әскери инженері болып тағайындалды. Ол кең сапарлары барысында қалыптасқан дәстүрлерді, соғыстарды, төңкерістерді және ұлттық оянуларды жазды, осылайша саяхат әдебиетінің алғашқы өкілдерінің бірі болды. Оккультизмге қызығушылық танытқан Потоцкий ежелгі мәдениеттерді, ритуалдарды және құпия қоғамдарды зерттеді. Сонымен қатар, ол парламент мүшесі болды және Польша-Литва одағының таралуына аз уақыт қалғанда Ұлы Сеймде қатысты. Әдеби мансабына қарамастан, Потоцкий психикалық ауру, меланхолия және ауыр клиникалық ликантропиямен ауырып, өзін қасқырға айналды деп сенді. 1815 жылы өзін-өзі атып өлтірді, бірақ оның өлімінің жағдайы бүгінге дейін даулы болып қалуда.

Өмір

Ян Потоцкий Польшаның кең алқаптарына ие болған аристократиялық Потоцкий отбасында дүниеге келді. Ол Женева мен Лозаннада білім алды, екі рет Польша армиясында инженер-капитан болып қызмет етті және Мальта орденінің жаңа түсушісі ретінде галереяда біраз уақыт өткізді. Оның қызықты өмірі оны Еуропа, Азия және Солтүстік Африкаға алып барды, онда ол саяси интригаларға қатысты, құпия қоғамдармен байланыс жасады және этнологияның қалыптасуына үлес қосты – ол славян халықтарының алғырларын лингвистикалық және тарихи тұрғыдан зерттеген алғашқылардың бірі болды. 1790 жылы ол Польшада алғаш рет ыстық ауа шарларымен ұшып, Варшава қаласының үстінен француз әуеші Жан Пьер Бланшармен бірге көтерілді, бұл оған үлкен халықтық құрмет әкелді. Ол Францияда біраз уақыт тұрды, ал Польшаға оралғаннан кейін танымал публицист болып, газеттер мен памфлеттер жариялап, түрлі реформаларға қолдау көрсетті. Сондай-ақ ол 1788 жылы Варшавада "Друкарня Вольна" (Еркін Баспа) деп аталатын баспахана және қаланың алғашқы тегін оқу бөлмесін құрды. Ян Потоцкий мен Станислав Август арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен болды, өйткені Потоцкий патшаны көбінесе қолдағанмен, кейде оны сынаудан тартынбады.

Сарагосадан табылған қолжазба

Потоцкийдің ең танымал шығармасы – «Сарагоссадан табылған қолжазба» (Manuscrit trouvé à Saragosse). Бұл – шеңберлі повесть. Бай, өзара байланысқан құрылымы мен оқиғалардың тізбектеліп келуі арқасында роман Декамерон мен «Мың бір түндік» сияқты атақты туындылармен салыстырылды. Ұзақ өтпей француз офицері испандықтарға тұтқынына түсіп, мүлкінен айырылады; бірақ испан офицері қолжазбаның маңыздылығын мойындайды және француз офицері тұтқында болған кезде испандық оны француз тіліне аударады. Қолжазбаны Валония гвардиясының жас офицері Альфонс ван Ворден жазған. 1739 жылы испан армиясында қызмет ету үшін Мадридке жол тартқанда, ол Испанияның Сиерра-Морена таулы аймағына бұрылып кетеді. Ол жерде алпыс алты күн ішінде мұсылман ханшайымдары, цыгандар, заңнан тыс адамдар мен каббалисттер сияқты түрлі кейіпкерлермен кездеседі. Олар оған таңғажайып, қызықты және фантастикалық оқиғалардың тізбегін айтады, ол оларды күнделігіне жазады. Алпыс алты әңгіме әртүрлі тақырыптарды, мәселелерді және стильдерді қамтиды, соның ішінде готикалық қорқыныш, пикарескалық оқиғалар, комедиялық, эротикалық және нұсқаулық әңгімелер бар. Бұл әңгімелер Потоцкийдің құпия қоғамдарға, мистикалық күштерге және шығыс мәдениеттеріне деген қызығушылығын көрсетеді, сонымен қатар 18 ғасырғы еуропалық әдет-ғұрыптар мен салты-дәстүрлерді, әсіресе жоғары сыныпты испан қоғамының ерекшеліктерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Романның көптеген орындары Потоцкий саяхаттарында болған нақты жерлер мен аймақтарды көрсетеді, ал кейбіреулері – шын орындардың қияли бейнелері. Романның авторлығы туралы пікірлер әлі де келіспеушілік тудырады, бірақ қазіргі кезде оның Потоцкий жазғаны қабылданды. Ол оны 1790 жылдары жаза бастап, 1814 жылы, қайтыс болуына бір жыл қалғанда аяқтады, бірақ романның құрылымы 1805 жылға дейін толыққанды жоспарланған деп есептеледі. Роман Потоцкийдің өмірінде толыққанды жарық көрген жоқ. Алғашқы он «күннің» сынақ нусқасы 1805 жылы Санкт-Петербургте таратылды, ал екінші үзінді 1813 жылы Парижде, Потоцкийдің рұқсатымен жарияланды. Екі бұрынғы үзіндіні біріктірген үшінші басылым 1814 жылы шықты, бірақ ол қайтыс болған кезде Потоцкий романның соңғы нұсқасын әлі шешпеген сияқты. Потоцкий кітапты толығымен француз тілінде жазған. Түпнұсқа қолжазбалардың бір бөлігі кейін жоғалып кетті, бірақ 1847 жылы Эдмунд Чоецкий жасаған толық француз тіліндегі көшірмеден жасалған поляк тіліндегі аудармада сақталған. Франсуа Россе және Доминик Триар редакциялаған француз тіліндегі ең соңғы және толық нұсқасы 2006 жылы Бельгияның Левен қаласында Потоцкийдің толық еңбектерінің ғылыми басылымының бөлігі ретінде жарық көрді. Радрицзанидің 1989 жылғы «Сарагоссадан табылған қолжазба» басылымынан айырмашылығы, Россе мен Триардың басылымы Франция, Польша (әсіресе, олар Познаньде тапқан бұрын белгісіз автографтар), Испания және Ресейдегі бірнеше кітапханаларда, сондай-ақ Потоцкий мұрагерлерінің жеке жинағында табылған Потоцкийдің француз тіліндегі қолжазбаларына ғана негізделген. Олар романның екі нұсқасын анықтады: 1804 жылғы, 1805 жылы жарық көрген аяқталмаған нұсқасы және 1804 жылғы нұсқамен салыстырғанда толығымен қайта жазылғандай көрінетін 1810 жылғы толық нұсқасы. Бірінші нұсқаның көңілі көтеріңкі, күмәндік көзқарасы болса, екіншісі – қараңғы, діни сезімге бейім. Екі нұсқа арасындағы айырмашылықтарды ескере отырып, 1804 және 1810 жылғы нұсқалар екі бөлек кітап ретінде жарық көрді; Фламмарион 2008 жылдың басында жұмсақ мұқабалы басылымдар шығарды. 1995 жылы жарық көрген алғашқы ағылшын тіліндегі басылым Оксфорд ғалымы Ян Маклиннің Радрицзани басылымының аудармасы болды. Потоцкийдің романы белгілі режиссер Войцех Хас түсірген және Альфонс ван Ворден рөлінде Збигнев Цибулскинің ойнаған сәнді қара-ақ 1965 жылғы фильмнің арқасында кеңінен танылды.