Тадеуш Костюшко: Польша, Америка және Беларусь батыры

Кіріспе

Польша және Америка әскери жетекшісі (1746–1817)

Анджей Тадеуш Бонавентура Костюшко (; 4 немесе 12 ақпан 1746 – 15 қазан 1817) – поляк әскери инженері, мемлекет қайраткері және әскери жетекші, кейін Польша, АҚШ және Беларусь халықтарының ұлттық батыры атанды. Ол Польша-Литва одағының Ресей және Пруссияға қарсы күресінде, сондай-ақ Америка Тәуелсіздік соғысында АҚШ жағынан қатысты. Польша Ұлттық Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы ретінде 1794 жылғы Костюшко көтерілісін жетекке алды. Костюшко 1746 жылғы ақпан айында Брест-Литовск воеводствосында, содан кейін Литваның Ұлы княздығында, Польша-Литва одағының бір бөлігі болған, қазіргі Беларусьдің Иватсевичи ауданындағы Меречжовщизна имелігіндегі сарайда дүниеге келді. 20 жасында Варшавадағы кадеттер корпусын бітірді. 1768 жылы азаматтық соғыс басталғаннан кейін Костюшко 1769 жылы оқу үшін Францияға кетті. 1774 жылы, Бірінші бөлістен екі жыл өткен соң, Одаққа оралды және Йозеф Сильвестр Сосновскийтің үйінде тәрбиеші болып жұмыс істеді. 1776 жылы Костюшко Солтүстік Америкаға көшіп, Америка Тәуелсіздік соғысына Континенттік армияның полковнигі ретінде қатысты. Өте талантты әскери сәулетші болғандықтан, ол заманауи бекіністерді жобалады және құрылысын қадағалады, оның ішінде Нью-Йорк штатындағы Вест-Пойнттағы бекіністер де осылардың қатарында болды. 1783 жылы Континенттік Конгресс оның қызметтерін бағалап, оны бригадир-генерал шеніне көтерді. 1784 жылы Польшаға оралғаннан кейін Костюшко 1789 жылы Польша-Литва одағы армиясында генерал-майор болып тағайындалды. 1792 жылғы Польша-Ресей соғысының нәтижесінде Одақтың екінші бөлінісі болды, содан кейін ол 1794 жылғы наурыз айында Ресей империясына қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ 1794 жылғы қазан айында Мацеёвице шайқасында тұтқындалды. Костюшко көтерілісінің жеңіліске ұшырауы 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісіне әкеп соқты, осылайша Одақ таратылды. 1796 жылы патшайым Екатерина II қайтыс болғаннан кейін Костюшко оның мұрагері, император Павел I тарапынан кешірілді және АҚШ-қа эмиграциялады. Адам құқықтарының идеяларын бөліскен Томас Джефферсонның жақын досы Костюшко 1798 жылы өсиетнама жазып, АҚШ-тағы мүлкін АҚШ-тағы құлдардың білім алуы мен бостандығына арнады. Костюшко соңында Еуропаға оралып, 1817 жылы қайтыс болғанға дейін Швейцарияда тұрды. Оның өсиетнамасын орындау кейіннен қиынға соқты және қаражат оның ниет еткен мақсатына жұмсалмады.

Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko (; 4 or 12 February 174615 October 1817) was a Polish military engineer, statesman, and military leader who then became a national hero in Poland, the United States, and Belarus. He fought in the Polish–Lithuanian Commonwealth's struggles against Russia and Prussia, and on the U. S. side in the American Revolutionary War. As Supreme Commander of the Polish National Armed Forces, he led the 1794 Kościuszko Uprising. Kościuszko was born in February 1746, in a manor house on the Mereczowszczyzna estate in Brest Litovsk Voivodeship, then Grand Duchy of Lithuania, a part of the Polish–Lithuanian Commonwealth, now the Ivatsevichy District of Belarus. At age 20, he graduated from the Corps of Cadets in Warsaw, Poland. After the start of the civil war in 1768, Kościuszko moved to France in 1769 to study. He returned to the Commonwealth in 1774, two years after the First Partition, and was a tutor in Józef Sylwester Sosnowski's household. In 1776, Kościuszko moved to North America, where he took part in the American Revolutionary War as a colonel in the Continental Army. An accomplished military architect, he designed and oversaw the construction of state of the art fortifications, including those at West Point, New York. In 1783, in recognition of his services, the Continental Congress promoted him to brigadier general. Upon returning to Poland in 1784, Kościuszko was commissioned as a major general in the Polish–Lithuanian Commonwealth Army in 1789. After the Polish–Russian War of 1792 resulted in the Commonwealth's Second Partition, he commanded an uprising against the Russian Empire in March 1794 until he was captured at the Battle of Maciejowice in October 1794. The defeat of the Kościuszko Uprising that November led to Poland's Third Partition in 1795, which ended the Commonwealth. In 1796, following the death of Tsaritsa Catherine II, Kościuszko was pardoned by her successor, Tsar Paul I, and he emigrated to the United States. A close friend of Thomas Jefferson, with whom he shared ideals of human rights, Kościuszko wrote a will in 1798, dedicating his U. S. assets to the education and freedom of the U. S. slaves. Kościuszko eventually returned to Europe and lived in Switzerland until his death in 1817. The execution of his testament later proved difficult, and the funds were never used for the purpose he intended.

Ерте өмір

Костюшко 1746 жылдың ақпанында Польша-Литва одағының құрамындағы Литва Ұлы Герцогтігінің Новогрод воеводствосындағы Косов қаласының жанындағы Меречжовшчизна имелігінде дүниеге келді. Оның нақты туған күні белгісіз, көбінесе 4 және 12 ақпан күндері айтылады. Костюшко – поляк аристократиясының өкілі Людвик Тадеуш Костюшко мен оның әйелі Текла Ратомсканың кіші ұлы. Олардың отбасы Польшаның Рох III гербін таратты. Тадеуш Костюшко туған кезде отбасының Ұлы Герцогтікте 31 шаруа шаруашылығымен қамтылған қарапайым жері болды. Тадеуш католик шіркеуінде крещениеден өтіп, Анджей, Тадеуш және Бонавентура есімдерін алды. Оның әкесінің әулеті бастапқыда русиндерден шыққан, ал олардың тегі Польша королі және Литваның Ұлы князі Сигизмунд I Ескінің сарайындағы Константин Федорович Костюшкоға дейін жетеді. Костюшконың анасының әулеті, Ратомскилер де русиндерден шыққан. Олардың отбасы 16 ғасырдың өзінде поляк мәдениетіне сіңіп кеткен. Сол кездегі көптеген поляк-литвалық аристократтар сияқты Костюшколар поляк тілінде сөйлеп, поляк мәдениетімен байланысты болды. Костюшко да, аймақтағы поляк аристократиясы үшін тән болғандай, кейінгі хаттарында Литва Ұлы Герцогтігінің көпұлтты екенін баса көрсетті. Мысалы, 1790 жылы Костюшко: «Егер бұл сізді жұмсартпаса және менің мәселемізді Сеймде көтермесеңіз, мен қайтып оралуым мүмкін, Құдай біледі, өзіме зиян келтіремін, себебі Литвадан шыққандықтан, үш генерал болмағанда [Польша] Корольдігіне қызмет етемін», – деп жазды. Ал 1794 жылғы көтеріліс кезінде Костюшко: «Литва! Менің жерлестерім және туыстарым! Мен сіздердің жеріңізде тудым, туған жеріме деген шынайы махаббат мені өмірімді бастағандарға ерекше құрметпен қарауға жетелейді», – деп жазды. 1766 жылдың 20 желтоқсанында бітіргеннен кейін Костюшко хоружий, қазіргі лейтенант шеніне көтерілді. Ол студент-оқытушы болып қалды және 1768 жылға қарай капитан шеніне жетті. Костюшко әскери білімін жетілдіруді тоқтатпады. Ол бес жыл бойы лекцияларды тыңдап, Париж әскери академияларының кітапханаларына барып тұрды. Француз ағартушылығының және Польша-Литва одағындағы діни төзімділіктің оның кейінгі мансабына зор әсері болды. Француздық физиократиялық экономикалық теория оның ойлауына ерекше әсер етті. Ол өнер саласындағы қабілетін де дамытты, бірақ мансабы басқа бағытқа бұрғанмен, өмір бойы сурет салуды жалғастырды. 1772 жылы Польша-Литва одағының бірінші бөлінісінде Ресей, Пруссия және Австрия одақтың кең аумағын аннексиялады және ішкі саясатқа ықпал етті. Костюшко 1774 жылы үйіне оралғанда, ағасы Юзеф отбасылық қордың көп бөлігін ысырап еткенін және оған офицерлік шен сатып алуға қаражаты болмағандықтан әскерде орны жоқ екенін анықтады.

Kościuszko was born in February 1746 in a manor house on the Mereczowszczyzna estate near Kosów in Nowogródek Voivodeship, Grand Duchy of Lithuania, a part of the Polish–Lithuanian Commonwealth. His exact birthdate is unknown; commonly cited are 4 February and 12 February. Kościuszko was the youngest son of a member of the Szlachta (untitled Polish nobility), Ludwik Tadeusz Kościuszko, an officer in the Polish–Lithuanian Commonwealth Army, and his wife Tekla Ratomska. The family held the Polish Roch III coat of arms. At the time of Tadeusz Kościuszko's birth, the family possessed modest landholdings in the Grand Duchy worked by 31 peasant families. Tadeusz was baptized in the Catholic church, thereby receiving the names Andrzej, Tadeusz, and Bonawentura. His paternal family was originally Ruthenian and traced their ancestry to Konstanty Fiodorowicz Kostiuszko, a courtier of Polish King and Grand Duke of Lithuania Sigismund I the Old. Kościuszko's maternal family, the Ratomskis, were also Ruthenian. His family had become Polonized as early as the 16th century. Like most Polish–Lithuanian nobility of the time, the Kościuszkos spoke Polish and identified with Polish culture. Kościuszko also, as was common for Polish nobility in the region, clearly stressed his attachment to the multiethnic Identity of the Grand Duchy of Lithuania in later letters. For example, in 1790 Kościuszko wrote "If this does not soften you and you do not raise my case in the Sejm so that I can return, I myself will probably, God sees, do something bad to myself, as I am angry because being from Lithuania I serve the Kingdom [of Poland] when you do not have three generals", while during the Uprising of 1794 Kościuszko wrote "Lithuania! My countrymen and tribesmen! I was born in your land, sincere love for my homeland evokes in me a special favor for those among whom I began my life". and after graduating on 20 December 1766, Kościuszko was promoted to chorąży, a military rank roughly equivalent to modern lieutenant. He stayed on as a student instructor and, by 1768, had attained the rank of captain. Kościuszko did not give up on improving his military knowledge. He audited lectures for five years and frequented the libraries of the Paris military academies. His exposure to the French Enlightenment, along with the religious tolerance practiced in the Polish–Lithuanian Commonwealth, strongly influenced his later career. The French economic theory of physiocracy made a particularly strong impression on his thinking. He also developed his artistic skills, and while his career took him in a different direction, all his life he continued drawing and painting. In the First Partition of the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1772, Russia, Prussia, and Austria annexed large swaths of Commonwealth territory and gained influence over the internal politics. When Kościuszko returned home in 1774, he found that his brother Józef had squandered most of the family fortune, and there was no place for him in the Army, as he could not afford to buy an officer's commission.