Польша аристократы: Александр Вельпольский өмірі мен реформалары

Кіріспе

Польша аристократы

Марграф (марграфия) Александр Игнатий Ян Канти Виелопольский (1803 жылдың 13 наурызында Сюдзийовицеде, Краков департаменті, Варшава герцогтігі, 1877 жылдың 30 желтоқсанында Дрезденде, Саксония корольдігі, Герман империясы) – поляк аристократы, ірі жеке меншіктердің иесі және Пинчов поместьесінің 13-ші иесі. 1862 жылы ол Ресей империясы құрамындағы Польшаның азаматтық басқаруының басшысы болып тағайындалды.

Білім және ерте мансап

Виелопольский Венада, Варшавада, Парижде және Геттингенде білім алған. 1830 жылы консервативті бағыттағы Польша диетасына мүше болып сайланды. 1831 жылғы қараша көтерілісінің бастапқы кезеңінде Англиядан көмек немесе делдалдық алу үшін Лондонға жіберілді, бірақ оның миссиясының жалғыз нәтижесі – «Лорд Палмерстонға ұсынылған меморандум» (Варшава, 1831) атты памфлет болды. Көтеріліс күйрегеннен кейін эмиграцияға кетіп, Польшаға оралған соң өзін толығымен әдебиетке және өз иеліктерін дамытуға арнады. 1846 жылғы Галициялық оқиға кезінде, Галициялық шаруалардың жүздеген поляк жер иелерін өлтіргені (бұл оқиға Австрия үкіметінің інтрыгаларына байланысты деп есептелді), Виелопольский «Поляк джентльменінің князь Меттернихке хаты» (Брюссель, 1846) атты еңбегін жазды. Бұл еңбек сол кезде үлкен сенсация туғызды, онда ол Австрия сарайының бұл мәселеде ресейліктермен бірігіп әрекет еткенін дәлелдеуге тырысты. Виелопольский консерватор, Ресейге жақын, Польшаның 1830 жылға дейінгі автономиясын қайтаруды қолдаған және еврейлердің азаттығы үшін күрескен адам болды. Ол білім беру реформаларын жүргізіп, поляк тіліндегі мектептердің санын арттырды және Варшавада «Басты мектепті» (Szkoła Główna, қазіргі Варшава университеті, 1816 жылы құрылған Варшава корольдік университеті қараша көтерілісінен кейін жабылды) құрды. Сондай-ақ ол банк жүйесін реформалады және консервативті жер реформасының бір түрін жүзеге асырды (жекеменшікке толық иеленуден гөрі жерді жалға беруге көбірек баса назар аудару). Ол Ресей империясының қиын ішкі және халықаралық жағдайының поляк ақсүйектеріне белгілі бір жеңілдіктер беруге мәжбүр ететініне сенді. Ал поляк ақсүйектері, оның пікірінше, тәуелсіздікке шақырудың орнына патшалық билікті қабылдап, империяның саяси өміріне қатысуы керек. Оның жобасының бастапқы себебі 1815 жылға дейін, патша Александр I Польша Корольдігінің Конституциясына қол қойған және тіпті Польша-Литва одақтастығының Ресейге қосылған бөліктеріне («Алынған жерлер» Ziemie zabrane) бостандықтарды кеңейтуге уәде берген кезге байланысты болды. Бірақ Виелопольский сондай идеялардан бас тартып, оның орнына қараша көтерілісін ресми айыптау және Романовтар әулетінің Польшадағы мәңгілік билігін қабылдауды ұсынды. Бұл шаралардың орнына патшадан поляк бостандықтарын қалпына келтіруді, жартылай тәуелсіз үкімет құруды, цензураны шектеуді және Ресей әскери соттарын жабуды күтті. Оның ұсынысы, өкінішке орай, қабылданбады. Патша тек тым кеш болғанда ғана шектеулі жеңілдіктер жасауға шешім қабылдады, сол кезде Варшава көшелері қанға толы болды: «Конституция болмайды, поляк армиясы болмайды, саяси автономия да болмайды; оның орнына поляктарға ұсынылатын әкімшілік бостандықтар, ресейліктерді де есептегенде». Виелопольский поляктардың тәуелсіздікке деген құштарлығының күшейіп бара жатқанын сезінді, одан қашуға тырысты. Польша ұлттық қозғалысын тоқтату үшін ол жас поляк белсенділерін Ресей армиясына (20 жылдық қызметке) шақыруды ұйымдастырды. Осы шешім 1863 жылғы қаңтар көтерілісіне себеп болды, яғни Виелопольскийдің болдырмауға тырысқан нәтижеге әкелді. Көтерілістің ең қиын күндері Виелопольский 2 айға қызметтен демалыс сұрады. Бұл өтініш Ресей патшасының рұқсатымен 1863 жылдың шілде айының басында мақұлданды. 16 шілдеде ол Варшавадан солтүстікке қарай сапарға шықты. Ресми түрде ол Рюген аралындағы шипажайға барды, бірақ шындығында эмиграцияға кетіп, елді мәңгілікке тастап кетті. Ол Дрезденде (Саксония) қоныстанды, онда 14 жылдан кейін қайтыс болды. Бірақ оның денесі туған жері Польшаға жеткізілді. Ол Млодявый Маледегі Киелі Рух шіркеуінің криптасында жерленген.

Wielopolski was educated in Vienna, Warsaw, Paris and Göttingen. In 1830 he was elected a member of the Polish diet on the Conservative side. At the beginning of the November Uprising of 1831 he was sent to London to obtain the assistance, or at least the mediation, of England, but the only result of his mission was the publication of the pamphlet Mémoire présenté à Lord Palmerston (Warsaw, 1831). On the collapse of the insurrection he emigrated, and on his return to Poland devoted himself exclusively to literature and the cultivation of his estates. On the occasion of the Galician outbreak of 1846, when the Galician peasantry massacred some hundreds of Polish landowners, an outbreak generally attributed to the machinations of the Austrian government, Wielopolski wrote his Lettre d'un gentilhomme polonais au prince de Metternich (Brussels, 1846), which caused a great sensation at the time, and in which he attempted to prove that the Austrian court was acting in collusion with the Russians in the affair. Wielopolski was conservative, pro Russian, a proponent of regaining Poland's pre 1830 autonomy, and a champion of the emancipation of Jews. He undertook educational reforms, increasing the number of Polish language schools and establishing in Warsaw the "Main School" (Szkoła Główna, today's University of Warsaw, the Royal University of Warsaw established in 1816 was closed after November Uprising). He also enacted reforms of the banking system, and a form of conservative land reform (towards greater degree of land tenancy rather than serfdom). He felt that the Russian Empire's difficult internal and international situation would force the Tsarist administration to make certain concessions to the Polish nobility. On the other hand, the Polish nobility should – in his opinion – accept Tsarist rule and take part in the Empire's political life instead of calling for independence. Initially the motivation of his project was connected to the period around 1815 when Tsare Alexander I signed the Consitution of the Kingdom of Poland, and even made promises to extend liberties to the parts of the Polish Lithuanian Commonwealth directly incorporated into Russia (the "Taken Lands" Ziemie zabrane). Ultimately, Wielopolski gave up such ideas and proposed instead: formal condemnation of the November Uprising and acceptance of the Romanov dynasty's everlasting rule over Poland, expecting in turn from the Tsar the restoration of Polish liberties, a semi independent government, curtailment of censorship, and the closure of Russian Military Courts. His proposal, unfortunately, was rejected, and the Tsar decided to make various limited concessions only when it was too late, and the streets of Warsaw were running with blood: "No constitution, no Polish Army, nothing like political autonomy; instead administrative freedoms with nominations for Poles, not excluding Russians". Wielopolski knew that the Poles' fervent desire for independence was coming to a head, something he wanted to avoid at all costs. In an attempt to derail the Polish national movement, he organized the conscription of young Polish activists into the Russian Army (for 20 year service). That decision is what provoked the January Uprising of 1863, that is, the very outcome Wielopolski wished to avoid. During the fiercest days of the Uprising Wielopolski asked for a 2 month leave of office. This was granted by the Russian Royal Prince in early July 1863, and on 16 July he left Warsaw heading north. Officially he traveled to the spa on the island of Rügen, but in fact he chose emigration, and left the country forever. He settled in Dresden (Saxony), where he died 14 years later. His body was, however, brought to his native Poland. He is buried in the crypt of the Holy Spirit church at Młodzawy Małe.