1863 жылғы Польша-Литва көтерілісі (1863 жылғы Польша-Литва көтерілісі)

Кіріспе

1863 жылы Ресей империясындағы поляк-литвалық көтеріліс

Поляк, литва, украин, белоруссия және латыш көтерілісшілері
Гарибальди легионы
Шетелдік еріктілер:
Француз еріктілері
Британдық еріктілері
Венгр еріктілері
Қолдауы: Жер және бостандық Дзялинский комитеті
| combatant2 = Ресей империясы
Варшава
Вильня
Киев
Қолдауы:
| commander1 = Стефан Бобровский, Ромуальд Траугутт, Константи Калиновский, Людвик Миерославский, Мариан Лангевич
| commander2 = Александр II, Фридрих фон Берг, Михаил Муравьев
| strength1 = Көтеріліс барысында шамамен 200 000 адам. Гарибальди легионының 20 адамы.
| strength2 = 1864 жылдың маусым айына дейін кем дегенде 220 000.
| casualties1 = Польшаның бағалауы: 10 000-дан 20 000-ға дейін. Орыс бағалауы: 30 000 (22 000 қаза тапқан және жарақат алған, 7 000 тұтқынға алынған)
| casualties2 = Ресейдің бағалауы: 4 500 қаза тапқан, жарақат алған және жоғалған
Қаңтар көтерілісі – негізінен Ресейдің Польша Корольдігінде болған, Ресейдің Польшаның бір бөлігін басып алуын тоқтатып, тәуелсіздік алуды мақсат еткен көтеріліс. Ол 1863 жылдың 22 қаңтарында басталып, 1864 жылы соңғы көтерілісшілерді орыс әскерлері тұтқындағанға дейін жалғасты. Бұл Польшаның ең ұзаққа созылған көтерілісі болды. Бұл қақтығыс қоғамның барлық деңгейлерін қамтыды және қазіргі халықаралық қатынастарға терең әсер етті, сондай-ақ ұлттық оқиғаларда әлеуметтік және идеологиялық парадигмалық өзгеріске әкеп соқты, бұл поляк қоғамының кейінгі дамуына шешуші әсер етті. 1863 жылдың басында көтеріліс сөзсіз болатын факторлар жиынтығы болды. Польша ақсүйектері мен қалалық буржуазиялық топтары 1830 жылғы бұрынғы көтеріліске дейін Польшада болған жартылай автономиялы мәртебеге қайта оралуды қалады, ал итальяндық тәуелсіздік қозғалысының табысынан шабыттанған жастар да сол нәтижеге қол жеткізуді үміттенеді. Ресей Қырым соғысынан әлсіреп, ішкі саясатына либералды көзқарас енгізді, бұл Польшаның жер асты ұлттық үкіметін 1863 жылдың көктемінде ресейлік басқыншыларға қарсы ұйымдасқан шабуыл жасауды жоспарлауға итермеледі. Жас поляк әскери қызметшілерінің көтерілісіне көп ұзамай жоғары дәрежелі поляк-литвалық офицерлер мен саяси элита өкілдері қосылды. Көтерілісшілер әлі де жақсы ұйымдастырылмаған, олардың саны аз және шетелдік қолдау жеткіліксіз болды, сондықтан олар қауіпті партизандық тактикаға мәжбүр болды. Жазалау шаралары тез және аяусыз болды. Көптеген поляктарды қарулы күрестен бас тартуға мәжбүрлеген көпшілік алдында өлім жазасына кесу және Сибирьге жер аудару. Сонымен қатар, патша Александр II 1864 жылы Польшадағы крепостнойлық құқықты жою туралы кенеттен шешім қабылдап, жер иелерін қатты қысымға салды, нәтижесінде бүкіл экономика құлдырады. Осының салдарынан болған иемдіктердің бұзылуы және көптеген шаруалардың кедейленуі білімді поляктарды "органикалық жұмыс" идеясына, экономикалық және мәдени өзін-өзі жетілдіруге бет бұруға итерді.

Polish, Lithuanian, Ukrainian, Belarusian and Latvian rebels
Garibaldi LegionForeign volunteers:
French volunteers
British volunteers
Hungarian volunteers
Supported by: Land and Liberty Dzyalynsky Committee
| combatant2 = Russian Empire
Warsaw
Vilna
Kiev
Supported by:
| commander1 = Stefan Bobrowski Romuald Traugutt Konstanty Kalinowski Ludwik Mierosławski Marian Langiewicz
| commander2 = Alexander II Friedrich von Berg Mikhail Muravyov
| strength1 = Around 200,000 over the course of the uprising. Around 20 men of the Garibaldi Legion. | strength2 = At least 220,000 by June 1864. | casualties1 = Polish estimates: 10,000 to 20,000Russian estimates: 30,000 (22,000 killed and wounded, 7,000 captured)
| casualties2 = Russian estimates: 4,500 killed, wounded and missing]]
The January Uprising was an insurrection principally in Russia's Kingdom of Poland that was aimed at putting an end to Russian occupation of part of Poland and regaining independence. It began on 22 January 1863 and continued until the last insurgents were captured by the Russian forces in 1864. It was the longest lasting insurgency in partitioned Poland. The conflict engaged all levels of society and arguably had profound repercussions on contemporary international relations and ultimately provoked a social and ideological paradigm shift in national events that went on to have a decisive influence on the subsequent development of Polish society. A confluence of factors rendered the uprising inevitable in early 1863. The Polish nobility and urban bourgeois circles longed for the semi autonomous status they had enjoyed in Congress Poland before the previous insurgency, a generation earlier in 1830, and youth encouraged by the success of the Italian independence movement urgently desired the same outcome. Russia had been weakened by its Crimean adventure and had introduced a more liberal attitude in its internal politics which encouraged Poland's underground National Government to plan an organised strike against their Russian occupiers no earlier than the spring of 1863. The rebellion by young Polish conscripts was soon joined by high ranking Polish Lithuanian officers and members of the political class. The insurrectionists, as yet ill organised, were severely outnumbered and lacking sufficient foreign support and forced into hazardous guerrilla tactics. Reprisals were swift and ruthless. Public executions and deportations to Siberia eventually persuaded many Poles to abandon armed struggle. In addition, Tsar Alexander II hit the landed gentry hard and, as a result, the whole economy, with a sudden decision in 1864 for finally abolishing serfdom in Poland. The ensuing breakup of estates and destitution of many peasants convinced educated Poles to turn instead to the idea of "organic work", economic and cultural self improvement.

Өмірбаян

Ресей империясы Қырым соғысынан жеңіліп, экономикалық және саяси жағдайы әлсірегеніне қарамастан, Александр II 1856 жылы «ешқандай арманға бой алмаңыз» деген сөздермен одан әрі жеңілдіктерге қарсы ескертті. Польша патшалығы халқының арасында екі бағыт басым болды. Бірі – либералды консервативті, көбінесе жер иелері мен зиялы топтардағы патриоттық сезімдер, олар Анджей Замойскийді орталыққа алып, 1830 жылға дейінгі конституциялық мәртебеге оралуға үміттенді; олар «ақтар» деп аталды. Екінші бағыт, «қызылдар» деп танылған, шаруалар, жұмысшылар және кейбір дін қызметкерлерін біріктіретін демократиялық қозғалысты білдірді. Екі бағыттың да негізгі мәселесі шаруалардың жағдайы болды. Дегенмен, жер иелері өтемақы алу шартымен крепостнойлықты жоюды қолдады, ал демократиялық қозғалыс Ресейдің үстемдігін құлату шаруаларды толық босатуға тікелей байланысты деп есептеді. Осы оқиғалар қарсылық күштерінің жылдам нығаюына әкелді. Болашақ көтеріліс басшылары Санкт-Петербург, Варшава, Вильна, Париж және Лондон қалаларында жасырын жиналды. Осы кеңестер нәтижесінде екі ұйым құрылды. 1861 жылдың қазанында қалалық «Қозғалыс комитеті» (Komitet Ruchu Miejski) құрылды, ал 1862 жылдың маусымында Орталық Ұлттық Комитет (CNC) құрылды. Оның құрамына Стефан Бобровский, Ярослав Дабровский, Зигмунт Падлевский, Агатон Гиллер және Бронислав Шварце кірді. Бұл комитет жаңа құпия Польша мемлекеті болуға тиіс ұлттық құрылымдарды құруға жетекшілік етті. CNC 1863 жылдың көктемінен бұрын көтеріліс ұйымдастыруды жоспарламаған еді. Алайда, Виелопольскийдің қаңтар айының ортасында Ресей армиясына әскер шақыруын бастауы, оларды 1863 жылдың 22-23 қаңтары түнінде көтеріліс жариялауға мәжбүр етті.

Польша Корольдігінде қаруға шақыру

Көтеріліс Еуропада жалпы бейбітшілік орнаған кезде басталды. Поляктарды жарықтап қолдағанмен, Франция, Ұлыбритания және Австрия сияқты елдер халықаралық тыныштықты бұзуға құлықсыздық танытты. Революциялық көшбасшылардың Александр Велипольскийдің Ресей армиясына әскери қызметке шақыруынан қашу үшін орманға тығылған жас жігіттерді қаруландыруға және жабдықтауға жеткілікті қаражаты болмады. Бастапқыда революциялық тудың астына 10 000-ға жуық адам жиналды. Еріктілердің көп бөлігі қалалық жұмысшы табынан және кеңсе қызметкерлерінен шықты, сонымен қатар кедей шляхтаның (ақсүйектердің) кіші ұлдары мен төменгі дәрежелі дін қызметкерлері де болды. Бастапқыда Ресей үкіметі Польшада Ресей генералы Андерс Эдвард Рамсей басқаратын 90 000 саяқты әскерге ие болды. Көтеріліс тез арада басылып қалмауы мүмкін емес сияқты көрінді. Бірақ, мойынсұнбай, Уақытша үкімет манифест жариялады, онда «Польшаның барлық ұлдары дінге, әлеуметтік жағдайына немесе дәрежесіне қарамай, еркін және тең азаматтар» екені жарияланды. Шаруалардың егістігі, жалдама немесе жұмыс ақысы негізінде болсын, олардың меншігіне айналуы керек екенін, ал жер иелеріне мемлекеттік қорынан өтемақы төленетінін бұйырды. Уақытша үкімет қарусыз және шашырап кеткен еріктілерге, ақпан айында ресейліктермен сексен қанды шайқаста соғысқандарға көмек жіберуге бар күшін салды. Осы арада КҚК Батыс Еуропа елдерінен көмек сұрап үндеу жасады, ол Норвегиядан Португалияға дейін барлық елде қолдаумен қабылданды. Америка Конфедерациялық Штаттары поляк-литвалық көтерілісшілерге симпатия танытып, олардың күресін өзінің күресімен теңестірді. Итальяндық, француздық және венгрлік офицерлер шақыруға жауап берді. Папа Пий IX 1863 жылғы көтеріліске қарсы болды және бұл туралы В. Чарторискиге хабарлады. Тарихшы Ежи Здраданың мәліметінше, 1863 жылдың көктемі мен жазының басында Польша Корольдігінде 35 000 поляк қарулы күштерге ие болды, олар 145 000 саяқты Ресей армиясына қарсы тұрды.

The uprising broke out at a moment when general peace prevailed in Europe, and although there was vociferous support for the Poles, powers such as France, Britain and Austria were unwilling to disturb the international calm. The revolutionary leaders did not have sufficient means to arm and equip the groups of young men hiding in forests to escape Alexander Wielopolski's order of conscription into the Russian Army. Initially, about 10,000 men rallied around the revolutionary banner. The volunteers came chiefly from city working classes and minor clerks, but there was also a significant number of the younger sons of the poorer szlachta (nobility) and a number of priests of lower rank. Initially, the Russian government had at its disposal an army of 90,000 men, under Russian General Anders Edvard Ramsay, in Poland. It looked as if the rebellion might be crushed quickly. Undeterred, the CNC's provisional government issued a manifesto in which it declared "all sons of Poland are free and equal citizens without distinction of creed, condition or rank". It decreed that land cultivated by the peasants, whether on the basis of rent or service, should become their unconditional property, and compensation for it would be given to the landlords out of State general funds. The provisional government did its best to send supplies to the unarmed and scattered volunteers, who, in February, had fought in eighty bloody skirmishes with the Russians. Meanwhile, the CNC issued an appeal for assistance to the nations of Western Europe that was received everywhere with supportive sentiments from Norway to Portugal. The Confederate States of America sympathized with the Polish Lithuanian rebels and viewed their struggles analogous. Italian, French and Hungarian officers answered the call. Pope Pius IX was against the 1863 uprising of which he informed Wsyslaw Czartoryski. The historian Jerzy Zdrada records that by the late spring and the early summer of 1863, there were 35,000 Poles under arms facing a Russian Army of 145,000 in the Polish Kingdom.

Көтеріліс Литваға да тарады

1863 жылдың 1 ақпанында бұрынғы Ұлы Литва княздығында көтеріліс басталды. Сәуір және мамыр айларында ол Динабург, Латвия және Витебск, Беларусь, Киев губерниясына, солтүстік Украинаға және Волын воеводтығына тарады. Еріктілер, қару-жарақ және жабдықтар Австрия бөлігіндегі Галициядан және Пруссия бөлігінен шекара арқылы ағыла бастады. Италия, Венгрия, Франция және Ресейден де еріктілер келді. Ең үлкен кемшілік – КҰК-нің азаттық манифестіне қарамастан, алдын ала идеологиялық үгіт жұмысы болмағандықтан, шаруаларды күреске жұмылдыру мүмкін болмады, тек поляк бөлімшелері басымдық білдірген аймақтарда ғана егінші жұмысшылары көтеріліске біртіндеп қосылды.

Мемлекеттік құпия

Польшаның құпия мемлекетін Rada Narodowa (RN, Ұлттық кеңес) басқарды, оған жердегі азаматтық және әскери құрылымдар есепті болды. Бұл қызылдар мен ақтардан құрылған "виртуалды коалициялық үкімет" болатын, оны Зигмунт Сиераковский, Антанас Маккевичус және Константи Калиновский басқарды. Соңғы екеуі Польшадағы өкілдерін қолдап, ортақ саясатты ұстанды. Оның дипломатиялық корпусы В. Чарториски басшылығымен Парижде орналасқан. Бұрынғы Екіұлттық мемлекеттегі қарулы қақтығыс батыс Еуропа астаналарын таң қалдырды, тіпті халық пікірі көтерілісшілердің күресіне көңіл бөліп, қолдау көрсетсе де. Париж, Лондон, Вена және Санкт-Петербургте осы дағдарыстың халықаралық соғысқа ұласуы мүмкін екені анық болды. Ресейлік дипломаттар болса, көтерілісті ішкі мәселе деп қарастырды, ал Еуропаның тұрақтылығы Польшаның ұмтылысының тағдырымен тікелей байланысты болды.

Халықаралық әсері

1863 жылы 8 ақпанда Пруссия мен Ресейдің Санкт-Петербургте поляктарды бірлесіп басу үшін қол қойған Альвенслебен конвенциясының ашылуы көтерілісті халықаралық деңгейге көтерді. Бұл батыс державаларына дипломатиялық бастаманы өз мүдделері үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Польшаны қолдаушы Франция патшасы Наполеон III Рейн бойындағы шекарасын қорғауға қызығушылық танытты және Пруссиямен соғыс тудыру мақсатымен саяси күшін Пруссияға қарсы қолданды. Ол сонымен қатар Австриямен одақтасуға тырысты. Ұлыбритания, керісінше, Франко-пруссия соғысын болдырмауға және Австрияның Франциямен одақтасуына тосқауыл қоюға ұмтылды, соның салдарынан Франция мен Ресей арасындағы жақындасуға бөгет қойды. Австрия Германия аумақтарына басшылық ету үшін Пруссиямен бәсекелесіп, француздық одақ ұсыныстарын қабылдамады және Наполеон III-тің қолдауын неміс мүдделеріне қарсы әрекет деп санады. Наполеонның көтерілісті жалғастыруды қолдауына қарамастан, поляктардың пайдасына әскери араласу туралы ешқандай талқылау болған жоқ. Франция, Ұлыбритания және Австрия поляк құқықтарын қорғау үшін дипломатиялық араласуға келісті және сәуір айында тек көндіру мақсатындағы дипломатиялық ноталар жариялады. Польшаның Ресейдегі әскерилері көтерілістің дамуы батыс державаларын қарулы араласуға итермелейді деп үміттенді, бұл Польшаның осы державалармен дипломатиялық келіссөздеріндегі басты мәселе болды. Польша тарапының пікірінше, Еуропадағы тұрақты бейбітшілік тәуелсіз Польша мемлекетінің қайта құрылуына байланысты. Бүкіл ауылдар мен қалалар өртеніп жанып кетті. Барлық экономикалық және әлеуметтік белсенділік тоқтатылды, ал szlachta мүлкі тәркіленіп, аса жоғары салықтардың салдарынан қирады. Ресей әскерлерінің қатыгездігі соншалық, олардың іс-әрекеттері бүкіл Еуропа бойынша айыпталып, жаңғырыс тудырды. Жаңа тағайындалған губернатор, Польшаның наместнигі және Муравьевтың орнына келген граф Федор Берг, халыққа қарсы қатал шаралар қолданып, поляк дәстүрлері мен мәдениетін жою мақсатымен жүйелі русификацияны күшейтті.

The uncovering of the existence of the Alvensleben Convention, signed on 8 February 1863 by Prussia and Russia in St. Petersburg, to suppress the Poles jointly, internationalized the uprising. It enabled Western powers to take the diplomatic initiative for their own ends. Napoleon III of France, already a sympathizer with Poland, was concerned to protect his border on the Rhine and turned his political guns on Prussia with a view to provoking a war with it. He was simultaneously seeking an alliance with Austria. The United Kingdom, on the other hand, sought to prevent a Franco Prussian war and to block an Austrian alliance with France and so looked to scupper any rapprochement between France and Russia. Austria was competing with Prussia for the leadership of the German territories but rejected French approaches for an alliance and spurned any support of Napoleon III as acting against German interests. There was no discussion of military intervention on behalf of the Poles, despite Napoleon's support for the continuation of the insurgency. France, the United Kingdom and Austria agreed to a diplomatic intervention in defense of Polish rights and in April issued diplomatic notes that were intended to be no more than persuasive in tone. The Polish RN hoped that the evolution of the insurgency would ultimately push western powers to adopt an armed intervention, which was the flavour of Polish diplomatic talks with those powers. The Polish line was that the establishment of continued peace in Europe was conditional on the return of an independent Polish state. Whole villages and towns were burned down. All economic and social activities were suspended, and the szlachta was ruined through the confiscation of property and exorbitant taxes. Such was the brutality of Russian troops that their actions were condemned throughout Europe. Count Fyodor Berg, the newly appointed governor, Namiestnik of Poland, and the successor to Muravyov, employed harsh measures against the population and intensified systematic Russification in an effort to eradicate Polish traditions and culture.

Әлеуметтік және этникалық айырмашылықтар

Көтеріліске қатысушылардың 60% -ы жер иелері болды (Литва мен Беларусьте шамамен 50%, Украинада шамамен 75%). Тіркелген деректерге сәйкес, көтеріліске қатысқаны үшін жазаланғандардың 95% -ы католик дінін ұстанды, бұл қатысушылардың жалпы үлесімен сәйкес келеді. Польша ақсүйектері (szlachta) русь (орыс) шаруаларына үндегенімен, қаңтар көтерілісіне салыстырмалы түрде аз қатысты. Кейбір жағдайларда олар орыс әскерлеріне көтерілісшілерді ұстауға көмектесті. Бұл көтерілістің сәтсіздігіне себеп болған басты факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Көтерілістің алғашқы 24 сағатында ел бойынша қару-жарақ қоймалары тоналып, көптеген орыс шенеуніктері дереу өлімге кесілді. 1863 жылдың 2 ақпанында Литва шаруалары, көбінесе орақтармен қаруланған, және Мариямполе маңындағы Чиста Буданың сыртындағы орыс гусарларының эскадрильясы арасында көтерілістің алғашқы ірі әскери қақтығысы болды. Бұл дайындықсыз шаруалардың қырғынмен аяқталды. Соғыс қысқа болады деген үміт сақталғанмен, көтерілісшілердің топтары ірі ұйымдарға бірігіп, жаңа еріктілерді қабылдады.

Оқиғалардың дамуы

Уақытша үкімет Ресейде көтеріліс басталатынына үміттенді, себебі автократиялық режимге наразылықтың кеңінен тарағаны байқалды. Ол сондай-ақ Наполеон III-нің белсенді қолдауына сене білді, әсіресе Пруссия Франциямен қарулы қақтығыс болатынын күткеннен кейін, Альвенслебен конвенциясында ресми бекітілген ұсыныстар жасап, Польша көтерілісін басуға көмектесуге уәде берген болатын. Келісімдер 14 ақпанда жасалды және Берлиндегі британ елшісі, сэр Александр Малет, өз үкіметіне Пруссияның әскери өкілі Ресей үкіметімен әскери келісімге келгенін хабарлады, оған сәйкес екі үкімет Польша мен Литвадағы соңғы көтерілістерді басу үшін бір-біріне қолдау көрсетеді. Пруссия теміржолдары да Ресей әскери билігінің талқылауымен, Пруссия аумағы арқылы бұрынғы Польша-Литва мемлекетінің бір бөлігінен екіншісіне әскер тасымалдау үшін беріледі. Отто фон Бисмарктің бұл қадамы бірнеше үкіметтердің наразылығын тудырып, бұрынғы мемлекеттердің құрамындағы халықтарды ашуландырды. Нәтижесінде, салыстырмалы түрде маңызсыз көтеріліс Ресейге қарсы тағы бір "ұлттық соғысқа" айналды. Наполеон III-нің уәделеріне сенген бұрынғы мемлекеттің барлық провинциялары Владислав Чарторискидің кеңесімен қаруға көтерілді. Одан әрі, бірліктерін көрсету үшін Ресей үкіметі қызметінде болған барлық мемлекет азаматтары, Варшава архиепископы Зымунд Фелинский де бар, лауазымдарынан кетіп, жаңадан құрылған, ақтардың ең беделді бес өкілінен тұратын үкіметке адалдықтарын жариялады. Қызылдар, олар поляк шаруаларын көтеріліске қатысуға ынталандыру саясатымен поляк ұлттық үкіметін реакциялық деп сынады. Үкімет Наполеон III-нің ешқашан орындалмаған шетелдік әскери араласуына деген үміттеріне сүйене отырып, әрекетсіздігін негіздеді.

The provisional government had counted on an insurgency erupting in Russia, where wide discontent with the autocratic regime then seemed to be brewing. It also counted on the active support of Napoleon III, particularly after Prussia, expecting the inevitable armed conflict with France, had made overtures to Russia sealed in the Alvensleben Convention and offered assistance in suppressing the Polish uprising. Arrangements had already been completed on 14 February and the British Ambassador to Berlin, Sir Alexander Malet, informed his government that a Prussian military envoy

has concluded a military convention with the Russian Government, according to which the two governments will reciprocally afford facilities to each other for the suppression of the insurrectionary movements which have lately taken place in Poland and Lithuania. The Prussian railways are also to be placed at the disposal of the Russian military authorities for the transportation of troops through Prussian territory from one part of the former Polish Lithuanian commonwealth to another. That step by Otto von Bismarck led to protests from several governments and incensed the several constituent nations of the former Commonwealth. The result was the transformation of a relatively insignificant uprising into another "national war" against Russia. Encouraged by promises made by Napoleon III, all provinces of the erstwhile Commonwealth, acting on the advice of Władysław Czartoryski, had taken to arms. Moreover, to Indicate their solidarity, all Commonwealth citizens holding office under the Russian government, including the Archbishop of Warsaw, Zymunt Feliński, resigned their positions and signed their allegiance to the newly constituted Government, which was composed of the five most prominent representatives of the Whites. The Reds, meanwhile, criticised the Polish National Government for being reactionary with its policy to incentivise Polish peasants to fight in the uprising. The government justified its inaction on the back of hopes of foreign military intervention promised by Napoleon III that never materialised.

Ромуальд Траугутт

Поляк генералы Ромуальд Траугутт 1863 жылғы 17 қазанда барлық топтарды бір ұлттық тудың астына біріктіру үшін мәселені өз қолына алғаннан кейін ғана күрес жалғаса алды. 1864 жылғы көктемдегі шабуылға дайындық бойынша оның жүргізген реформасы Еуропалық ауқымды соғысқа үміттенді. 1863 жылғы 27 желтоқсанда ол бұрынғы Уақытша үкіметтің жарлығын бекітіп, шаруаларға өңдеген жерлерін берді. Жерді иелеріне мемлекеттік қаражат есебінен өтемақы төлеу арқылы қамтамасыз ету жоспарланған, көтеріліс сәтті аяқталғаннан кейін. Траугутт барлық поляк топтарын жаңа Польша мемлекетін құру үшін орыс басқыншылығына қарсы күреске шақырды. Алайда, бұл саясат тым кеш қабылданғандықтан, жауап әлсіз болды. Ресей үкіметі шаруалар арасында жұмыс істей бастады, оларға кең жер участаларын тегін ұсынды. Осылайша сатып алынған шаруалар поляк революционерлерімен байланысқа түспеді және оларға қолдау көрсетпеді. 1863-1864 жылдардың қысында соғыс үзіліс-үзіліс болып, Патшалықтың оңтүстік шетінде, Галиция шекарасына жақын аймақта жалғасты, онда көмек әлі де келіп тұрды. Желтоқсан айының соңында Люблин воеводиясында генерал Михал Хайденрайхтың жасағы жеңіліске ұшырады. Ең қаһарлы қарсылық Святокружиске тауларында болды, онда генерал Йозеф Хауке Босак көптеген қалаларды басып алып, ресейлік әскерлерден басымдық танытты. Бірақ ол да 1864 жылғы 21 ақпанда ауыр жеңіліске ұшырады, бұл қарулы күрес аяқталғанын білдірді. 29 ақпанда Австрия әскери жағдай режимін енгізді, ал 2 наурызда патша үкіметі Польша Корольдігінде жеке меншік құқығын жойды. Бұл екі оқиға да Траугутттың Ресей бөлігінде халықты жалпы жұмылдыру арқылы көтерілісті дамыту және Галициядан көмек күту жоспарын күштен шығарды. 1864 жылғы сәуірде Наполеон III поляктарға қолдау көрсетуден бас тартты. Владыслав Чарториски Траугуттқа: «Біз жалғызбыз, және жалғыз болып қаламыз», - деп хат жазды. Тұтқындаулар құпия Польша мемлекетінің маңызды лауазымдарын жойды, ал қауіп сезінгендер шетелге қашты. Траугутт 10 сәуір түні ұсталды. Ол және Ұлттық Кеңестің соңғы төрт мүшесі – Антони Езорански, Рафал Краевский, Йозеф Точиски және Роман Жулински Ресей әскерімен ұсталғаннан кейін түрмеге қамалып, 5 тамызда Варшава цитаделінде асылды. Бұл көтерілістің символдық аяқталуы болды. Тек Варшава көтерілісінің жетекшісі Александр Вашковский 1864 жылдың желтоқсанына дейін полициядан жасырынып жүрді, бірақ ол да 1865 жылдың ақпанында «жоғалғандар» тізіміне енді. 650 шайқас пен қақтығыстар болған соғыста 25 мың поляк және басқа да көтерілісшілер қаза тапты. Көтеріліс Самогития және Подлясьеде жалғасты, онда грек-католик халқы діни сенімдері үшін ашуланып, қуғынға ұшырады. «Кряктар» (грек православиесіне шомылдырылғандар) және командир және дін қызметкері Станислав Брзоска сияқтылар 1865 жылдың көктеміне дейін революциялық туды ең соңғы уақытқа дейін ұстап тұрды.

It was only after Polish General Romuald Traugutt had taken matters into his own hands on 17 October 1863 to unite all classes under a single national banner that the struggle could be upheld. His restructuring in preparation for an offensive in spring 1864 was banking on a European wide war. On 27 December 1863, he enacted a decree of the former provisional government by granting peasants the land they worked. The land was to be provided by compensating the owners through state funds after the successful conclusion of the uprising. Traugutt called upon all Polish classes to rise against Russian oppression for the creation of a new Polish state. The response was moderate since the policy came too late. The Russian government had already begun working among peasants to grant them generous parcels of land for the asking. The peasants who had been bought off did not engage with Polish revolutionaries to any extent or provide them with support. Fighting continued intermittently during the winter of 1863–1864 on the southern edge of the Kingdom, near the Galician border, from where assistance was still forthcoming. In late December in the Lublin Voivodeship, General Michał Heydenreich's unit was overwhelmed. The most determined resistance continued in the Świętokrzyskie Mountains, where General Józef Hauke Bosak distinguished himself by taking several cities from the vastly superior Russian forces. However, he too succumbed to a crushing defeat on 21 February 1864 which presaged the end of the armed struggle. On 29 February, Austria imposed martial law, and on 2 March, the tsarist authorities brought in the abolition of serfdom in the Polish Kingdom. Both events neutralised Traugutt's concept of developing the uprising with a general mobilisation of the population in the Russian partition and reliance on assistance from Galicia. In April 1864, Napoleon III abandoned the Polish cause. Władysław Czartoryski wrote to Traugutt: "We are alone, and alone we shall remain". Arrests eliminated key positions in the secret Polish state, and those who felt threatened sought refuge abroad. Traugutt was taken on the night of 10 April. After he and the last four members of the National Council, Antoni Jezioranski, Rafał Krajewski, Józef Toczyski and Roman Żuliński, had been apprehended by Russian troops, they were imprisoned and executed by hanging on 5 August at the Warsaw Citadel. That marked the symbolic closure of the Uprising. Only Aleksander Waszkowski, the head of the Warsaw insurgency eluded the police till December 1864, but he too joined the list of "the lost" in February 1865. The war consisting of 650 battles and skirmishes with 25,000 Polish and other insurgents killed, had lasted 18 months. The insurgency persisted in Samogitia and Podlasie, where the Greek Catholic population, outraged and persecuted for their religious observance, "Kryaki (those baptised into the Greek Orthodox Church), and others like the commander and priest Stanisław Brzóska, clung the longest to the revolutionary banner until the spring of 1865.

Онжылдықтар бойы жүргізілген репрессиялар

Көтеріліс құлағаннан кейін қатал жазалау шаралары жүзеге асырылды. Ресейдің ресми мәліметтері бойынша, 396 адам атқыланды, 18 672 адам Сібірге жер аударылды. Көптеген ерлер мен әйелдер Ресейдің ішкі аймақтарына, Кавказға, Уралға және басқа да қашық жатқан өңірлерге жіберілді. Барлығы 60 000-нан астам адам түрмеге қамалып, кейін Польшадан қуылды және Ресейдің алыс аймақтарына жөнелтілді. 1864 жылдың басында жекебас құқықты жою шляхтаның құрылысын қирату мақсатымен әдейі жасалды. Ресей үкіметі Польшада 1660, Литвада 1794 имениелерді тәркіледі. Соғыс үшін өтемақы ретінде барлық имениелерге 10% табыс салығы салынды. Тек 1869 жылы барлық табыс бойынша салық 5%-ға дейін төмендетілді. Шаруалардың жерді сатып алу үшін нарықтық баға төлеген жалғыз жағдайы осы болды (Ресей империясы бойынша орташа баға нарықтық бағадан 34% жоғары болды). 1864 жылдан бері поляк шаруаларынан тартып алынған барлық жерлер өтемақысыз қайтарылуға тиіс еді. Бұрынғы жекебастар жерді тек басқа шаруаларға сата алатын, шляхтаға емес. Империядағы бұрынғы жекебастардың 90%-ы, 1861 жылдан кейін жер алғандар, сегіз батыс провинциямен шектелді. Румыниямен бірге, поляк жерсіз немесе үй шаруасындағы жекебастар, жекебас құқығы жойылғаннан кейін жер алуға құқылы болған жалғыз адамдар еді. Мұның бәрі 1830 және 1863 жылдардағы көтерілістердегі рөлі үшін шляхтаны жазалау мақсатымен жасалды. Орыс үкіметі шаруаларға берілген жерлерден өзге, оларға орман, жайылым және басқа да артықшылықтар берді, олар сервитуттар деп аталды, бұл келесі онжылдықтарда жер иелері мен шаруалар арасындағы үнемігі ашудың себебіне айналып, экономикалық дамуға кедергі келтірді. Үкімет шіркеудің барлық меншігі мен қаражатын басып алып, монастырларды және дінге берілген үйлерді жойды. Діни білім беруден басқа, мектептердегі барлық оқыту орыс тілінде жүргізілуі тиіс еді. Бұл тіл елдің ресми тіліне айналды және орталық және жергілікті билік органдарының барлық кеңселерінде ғана қолданылуға тиіс болды. Польшаның бұрынғы автономиясының барлық белгілері жойылды, ал Корольдік он провинцияға бөлінді, әрқайсысында Варшавадағы генерал-губернатордың бақылауында тағайындалған ресейлік әскери губернатор болды. Барлық бұрынғы поляк мемлекеттік қызметкерлері қызметтерінен босатылып, олардың орнына ресейлік шенеуніктер тағайындалды. Джордж Кеннанның сөзіне сүйенсек, "мыңдаған поляк көтерілісшілері" "1863 жылғы сәтсіз көтерілістен кейін Нерчинск күміс кен аймағына" жіберілді.

After the collapse of the uprising, harsh reprisals followed. According to official Russian information, 396 persons were executed and 18,672 were exiled to Siberia. Large numbers of men and women were sent to the interior of Russia and to the Caucasus, Urals and other remote areas. Altogether over 60,000 persons were imprisoned and subsequently exiled from Poland and consigned to distant regions of Russia. The abolition of serfdom in early 1864 was deliberately enacted in a move designed specifically to ruin the szlachta. The Russian government confiscated 1,660 estates in Poland and 1,794 in Lithuania. A 10% income tax was imposed on all estates as a war indemnity. Only in 1869 was the tax reduced to 5% on all incomes. It was the only time that peasants paid the market price for the redemption of the land (the average for the Russian Empire was 34% above the market price). All land taken from Polish peasants since 1864 was to be returned without rights of compensation. Former serfs could sell land only to other peasants, not to szlachta. Ninety percent of the ex serfs in the empire who actually gained land after 1861 were confined to the eight western provinces. Along with Romania, Polish landless or domestic serfs were the only people who were eligible for land grants after serfdom had been abolished. All of that was to punish the szlachta for its role in the uprisings of 1830 and 1863. In addition to the land granted to the peasants, the Russian government gave them a forest, pasture and other privileges, known under the name of servitutes, which proved to be a source of incessant irritation between the landowners and peasants over the ensuing decades and impeded economic development. The government took over all church estates and funds and abolished monasteries and convents. With the exception of religious instruction, all teaching in schools was ordered to be in Russian. That also became the official language of the country, to be used exclusively in all offices of central and local government. All traces of former Polish autonomy were removed, and the Kingdom was divided into ten provinces, each with an appointed Russian military governor under the control of the Governor General in Warsaw. All former Polish government functionaries were deprived of their positions and replaced by Russian officials. According to George Kennan, "thousands of Polish insurgents" were transported to the "Nerchinsk silver mining district after the unsuccessful insurrection of 1863".

Мұра

Бұл мәдени жойылу шаралары толыққанды тиімді болмады. 1905 жылы, Ресей көтерілісті басып тастағаннан кейін 41 жыл өткен соң, поляктардың келесі буыны Łódź көтерілісін ұйымдастырды, бірақ ол да сәтсіз аяқталды. Қаңтар көтерілісі – Польша тарихындағы көп ғасырлық көтерілістердің бірі еді. Оның салдарынан, келесі ғасырдың саяси күнтәртібін анықтайтын екі жаңа қозғалыс пайда болды. Бірін, литвалықтардың ұрпағы Йозеф Пилсудский басқарды, ол Польша социалистік партиясы болып қалыптасты. Екіншісі, Роман Дмовский басшылығымен Ұлттық демократия қозғалысы болды; кейде «Endecja» деп те аталады, оның бастаулары католик консерватизмінде жатыр, ол ұлттық тәуелсіздікке ұмтылып, бұрынғы одақтастықтағы бөлінген аймақтарды полякшалау арқылы күштеп жүргізілген русификация мен германизацияға қарсы тұруды көздеді.

Өнер мен әдебиетке әсері

Кейін романтикалық кезеңге қарай, көтерілістің оқиғалары мен тұлғалары көптеген поляк суретшілерін, соның ішінде Артур Гроттгер, Юлиуш Коссак және Михаль Эльвиро Андриоллиді шабыттандырды және одан кейінгі позитивизмнен айырмашылығын көрсетті. Польша ақыны Циприан Норвид 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде композитордың фортепианосын терезеден лақтырып жіберуін сипаттайтын "Шопеннің фортепианосы" атты әйгілі өлеңін жазды. Ол кезде орыс әскері фортепианоны Варшавадағы екінші қабаттан қасақана лақтырып жіберген. Шопен 1830 жылғы қараша көтерілісінің басталуынан аз уақыт бұрын Варшава мен Польшаны мәңгілікке тастап кеткен. Элиза Оржешкова, Польшаның көрнекті позитивистік жазушысы және Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер, 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін Гродно қаласы мен айналасында орын алған "Над Нимнем" романын жазды. Юзеф Яржембовский өзінің "Mówią Ludzie Roku 1863: Antologia nieznanych i małoznanych Głosów Ludzi współczesnych" ("1863 жылғы адамдардың дауысы: танылмаған және аз танымал замандастардың пікірлерінің антологиясы") еңбегінде көтерілісті бастан өткерген белгісіз адамдардан материалдар жинады. Лондон: Veritas, 1963 жыл. Жюль Верннің "Теңіз астындағы жиырма мың шақырым" романының бастапқы нұсқасында, бірақ жарияланған нұсқасында жоқ, капитан Немо – 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде орыстар қатыгездікпен өлтірген поляк аристократы болған. Франция Ресей империясымен одаққа қол қойғаннан кейін, Верннің редакторы Пьер Жюль Гетцель романның соңғы нұсқасында Немоның мотивтерін жасыруға мәжбүр етті. Гюи де Мопассанның "Пьер мен Жан" романындағы басты кейіпкер Пьердің досы – Францияға өзінің отанындағы қанды оқиғалардан кейін келген ескі поляк химигі. Бұл оқиға қаңтар көтерілісімен байланысты деп саналады.