Кіріспе
18 ғасырдағы ағылшын зерттеушісі, тері саудагері және табиғатты зерттеуші Сэмюэл Хирн (1745 жылдың ақпаны - 1792 жылдың қарашасы) – ағылшын зерттеушісі, тері саудагері, жазушы және табиғатты зерттеуші. Ол Канаданың солтүстігінен Солтүстік Мұзды мұхитқа, атап айтқанда Коронация шығанағына Копермин өзені арқылы құрлықпен саяхат жасаған алғашқы еуропалық болды. 1774 жылы Хирн Гудзон шығанағы компаниясы үшін Камберленд үйін салды, ол Хенли үйінен кейінгі екінші ішкі сауда бекеті және қазіргі Саскачеванның алғашқы тұрақты елді мекені болды.
Samuel Hearne (February 1745 – November 1792) was an English explorer, fur trader, author and naturalist. He was the first European to make an overland excursion across northern Canada to the Arctic Ocean, specifically to Coronation Gulf, via the Coppermine River. In 1774, Hearne built Cumberland House for the Hudson's Bay Company, its second interior trading post after Henley House and the first permanent settlement in present Saskatchewan.
Өмірбаян
Сэмюэл Хирн 1745 жылғы ақпанда Лондонда дүниеге келген. Хирннің әкесі 1748 жылы қайтыс болған Лондон көпірінің су жүйесінің хатшысы болды. Оның анасының аты Диана, ал қарындасы Сара Самуилден үш жас кіші болған. Сэмюэл Хирн 1756 жылы 11 жасында британдық Корольдік теңіз флотына капитан Сэмюэл Худтың басшылығымен мичман ретінде қабылданды. Ол Жеті жылдық соғыс кезінде Худпен бірге болды, соғыс барысында көптеген шайқастарға қатысты, соның ішінде 1759 жылы Ле-Хаврді бомбалауға қатысты. Жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, Англия арналында және содан кейін Жерорта теңізінде қызмет еткен ол 1763 жылы теңіз флотынан кетіп, 1766 жылғы ақпанда Хадсон шығанағы компаниясына «Черчилль» шлюпінің матросы болып қосылды. Бұл кеме сол кезде Уэльс принці фортынан, Черчилль, Манитобадан инуиттермен сауда жасаған. Екі жылдан кейін ол «Шарлотта» бригинтинасына көшті және компанияның аз ғана уақытқа созылған қара кит аулауына қатысты. 1767 жылы ол Джеймс Найт экспедициясының қалдықтарын тапты. 1768 жылы ол балық аулауды жақсарту мақсатында Гудзон шығанағының жағалауларын зерттеді. Осы кезеңде ол шаңғымен жүруде шеберлігімен танылды. Хирн 1768-1769 жылдары Гудзон шығанағында болған Уильям Уэльстің тәжірибесінен үйреніп, навигациялық дағдыларын жетілдірді, ал Рояль қоғамы оған және Жозеф Даймондқа Венераның транзитін бақылауды тапсырған болатын.
Барлау
Хадсон шығанағындағы ағылшыздар солтүстік-батыстағы алғашқы халықтардың табиғи мыс қолданғанын білген, оны Yellowknife сияқты сөздерінен де байқауға болады. 1768 жылы солтүстік халықтарының бірі (кейбіреулер Матонабби дейді) Черчилльге мыс әкелгенде, губернатор Мозес Нортон, мүмкін мыс кенін табу үшін Хирнді іздеуге жіберуге шешім қабылдады. Хирннің үш сапарының негізгі тақырыбы – ағылшыздардың осы қиын елді қалай кезіп өтудің жолдарын білмеуі және жерді, одан қалай күш алуды білетін алғашқы халықтарға тәуелді болуы. Бірінші сапар: Солтүстік-батысқа каноэмен баруға жол болмағандықтан, жоспар қысқы мұз үстінде жаяу жүруді көздеген. Қайықтары болмағандықтан, олар мүмкіндігінше көп азық-түлік алып, содан кейін жерден тамақ табуға тырысуға тиіс болды. Хирн Черчилльге саудаға келген солтүстік халықтарының тобына қосылып, оларды мыс кеніне жетелеуге итермелеуді жоспарлады. Ол 1769 жылдың 6 қарашасында екі компания қызметкері, екі кри аңшысы және чипвиандар тобымен бірге Черчилльден шығысқа қарай Сил өзенінен солтүстікке қарай аттанды. 19 қарашада олардың еуропалық азықтары бітіп, аңшылар аз ғана аң тапты (Хирн маусымның соңында кеткендіктен, карибулар оңтүстіктегі орманды жерге баспана іздеп, Ешбір жерді тастап кеткен еді). Олар батысқа және солтүстікке қарай жол тартты, тек бірнеше птармиган, балық және үш адасқан карибу тапты. Жерді жақсы білетін жергілікті халық аштыққа ұшырамай, елден кетуге бел буды. Соңғы алғашқы халықтар кеткеннен кейін Хирн және оның еуропалық серіктері Сил өзенінің қорғалған аңға оралды, онда ол аң етін таба алды және 11 желтоқсанда Черчилльге жетті. Екінші сапар: Солтүстік халықтарын бақылауға келмейтін болғандықтан, Хирн «үй сақшыларын» пайдалануды ұсынды, яғни посттың маңында тұратын және еуропалық жабдықтар үшін аң аулайтын крилерді. Ол 23 ақпанда Черчилльден аттанды. Сил өзеніне жеткенде, жақсы аңшылықты тауып, батысқа қарай үлкен көлге, мүмкін Сетнаней көліне жеткенше солай жүрді. Мұнда ол ауа райының жақсаруын күтіп, балық аулаумен күшін табуды шешті. Сәуір айында балықтардың саны азая бастады. 24 сәуірде көптеген жергілікті халық, көбінесе әйелдер, жылдық қаз аулауға оңтүстіктен келді. 19 мамырда қаздар келді, енді тамақ жеткілікті болды. Олар Баралзон көлінен солтүстікке және шығысқа қарай жол тартты. Маусым айында қаздар одан да солтүстікке ұшып кетті, сонда олар тағы да аштыққа ұшырау қаупіне тап болды. Бірде олар үш мысық құсын өлтіріп, от жағуға ылғалды болғандықтан шикі жеп тастады. Олар Яткид көлінің үстінен Қазан өзенін кесіп өтіп, жақсы аң аулау мен балық аулауды тапты, содан кейін шамамен Черчилльдің солтүстік-батысында орналасқан Дубаунт көліне қарай бет бұрды. 14 тамызда оның квадранты бұзылды, бұл осы және келесі сапардың қалған бөлігіндегі ендіктердің дәлдігін түсіндіреді. Осы кезде дереккөздер түсініксіз болады, бірақ Хирн күзде Черчилльге оралды. Қайтып келгенде ол келесі сапарда жол көрсетуші болатын Матонаббимен кездесті. Матонабби оны тоңудан немесе аштықтан құтқарып қалған болуы мүмкін. Ол екінші сапарында өте шөлейтті жерлерді аралап өтті және 1893 жылға дейін Джозеф Тиррелл оны қайта зерттемеді. Үшінші сапар: Хирн Матонабби басқарған чипвиандық жетекшілер тобымен жалғыз еуропалық ретінде саяхаттауға тырысты. Топқа Матонаббидің сегіз әйелі де кірді, олар санақтардың іздерінде жүк тасушы, лагерьдегі қызметшілер және аспаздар ретінде жұмыс істеді. Бұл үшінші экспедиция 1770 жылдың желтоқсан айында Арктикаға каноэмен түсуге болатын Копермин өзеніне жаз мезгілінде жету үшін аттанды. Матонаббилер жылдам жылдамдықпен жүрді, азық-түлік таусылмас бұрын және көктемгі аңшылыққа үлгеру үшін үлкен карибулардың өтетін жеріне жетті. Бұл жерде Солтүстік халықтарының (Дене) аңшылары жаз бойына солтүстікке көшіп келетін карибулардың үлкен үйірлерін аулауға жиналды. Хирннің сапарына ет қоры дайындалды және экспедицияға «Сары пышақ» ден тобы қосылды. Матонабби әйелдеріне оның батысқа қарай Атабаска елінде қайтып келуін күтуге бұйырды. Денелер әдетте жұмсақ және бейбіт халық болған, алайда олар инуиттермен қақтығыста болды. Көптеген Yellowknife First Nations Хирннің тобына қосылды, олар өзенге жиі келетін инуиттерді өлтіру ниетімен мыс кен орнының өзеніне ертіп барды. 1771 жылдың 14 шілдесінде олар «Кіші таяқшалардың шөлейтті жерлерінде» тасты төбеден ағатын шағын өзен – Мыс кен орнының өзеніне жетті. Өзеннің бірнеше шақырым бойымен, сарқыраманың үстінде эскимо лагерінің күмбезді вигвамы орналасқан еді. 1771 жылдың 17 шілдесінде таңғы сағат 1-де Матонабби және басқа да жергілікті халықтар ұйықтаған «эскимоларға» қатыгездікпен шабуыл жасады. Шамамен жиырма ер адам, әйел және бала өлтірілді; бұл Қанды сарқырамадағы қырғын ретінде танылды. Жасы он сегіз шамасындағы бойжеткенің бірі менің жаныма соншалықты жақын жерде өлтірілді, алғашқы сүйек оның жанына қадалғанда, ол есімнен шығып, менің аяқтарыма құлап, аяқтарымды қысып алды, сондықтан оның өлімінен босау қиын болды. Екі үндістандық ер адам осы бақытсыз құрбанды қуғанда, оның өмірі үшін қатты өтініш жасадым; бірақ кісі өлтірушілер жауап бермеді, тіпті оның денесіне екі сүйек қадағанша. Осы сағатқа дейін осы қорқынышты күннің оқиғаларын еске алғанда көздерімнен жас шығады. Бірнеше күннен кейін Хирн құрлық жолымен Арктика мұхитының жағасына жеткен алғашқы еуропалық болды. Копермин өзені арқылы Арктика мұхитына бағытталған арқасында континенттің төменгі ендіктері арқылы Солтүстік-Батыс өту жолы жоқ екенін анықтады. Бұл экспедиция Копермин өзені бассейнінде мыс табу арқылы негізгі мақсатына да жетті; алайда, аумақты жан-жақты іздеу нәтижесінде тек төрт фунт салмақтағы мыс табылғандықтан, коммерциялық өндіріс мүмкін емес деп есептелді. Матонабби Хирнді Атабаска еліндегі Аю көлінен батысқа қарай шеңбер жасап Черчилльге қайтарды. Ол қыс айларында Ұлы Құлдар көлін көріп, кесіп өткен алғашқы еуропалық болды. Хирн 1772 жылдың 30 маусымында Уэльс князінің бекінісіне оралды, ол шамамен километрдей жол жүріп, шаршы километрден астам аумақты зерттеді.
Кейінгі өмірі
Хирн 1774 жылы Гудзон шығанағы компаниясының екінші ішкі сауда бекеті – Камберленд Хаусын құру үшін Саскачеванға жіберілді (біріншісі 1743 жылы Олбани өзені бойында құрылған Хенли Хаусы еді). Ол табиғатта тіршілік етуді үйренгендіктен, өзімен бірге барған сегіз еуропалық және екі «Үй күзетшісі» крилері үшін минимал азық-түлік алып келді. Кейбір жергілікті басшылармен кеңескеннен кейін Хирн Саскачеван өзеніндегі Пайн аралы көлінде, Паскоя фортынан жоғары орналасқан стратегиялық жерді таңдады. Бұл орын Саскачеван өзенінің сауда жолымен және Черчилль жүйесімен байланысты болды. 1776 жылдың 22 қаңтарында Хирн Уэльс принці фортының губернаторы болды. 1782 жылдың 8 тамызында Хирн және оның 38 азаматтық құрамы үш кемеден (оның бірі 74 зеңбірекпен жабдықталған) және 290 сарбаздан тұратын, Ла Перуз графы басқаратын француз әскерімен кездесті. Өте тәжірибелі әскер командирі болған Хирн жеңіліске ұшырар жағдайды сезіп, бір оқ атпастан капитуляциялады. Хирн және басқа тұтқындармен бірге кішкентай шлюпкамен Гудзон бұғазы арқылы Англияға қайтып оралды. Ол келесі жылы қайтып келгенде сауданың нашарлағанын көрді. Еуропалықтар әкелген қызылша және шешек сияқты аурулар, сондай-ақ, ұнтақ пен оқ-дәрі жетіспеуінен туған аштықтан халық саны азайып, бірінші халықтар қатты қиындыққа тап болды. Матонабби өз-өзіне қол жұмсады, ал Черчилльдің басқа да жетекшілері басқа бекеттерге көшті. Хирннің денсаулығы нашарлай бастады және ол 1787 жылдың 16 тамызында Черчилльдегі басшылықтан бас тартып, Англияға оралды. Өмірінің соңғы он жылында ол далаларда, солтүстік жағалауда және ішкі аймақтарда алған тәжірибесін Томас Пеннант сияқты табиғат зерттеушілеріне зерттеулерінде көмектесу үшін пайдаланды. Оның досы Уильям Уэльс Христос ауруханасында мұғалім болды және ол Хирнге «Гудзон шығанағындағы Уэльс ханзадасы фортынан Солтүстік мұхитқа саяхат» атты кітабын жазуға көмектесті. Бұл кітап Хирннің 1792 жылдың қараша айында 47 жасында сусыраудан қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, 1795 жылы жарық көрді.