Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жыл мезгілдері (немісше: Die Jahreszeiten, Hob. XXI:3) – Джозеф Гайднның 1801 жылы алғаш орындалған әлемдік ораториясы.
The Seasons (German: Die Jahreszeiten, Hob. XXI:3) is a secular oratorio by Joseph Haydn, first performed in 1801.
Тарих
Хайдн бұрынғы ораториясы "Жаратылыс" (1798) Еуропа бойынша кеңінен орындалып, үлкен сәттілікке қол жеткізгендіктен "Сезон" шығармасын жазуға шақырылды.
Haydn was led to write The Seasons by the great success of his previous oratorio The Creation (1798), which had become very popular and was in the course of being performed all over Europe.
Либретто
"Сезон" либреттосын Хайдн үшін, "Жаратылыс" сияқты, барон Готфрид ван Свитен дайындады. Ол – Моцарт мансабына зор әсер еткен (басқа істермен қатар, Моцартқа Гендельдің "Мессиясын" қайта оркестрлеуді тапсырған) австриялық ақсүйек. Ван Свитеннің либреттосы 1730 жылы жарық көрген Джеймс Томсонның "Мезгілдер" атты ұзақ ағылшын поэмасының үзінділеріне негізделген. "Жаратылыс" үшін Свитен анонимді либреттоны неміс тіліне аударумен ғана шектеле алса, "Сезон" үшін оның алдында әлдеқайда қиын міндет тұрды. Оллесон былай деп жазады: "Томсонның бейнелері сақталған жағдайда да, оларды қысқарту және бейімдеу қажет болды, көбінесе олардың тек әлсіз көшірмелері ғана көрінеді, ал либретто бастапқы нұсқасы – поэмамен байланысын жоғалтады. Оратория барысында сөздер көбінесе Ван Свитеннің өзіне тиесілі немесе тіпті шетелдік дереккөздерден алынған". "Жаратылыс" сияқты, "Сезон" да екі тілде жазылуы тиіс еді. Хайдн Англияда өте танымал болғандықтан (особылап 1791–1792 және 1794–1795 жылдары жасаған сапарларынан кейін), ол шығарманы ағылшын және неміс тілдерінде орындауды қалады. Сондықтан Ван Свитен либреттосын ағылшын тіліне қайта аударып, оны музыканың ырғағына бейімдеді. Оллесон атап көрсетеді, аудармадағы мәтін Томсонның түпнұсқасымен толық сәйкес келуі "өте сирек" кездеседі. Ван Свитеннің ағылшын тілін меңгеруі толық болған жоқ, ал ол жасаған ағылшын мәтіні тыңдаушыларға әрдайым ұнай бермейді. Мысалы, бір сыншы былай деп жазады: "Бірақ қайта аудармаға ұстану – Хайднның адал, бірақ ресми демеушісінің ауыр бейнесін сақтау. Томсонның түпнұсқасының сұлулығы жоғалды". Оллесон ағылшын мәтінін "көбінесе гротеск" деп сипаттайды және ағылшын тілінде сөйлейтін хорлардың жұмысты неміс тілінде орындауын ұсынады: "Сезон" бірінші нұсқаның ағылшын тілінен гөрі шет тілінің қарапайым түсініксіздігімен жақсы қызмет етеді". Ван Свитеннің сөздері де мазмұны жағынан тұрақсыздық көрсетеді, мысалы, қарапайым, әзіл-қалжыңға толы (бай жігітін алдап соққан айлакер шаруа қызын бейнелейтін эпизод) және рухани көтеріңкі (табиғаттың сұлулығы үшін Құдайды мадақтаған ірі хорлар) сияқты түрлі көріністерде.
The libretto for The Seasons was prepared for Haydn, just as with The Creation, by Baron Gottfried van Swieten, an Austrian nobleman who had also exercised an important influence on the career of Mozart (among other things commissioning Mozart's reorchestration of Handel's Messiah). Van Swieten's libretto was based on extracts from the long English poem "The Seasons" by James Thomson (1700–1748), which had been published in 1730. Whereas in The Creation Swieten was able to limit himself to rendering an existing (anonymous) libretto into German, for The Seasons he had a much more demanding task. Olleson writes, "Even when Thomson's images were retained, they required abbreviation and adaptation to such an extent that usually no more than faint echoes of them can be discerned, and the libretto often loses all touch with the poem which was its starting point. Increasingly during the course of the oratorio, the words are essentially van Swieten's own or even imported from foreign sources." Like The Creation, The Seasons was intended as a bilingual work. Since Haydn was very popular in England (particularly following his visits there in 1791–1792 and 1794–1795), he wished the work to be performable in English as well as German. Van Swieten therefore made a translation of his libretto back into English, fitting it to the rhythm of the music. Olleson notes that it is "fairly rare" that the translated version actually matches the Thomson original. Van Swieten's command of English was not perfect, and the English text he created has not always proven satisfying to listeners; for example, one critic writes, "Clinging to [the] retranslation, however, is the heavy handed imagery of Haydn's sincere, if officious, patron. Gone is the bloom of Thomson's original." Olleson calls the English text "often grotesque", and suggests that English speaking choruses should perform the work in German: "The Seasons is better served by the decent obscurity of a foreign language than by the English of the first version." Van Swieten's words also show some inconsistency in tone, ranging from the rustically humorous (for instance, a movement depicting a wily peasant girl playing a trick on her rich suitor) to the uplifting (as in several large scale choruses praising God for the beauty of nature).
Жазу, премьера және жариялау
Композиция процесі Хайдн үшін қиын болды, өйткені оның денсаулығы біртіндеп нашарлап, ван Свитеннің либреттосын тым қиын деп тапты. Хайдн осы туындыны аяқтауға екі жыл жұмсады. "Жаратылыс" сияқты, "Сезон" да екі рет премьераланды: біріншісі – туындыны қаржылаған аристократия үшін (Шварценберг сарайы, Вена, 1801 жылғы 24 сәуір), екіншісі – көпшілік үшін (Редютензаал, Вена, 19 мамыр). Оратория сөзсіз табысқа жетті, бірақ "Жаратылыс" сияқты үлкен жетістік болмады. Келесі жылдары Хайдн қайырымдылық мақсаттарымен ораториялық қойылымдарды өткізуді жалғастырды, бірақ көбінесе "Сезон" емес, "Жаратылыс" қойылымын басқарды. Қартайған Хайдн "Жаратылыс" туындысын өзі басып шығаруға кеткен еңбек пен күшті қайтадан жұмсауға шамасы келмеді, сондықтан жаңа ораторияны сол кездегі өзінің тұрақты баспасы Breitkopf & Härtel-ге тапсырды, ол оны 1802 жылы жариялады.
The composition process was arduous for Haydn, in part because his health was gradually failing and partly because Haydn found van Swieten's libretto to be rather taxing. Haydn took two years to complete the work. Like The Creation, The Seasons had a dual premiere, first for the aristocracy whose members had financed the work (Schwarzenberg palace, Vienna, 24 April 1801), then for the public (Redoutensaal, Vienna, 19 May). The oratorio was considered a clear success, but not a success comparable to that of The Creation. In the years that followed, Haydn continued to lead oratorio performances for charitable causes, but it was usually The Creation that he led, not The Seasons. The aging Haydn lacked the energy needed to repeat the labor of self publication that he had undertaken for The Creation and instead assigned the new oratorio to his regular publisher at that time, Breitkopf & Härtel, who published it in 1802.
Қуаттар
"Маусымдар" - бұл кең ауқымды кеш классикалық оркестр, көбінесе төрт дауысты хор және үш вокалдық солист үшін жазылған. Олар архетиптік ауыл тұрғындарын бейнелейді: Симон (бас), Лукас (тенор) және Ханне (сопрано). Сололық дауыстар "Жаратылыс" шығармасындағыдай үш адамнан тұрады. Оркестрлік партиялар 2 флейтаға (біреуі бір арияда пикколоны екі рет орындайды), 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот және контрафагот, 4 валторна, 3 труба, 1 альт тромбоны, 1 тенор тромбоны және 1 бас тромбоны, литавра, соққы аспаптары (үшбұрыш, бас барабан, тарелкалар) және скрипкалар, альттар, виолончельдер, бас скрипкалардан тұратын струнный бөліміне арналған. Дегенмен, Венадағы Тонкюнстлер қоғамындағы алғашқы маңызды орындалыстар көптеген орындаушыларға арналған (сол кездегі әдет бойынша); Хайдн үлкен және кішкентай ансамбльдер үшін орындалыстарды өткізді. Осы үлкен ауқымды Веналық орындалыстардан сақталған материалдар желді үш еселенген күйде қолдануды көрсетеді (үш жеке топқа бөлінген, әрқайсысы сол кездегі Harmonie желді ансамбльдеріне ұқсас), қола аспаптарының екі еселенгені және онға жуық валторнашы, кем дегенде сексен скрипкашы және олармен шамалас әншілер қатысқан. Сонымен қатар, фортепиано әдетте секко речитативтерде оркестрдің басқа аспаптарымен немесе оларсыз ойнайды.
The Seasons is written for a fairly large late Classical orchestra, a chorus singing mostly in four parts, and three vocal soloists, representing archetypal country folk: Simon (bass), Lucas (tenor), and Hanne (soprano). The solo voices are thus the same three as in The Creation. The orchestral parts are for 2 flutes (1st doubling on piccolo in one aria), 2 oboes, 2 clarinets, 2 bassoons and contrabassoon, 4 horns, 3 trumpets, 1 alto trombone, 1 tenor trombone and 1 bass trombone, timpani, percussion (triangle, bass drum, cymbals) and strings (violins, violas, cellos, basses). However, some of the key early performances at the Tonkünstler Society in Vienna were for much larger forces (as was the fashion at the time); Haydn led performances for both large and small ensembles. Material surviving from these large scale Viennese performances indicates the use of tripled wind (arranged into three separate groups, each one similar to the Harmonie wind ensembles of the time), doubled brass and as many as ten horn players, backed up by at least eighty string players and similar numbers of singers. In addition, a fortepiano usually plays in secco recitatives, with or without other instruments from the orchestra.
Сыни қабылдау
Бұл шығарма "Жаратылысқа" қарағанда әлдеқайда аз назар тартып, сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Чарльз Розен екі ораторийді де "ғасырдың ең ұлы туындыларының бірі" деп атайды, бірақ "Сезонды" екеуінің арасында музыкалық жағынан табыстырақ деп санайды. Классикалық дәуір туралы үш томдық зерттемесін аяқтауға жақын Даниэль Харц: "Аң аулау және ішу хорлары маған Хайднның музыкасын шамамен қырық жыл бұрын тереңірек зерттеуге бастады. Қартайған шағымда маған ешқандай музыка осы шығармадан артық қуаныш сыйламады" деп жазады. Майкл Штайнберг бұл туынды "Хайднның Тициан, Микеланджело және Тернер, Манн мен Гёте, Верди және Стравинский қатарында, қартайған шағында жаңаша, батыл туындылар жасау қабілетімен сирек кездесетін суретшілердің бірі ретіндегі бірінші орнын сақтайтынын қамтамасыз етеді" дейді. "Жаратылыс" пен "Сезон" арасындағы байланыс сипаты туралы пікірлер әртүрлі – олар екі жеке туынды ма, әлде үлкен діни диптих пе? Дегенмен, Ван Свитен бұл шығарманың табысына орай, осыған ұқсас, кең көлемді көркем туынды жасауға мүдделі болды, ал кейбір авторлар екі ораторийді метафоралық "үлкен киелі операның" бірінші және екінші актісі деп қарастырады.
Although the work has always attracted far less attention than The Creation, it nonetheless has been strongly appreciated by critics. Charles Rosen calls both oratorios "among the greatest works of the century", but judges The Seasons to be the musically more successful of the two. Daniel Heartz, writing near the end of a massive three volume account of the Classical era, writes "The Hunting and Drinking choruses first led me to study Haydn's music more extensively beginning some forty years ago no music has elated me more in old age than The Seasons." Michael Steinberg writes that the work "ensure[s] Haydn's premiere place with Titian, Michelangelo and Turner, Mann and Goethe, Verdi and Stravinsky, as one of the rare artists to whom old age brings the gift of ever bolder invention." Opinions vary as to the nature of the relationship between The Creation and The Seasons – whether they are two separate works or an enormous religious diptych. Van Swieten, at any rate, was certainly keen to follow up on the former's success with another large scale pictorial work in a similar vein, and some authors have seen the two oratorios as constituting the first and second act of a metaphorical 'vast sacred opera'.