Кіріспе

Жыл мезгілдері (немісше: Die Jahreszeiten, Hob. XXI:3) – Джозеф Гайднның 1801 жылы алғаш орындалған әлемдік ораториясы.

Тарих

Хайдн бұрынғы ораториясы "Жаратылыс" (1798) Еуропа бойынша кеңінен орындалып, үлкен сәттілікке қол жеткізгендіктен "Сезон" шығармасын жазуға шақырылды.

Либретто

"Сезон" либреттосын Хайдн үшін, "Жаратылыс" сияқты, барон Готфрид ван Свитен дайындады. Ол – Моцарт мансабына зор әсер еткен (басқа істермен қатар, Моцартқа Гендельдің "Мессиясын" қайта оркестрлеуді тапсырған) австриялық ақсүйек. Ван Свитеннің либреттосы 1730 жылы жарық көрген Джеймс Томсонның "Мезгілдер" атты ұзақ ағылшын поэмасының үзінділеріне негізделген. "Жаратылыс" үшін Свитен анонимді либреттоны неміс тіліне аударумен ғана шектеле алса, "Сезон" үшін оның алдында әлдеқайда қиын міндет тұрды. Оллесон былай деп жазады: "Томсонның бейнелері сақталған жағдайда да, оларды қысқарту және бейімдеу қажет болды, көбінесе олардың тек әлсіз көшірмелері ғана көрінеді, ал либретто бастапқы нұсқасы – поэмамен байланысын жоғалтады. Оратория барысында сөздер көбінесе Ван Свитеннің өзіне тиесілі немесе тіпті шетелдік дереккөздерден алынған". "Жаратылыс" сияқты, "Сезон" да екі тілде жазылуы тиіс еді. Хайдн Англияда өте танымал болғандықтан (особылап 1791–1792 және 1794–1795 жылдары жасаған сапарларынан кейін), ол шығарманы ағылшын және неміс тілдерінде орындауды қалады. Сондықтан Ван Свитен либреттосын ағылшын тіліне қайта аударып, оны музыканың ырғағына бейімдеді. Оллесон атап көрсетеді, аудармадағы мәтін Томсонның түпнұсқасымен толық сәйкес келуі "өте сирек" кездеседі. Ван Свитеннің ағылшын тілін меңгеруі толық болған жоқ, ал ол жасаған ағылшын мәтіні тыңдаушыларға әрдайым ұнай бермейді. Мысалы, бір сыншы былай деп жазады: "Бірақ қайта аудармаға ұстану – Хайднның адал, бірақ ресми демеушісінің ауыр бейнесін сақтау. Томсонның түпнұсқасының сұлулығы жоғалды". Оллесон ағылшын мәтінін "көбінесе гротеск" деп сипаттайды және ағылшын тілінде сөйлейтін хорлардың жұмысты неміс тілінде орындауын ұсынады: "Сезон" бірінші нұсқаның ағылшын тілінен гөрі шет тілінің қарапайым түсініксіздігімен жақсы қызмет етеді". Ван Свитеннің сөздері де мазмұны жағынан тұрақсыздық көрсетеді, мысалы, қарапайым, әзіл-қалжыңға толы (бай жігітін алдап соққан айлакер шаруа қызын бейнелейтін эпизод) және рухани көтеріңкі (табиғаттың сұлулығы үшін Құдайды мадақтаған ірі хорлар) сияқты түрлі көріністерде.

Жазу, премьера және жариялау

Композиция процесі Хайдн үшін қиын болды, өйткені оның денсаулығы біртіндеп нашарлап, ван Свитеннің либреттосын тым қиын деп тапты. Хайдн осы туындыны аяқтауға екі жыл жұмсады. "Жаратылыс" сияқты, "Сезон" да екі рет премьераланды: біріншісі – туындыны қаржылаған аристократия үшін (Шварценберг сарайы, Вена, 1801 жылғы 24 сәуір), екіншісі – көпшілік үшін (Редютензаал, Вена, 19 мамыр). Оратория сөзсіз табысқа жетті, бірақ "Жаратылыс" сияқты үлкен жетістік болмады. Келесі жылдары Хайдн қайырымдылық мақсаттарымен ораториялық қойылымдарды өткізуді жалғастырды, бірақ көбінесе "Сезон" емес, "Жаратылыс" қойылымын басқарды. Қартайған Хайдн "Жаратылыс" туындысын өзі басып шығаруға кеткен еңбек пен күшті қайтадан жұмсауға шамасы келмеді, сондықтан жаңа ораторияны сол кездегі өзінің тұрақты баспасы Breitkopf & Härtel-ге тапсырды, ол оны 1802 жылы жариялады.

Қуаттар

"Маусымдар" - бұл кең ауқымды кеш классикалық оркестр, көбінесе төрт дауысты хор және үш вокалдық солист үшін жазылған. Олар архетиптік ауыл тұрғындарын бейнелейді: Симон (бас), Лукас (тенор) және Ханне (сопрано). Сололық дауыстар "Жаратылыс" шығармасындағыдай үш адамнан тұрады. Оркестрлік партиялар 2 флейтаға (біреуі бір арияда пикколоны екі рет орындайды), 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот және контрафагот, 4 валторна, 3 труба, 1 альт тромбоны, 1 тенор тромбоны және 1 бас тромбоны, литавра, соққы аспаптары (үшбұрыш, бас барабан, тарелкалар) және скрипкалар, альттар, виолончельдер, бас скрипкалардан тұратын струнный бөліміне арналған. Дегенмен, Венадағы Тонкюнстлер қоғамындағы алғашқы маңызды орындалыстар көптеген орындаушыларға арналған (сол кездегі әдет бойынша); Хайдн үлкен және кішкентай ансамбльдер үшін орындалыстарды өткізді. Осы үлкен ауқымды Веналық орындалыстардан сақталған материалдар желді үш еселенген күйде қолдануды көрсетеді (үш жеке топқа бөлінген, әрқайсысы сол кездегі Harmonie желді ансамбльдеріне ұқсас), қола аспаптарының екі еселенгені және онға жуық валторнашы, кем дегенде сексен скрипкашы және олармен шамалас әншілер қатысқан. Сонымен қатар, фортепиано әдетте секко речитативтерде оркестрдің басқа аспаптарымен немесе оларсыз ойнайды.

Сыни қабылдау

Бұл шығарма "Жаратылысқа" қарағанда әлдеқайда аз назар тартып, сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Чарльз Розен екі ораторийді де "ғасырдың ең ұлы туындыларының бірі" деп атайды, бірақ "Сезонды" екеуінің арасында музыкалық жағынан табыстырақ деп санайды. Классикалық дәуір туралы үш томдық зерттемесін аяқтауға жақын Даниэль Харц: "Аң аулау және ішу хорлары маған Хайднның музыкасын шамамен қырық жыл бұрын тереңірек зерттеуге бастады. Қартайған шағымда маған ешқандай музыка осы шығармадан артық қуаныш сыйламады" деп жазады. Майкл Штайнберг бұл туынды "Хайднның Тициан, Микеланджело және Тернер, Манн мен Гёте, Верди және Стравинский қатарында, қартайған шағында жаңаша, батыл туындылар жасау қабілетімен сирек кездесетін суретшілердің бірі ретіндегі бірінші орнын сақтайтынын қамтамасыз етеді" дейді. "Жаратылыс" пен "Сезон" арасындағы байланыс сипаты туралы пікірлер әртүрлі – олар екі жеке туынды ма, әлде үлкен діни диптих пе? Дегенмен, Ван Свитен бұл шығарманың табысына орай, осыған ұқсас, кең көлемді көркем туынды жасауға мүдделі болды, ал кейбір авторлар екі ораторийді метафоралық "үлкен киелі операның" бірінші және екінші актісі деп қарастырады.