Кіріспе
Кеңес азаматтарының эмиграцияға рұқсат берілмеді. Refusenik (отказник,; басқаша жазылады refusnik) – бұл ресми емес термин, әдетте, бірақ тек қана Кеңес Одағының еврейлері емес, эмиграцияға, негізінен Израильге рұқсат берілмеген адамдарды білдіреді. "Refusenik" термині Кеңес билігінің болашақ эмигрантқа берген "бас тарту" (refusal) хатынан шыққан. Яһудилерден басқа, осы санатқа мыналар да кірді: Германияға кетуге тырысқан Волга немістері, диаспораға қосылуды қалаған армяндар және Сталиннің Қырымнан және басқа оңтүстік аймақтардан Сібірге күштеп көшірген гректер. Сондай-ақ, Украина грек-католик шіркеуінің мүшелері, баптистер және басқа протестанттық топтар, Ехоба куәгерлері, ресейлік меннониттер де осы санатқа жатты. Эмиграцияны қабылдамаудың негізгі себебі – кеңес мемлекеттік құпияларымен байланысы бар деген күдік болды. Кейбір адамдар шетелдік шпион немесе бүлікші деп саналды, олар Израильдің алиясын және Қайту заңын (қайту құқығы) пайдаланып, елден қашуға және қылмыстық жауапкершіліктен құтылуға тырысқан деп есептелді. КГБ эмиграцияға өтініш беруді қадағалап отырды, сондықтан Кеңес еврейлері үшін бұрыннан да белгісіз болған мансаптық мүмкіндіктер нашарлауы мүмкін еді. Әдетте, Кеңес диссиденттері мен refusenik-тер жұмыстан шығарылып, мамандықтары бойынша жұмысқа орналастырылмайтын. Олар көше тазалау сияқты қара жұмыс іздеуге мәжбүр болды, әйтпесе әлеуметтік паразиттік айыбымен түрмеге қамалуы мүмкін еді. 1971 жылы еврейлердің Израильге эмиграциясына қойылған тыйым алынып, 1970-ші жылдардағы кеңестік алияға жол ашты. 1980-ші жылдардың ортасында Михаил Горбачевтің Кеңес Одағында билікке келуі, оның гласность және перестройка саясаты, сондай-ақ Батыспен қарым-қатынасты жақсарту ниеті үлкен өзгерістерге әкелді және көптеген refusenik-терге эмиграциялауға рұқсат берілді.
Refusenik (отказник, ; alternatively spelt refusnik) was an unofficial term for individuals—typically, but not exclusively, Soviet Jews—who were denied permission to emigrate, primarily to Israel, by the authorities of the Soviet Union and other countries of the Soviet Bloc. The term refusenik is derived from the "refusal" handed down to a prospective emigrant from the Soviet authorities. In addition to the Jews, broader categories included:
Other ethnicities, such as Volga Germans attempting to leave for Germany, Armenians wanting to join their diaspora, and Greeks forcibly removed by Stalin from Crimea and other southern lands to Siberia. Members of persecuted religious groups, such as the Ukrainian Greek Catholic Church, Baptists and other Protestant groups, Jehovah's Witnesses, and Russian Mennonites. A typical basis to deny emigration was the alleged association with Soviet state secrets. Some individuals were labelled as foreign spies or potential seditionists who purportedly wanted to abuse Israeli aliyah and Law of Return (right to return) as a means of escaping punishment for high treason or sedition from abroad. Applying for an exit visa was a step noted by the KGB, so that future career prospects, always uncertain for Soviet Jews, could be impaired. As a rule, Soviet dissidents and refuseniks were fired from their workplaces and denied employment according to their major specialty. As a result, they had to find a menial job, such as a street sweeper, or face imprisonment on charges of social parasitism. The ban on Jewish immigration to Israel was lifted in 1971, leading to the 1970s Soviet Union aliyah. The coming to power of Mikhail Gorbachev in the Soviet Union in the mid 1980s, and his policies of glasnost and perestroika, as well as a desire for better relations with the West, led to major changes, and most refuseniks were allowed to emigrate.
Еврейлік бас тартушылардың тарихы
Совет еврейлерінің көпшілігі, әсіресе 1967 жылғы алты күндік соғыстан кейінгі кезеңде, Кеңес Одағынан шығу үшін виза алуға өтініш берді. Кейбіреулеріне рұқсат берілсе де, көптегендеріне эмиграциялауға рұқсат берілмеді, тіпті бірден немесе олардың істері ОВИР (белгі = жоқ) немесе Визалар мен тіркеу кеңсесінде, шығу визаларына жауапты Ішкі істер министрлігінің (МВД) бөлімінде жылдар бойы кешіктірілді. Көп жағдайда, рұқсатсыздықтың себебі ретінде, бұл адамдардың мансабының бір кезеңінде Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігі үшін маңызды ақпаратқа қол жеткізгендігі және енді оларға кетуге рұқсат беруге болмайтындығы көрсетілді. Суық соғыс кезінде совет еврейлері қауіпті немесе сатқын болуы мүмкін деп есептелді. Шығу визасын алу үшін өтініш берушілер (көбінесе олардың бүкіл отбасылары) жұмыстан шығуға мәжбүр болды, бұл оларды әлеуметтік паразиттік деп айыптауға, яғни қылмыстық құқық бұзушылыққа ұшыратуы мүмкін. Бұған қоса, Кеңес үкіметінің діни білім мен өрнек беруге қойған шектеулері еврейлердің еврей мәдени және діни өміріне қатысуына кедергі келтірді. Бұл шектеулер көптеген еврейлерді эмиграция іздеуге итермеледі, бірақ шығу визасын сұраудың өзі Кеңес билігі тарапынан сатқындық әрекеті ретінде қарастырылды. Сондықтан болашақ эмигранттар көшіп-қонуға рұқсат сұрағанда үлкен тәуекелге барды, себебі ресми бас тарту жұмыстан босату және басқа да әлеуметтік оқшаулану мен экономикалық қысым түрлерімен бірге жүретінін білді. Сонымен қатар, халықаралық айыптаулар Кеңес билігін эмиграция квотасын айтарлықтай арттыруға мәжбүр етті. 1960-1970 жылдары КСРО-дан тек 4000 адам (заңды түрде) эмиграциялады. Келесі онжылдықта бұл көрсеткіш 250 мыңға дейін өсті, бірақ 1980 жылға қарай қайтадан төмендеді.
Ұрлау оқиғасы
1970 жылы он алты адамнан тұратын топ (екісі еврей емес), диссидент Эдуард Кузнецов ұйымдастырған (бұрын кеңес түрмелерінде жеті жылға сотталған), Ленинград-Приозерск жергілікті рейсінің барлық орындықтарын сатып алып, үйлену тойына бара жатқандай көрініс жасауды жоспарлады. Шағын 12 орындық Антонов Ан-2 ұшағында (көбінесе есімдік атауы жоқ деп біледі), аралық аялдамада ұшқыштарды ұшаққа отырғызбастан, Швецияға ұшып кетуге ниеттенді, олардың тұтқындалуы немесе атып түсірілуі мүмкін екенін жақсы білді. Топтың қатысушыларының бірі Марк Димшиц – бұрынғы әскери ұшқыш. 1970 жылдың 15 маусымында Ленинград маңындағы Смольное (кейін Ржевка) әуежайына келгеннен кейін, «той қонақтарының» барлық тобы МҚК (Ішкі істер министрлігі) қызметкерлерімен тұтқындалды. Айыпталушылар РСФСР Қылмыстық кодексінің 64-бабы бойынша мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды, осы бап бойынша өлім жазасы қарастырылған. Марк Димшиц пен Эдуард Кузнецовқа өлім жазасы берілді, бірақ халықаралық наразылықтардан кейін олардың үкімі 15 жылға бас бостандығынан айыруға ауыстырылды; Йосеф Менделевич пен Юрий Федоров – 15 жыл; Алексей Мурженко – 14 жыл; Сильва Зальмансон (Кузнецовтың әйелі және сотта отырған жалғыз әйел) – 10 жыл; Арий (Лейб) Кнокх – 13 жыл; Анатолий Альтманн – 12 жыл; Борис Пенсон – 10 жыл; Израиль Зальмансон – 8 жыл; Вольф Зальмансон (Сильва мен Израильдің інісі) – 10 жыл; Мендель Бодня – 4 жыл.
Бас тартушы белсенділікке қарсы іс-қимыл және оның өсуі
Бұл оқиғадан кейін КСРО-ның барлық аймақтарында еврей және диссиденттік қозғалыстарға қарсы қысым күшейді. Белсенділер тұтқындалды, иврит тілі мен Тораны оқытуға арналған жабдықталмаған орталықтар жабылды, және тағы да сот процестері болды. Сонымен қатар, халықаралық деңгейдегі айқын наразылықтар совет билігін эмиграция квотасын едәуір арттыруға мәжбүр етті. 1960-1970 жылдар аралығында КСРО-дан (заңды жолмен) барлық 3000-ға жуық советтік еврей эмигрант болды; ал соттан кейін, 1971-1980 жылдар аралығында 347 100 адам КСРО-дан кетуге виза алды, олардың 245 951-і еврейлер еді. 1970-ші жылдардың ортасында "бас тартушылардың" құқықтарын қорғаушы және өкілі ретінде Натан Шаранский белгілі болды. Шаранскийдің Мәскеу Хельсинки тобымен байланысы КСРО-дағы адам құқықтары қозғалысы аясында эмиграция құқығы үшін күрестің басталуына көмектесті. Оның тыңшылық және мемлекетке қарсы қызмет көрсету айыптарымен тұтқындалуы және одан кейінгі сот процесі "бас тартушылар" мәселесіне халықаралық қолдау көрсетуге септігін тигізді.
Халықаралық қысым
1976 жылдың 18 қазанында 13 еврей бас тартушы Жоғарғы Кеңес Президиумына Хельсинки соңғы құжатында бекітілгендей, КСРО-дан эмиграциялау құқығынан бас тарту себептерін сұрап үндеу жасау үшін келді. Жауап алмағандықтан, олар келесі күні Президиумның қабылдау бөлмесінде жиналды. Бірнеше сағат күткеннен кейін полиция оларды ұстап алып, қала шегінен тысқары шығарып, ұрып-сапалады. Олардың екеуі полиция күзетіне алынды. Келесі аптада белсенділердің жетекшілері мен КСРО Ішкі істер министрі, генерал Николай Щелоков арасындағы сәтсіз кездесуден кейін, заң бұзушылық кеңестік астанада бірнеше наразылық акцияларына әкеп соқты. 1976 жылдың 25 қазанында Марк Азбель, Феликс Кандель, Александр Лернер, Ида Нудель, Анатолий Щаранский, Владимир Слепак және Михаил Зеленый сияқты 22 белсенді келесі наразылыққа бара жатқанда Мәскеуде тұтқындалды. Олар тәртіпсіздік жасады деген айып тағылып, Березовка изоляторына және Мәскеу мен айналасындағы басқа да түзету мекемелеріне қамалды. Дзержинский алаңында тұтқындалған суретші Виктор Мотко, КСРО-дан эмиграциялауға жасаған әрекеттері үшін наразылық білдірушілермен бірге ұсталды. Бұл оқиғаны Дэвид К. Шиплер, Крейг Р. Уитни және Кристофер С. Рен сияқты бірнеше британдық және американдық журналистер жариялады. Қазан айындағы наразылықтар мен тұтқындаулар 1976 жылғы АҚШ президенттік сайлауының аяқталуымен бірге болды. 25 қазанда АҚШ президенттікке үміткер Джимми Картер Шаранскийге жіберген телеграммасында наразылық білдірушілерді қолдады және кеңес билігін оларды босатуға шақырды. (Леопольд Унгер, Кристиан Елен, Le grand retour, A. Michel 1977; Феликс Кандель, Зона отдыха, или Пятнадцать суток на размышление, Типография Ольшанский Лтд, Иерусалим, 1979; Феликс Кандель, Врата исхода нашего: Девять страниц истории, Effect Publications, Тель-Авив, 1980). 1976 жылдың 9 қарашасында Картер президент сайлауында жеңіске жеткеннен кейін бір апта өткен соң, кеңес билігі бұрынғы тұтқындалған наразылық білдірушілердің көп бөлігін босатты. Бірақ кейін тағы бірнеше адам тұтқындалып, түрмеге қамалды немесе Сібірге жер аударылды. 1978 жылдың 1 маусымында Владимир және Мария Слепак өз пәтерінің сегізінші қабатындағы балконда тұрды. Оларға 8 жылдан астам уақыттан бері эмиграциялауға рұқсат берілмеген еді. Владимир "Біздің ұлымыз Израильде, оған бара жатымыз" деген баннерді көрсетті. Оның әйелі Марияның қолындағы баннерде "Ұлым виза алсын" деп жазылған. Тағы бір бас тартушы және Хельсинки белсендісі Ида Нудель өз пәтерінің балконында осындай акция өткізді. Олардың барлығы тұтқындалып, КСРО Қылмыстық кодексінің 206.2-бабы бойынша қаскөйлік жасады деген айып тағылды. Мәскеу Хельсинки тобы сол жылдың 5 және 15 маусымындағы хаттарында олардың тұтқындалуына қарсылық білдірді. Владимир Слепак пен Ида Нудель барлық айыптар бойынша кінәлі деп танылды. Олар Сібірде 5 және 4 жылдық жер аудару жазасын өтеді. Әртүрлі белсенді ұйымдар кеңестік еврейлер қозғалысын құрды. Адам құқықтарын қорғау ұйымдарына Кливленд кеңесінің совет антисемитизмі (1963), студенттік күрес кеңес еврейлері үшін (1964), шығанақ аймағы кеңесінің кеңестері (1967), кеңес кеңестерінің одағы (1970) және кеңес еврейлерін қолдаған ұлттық коалиция (1971) кірді. Бас тартушылардың құқықтарын қорғау үшін тағы бір маңызды фактор 1974 жылғы Сауда туралы заңға енгізілген Джексон-Вэник түзетуі болды. Джексон-Вэник нарықтық емес экономикасы бар елдермен (бастапқыда коммунистік блок елдері) АҚШ-тың сауда қатынастарына әсер етті, олар еврейлердің эмиграциялау еркіндігін және басқа да адам құқықтарын шектеді. Сондықтан ол КСРО-ға да қатысты қолданылды. Марк Э. Талисманның сөзіне сүйенсек, бұл түзетуден кеңестік еврей бас тартушылар, сондай-ақ венгрлер, румындар және өз елдерінен эмиграциялауға тырысқан басқа да азаматтар пайда көрді.
"Қорылу" сөзі
Refusenik сөзінің бастапқыда нақты мағынасы – КСРО-дан шығуға рұқсат берілмеген адамдар еді, бірақ мағынасы кейде осы түпкілікті мағынасынан ауытқып кетті. Бұл термин орыс еврейлерінен өзге топтар үшін "шетте қалғандар" деген мағынада қолданыла бастады, ал кейіннен "бас тартқандар" деген мағынаны білдіретін болды, бастапқыда "бас тартылғандар" деген мағынасынан ерекшеленеді. Уақыт өте келе "refusenik" сөзі ағылшын тілінде әлдебір нәрсе жасаудан бас тартатын адамды, әсіресе наразылық ретінде бас тартатын адамды білдіру үшін қолданыла бастады. 1992 жылы Михаил Горбачев Горбачев қорының ғимараттары Ресей үкіметіне өткеннен және елдің жоғарғы соты Горбачевке елден шығуға тыйым салуды ұсынғаннан кейін өзін Ресейдің алғашқы саяси "рефузенигі" деп атады. Бұл термин Ұлыбританияда "орындаудан бас тартушылар" және АҚШ-та да қолданылады, көптеген адамдар осы сөздің шығу тегін білмейді. Дегенмен, түпкілікті мағынасы сақталған және параллель қолданылады, әсіресе Израиль мен еврей мақалаларында осы сөздің пайда болған тарихи оқиғалар туралы айтылғанда.
Құжаттамалық фильмдер
2008 жылы кинорежиссер Лора Биалис «Рефузенник» атты деректі фильмін шығарды, ол советтік рефузенниктердің адам құқықтары үшін күресін көрсетеді. «Operation Wedding»: 2016 жылы режиссер Анат Залмансон Кузнецова түсірген деректі фильм, ол оның ата-анасы – Сильва Залмансон мен Эдуард Кузнецовтың тарихын, сондай-ақ 1970 жылы КСРО-дан қашуға жасалған батыл әрекет – Димшиц-Кузнецовтың ұшақ қадағалау ісін және осы оқиғаның кеңес еврейлері қозғалысын бастауын баяндайды.
Кітаптар мен мақалалар
Паулин Перец, "Менің халқымды жіберіңіз: Суық соғыс кезеңіндегі кеңестік еврейлердің эмиграциясының трансұлттық саясаты". Итан Ранделл аудармасы. Piscataway, NJ: Transaction Publishers, 2015 жыл. Галина Нижников, "Кремль қабырғасына қарсы". 1970-ші жылдардағы кеңестік еврей әйелдер қозғалысының қатысушысының естелігі, Ида Нудельдің тұтқындалуы және түрмеге қамалуына байланысты оқиғалар. Аба Таратута, "Қуанышты естеліктер/Қиын жылдар: Ленинградтағы рефузник отбасының және Израильге көшіп кету үшін күресінің тарихы".
Мемуарлары
Натан Шаранский, "Жамандықтан қорқудың қажеті жоқ: Бір адамның полицейлік мемлекет үстінен жеңісі туралы классикалық естелік". Хаим Поток, Қараша қақпалары: Слепак отбасының тарихы. Юрий Тарнопольский, 1984 жылдың естеліктері.
Көркем әдебиет
Дэвид Шрайер Петров ([[:ru:Шраер Петров, Давид]), Герберт және Нелли (роман, орыс тілінде, 1986 ж. қысқартылған нұсқасы; толық нұсқасы 1992, 2006 ж.). 1980-ші жылдардағы Мәскеуде өмір сүрген елден шығуға рұқсат алмаған отбасының тарихы.