Кіріспе

Morus alba – өсімдік түрі, ақ түтін, қарапайым түтін және жібек құртының түтіні деп аталады. Бұл – жылдам өсетін, кішігірім және орташа өлшемді түтін ағашы, биіктігі 3-20 метрге жетеді. Әдетте, бұл ағаштың өмір сүру ұзақтығы адам өмірімен салыстырылады, бірақ 250 жылдан асып кеткен ескі мысалдары да бар. Бұл түр Қытай мен Үндістанға тән және басқа жерлерде кеңінен өсіріледі және табиғи жағдайда өседі (АҚШ, Мексика, Австралия, Қырғызстан, Аргентина, Түркия, Иран және т.б. сияқты елдерде). Ақ түтін жібек құрттарын азықтандыру үшін, олар коммерциялық жібек өндірісінде қолданылады, сондықтан кеңінен өсіріледі. Сонымен қатар, оның гүл тозаңын өте жылдам шығару қабілеті бар, ол дыбыс жылдамдығының жартысынан асып түседі. Піскен кезде оның жидектерін жеуге болады.

Сипаттама

Жас, күшті өркендерде жапырақтары ұзын, терең және күрделі тілімделген, тілімдері дөңгелек болуы мүмкін. Ескі ағаштарда жапырақтары әдетте ұзын, тілімсіз, түбі ілік тәрізді, ұшы дөңгелек немесе сүйір, жиектері тікенекті болады. Жалпы, ағаштар қоңыржай аймақтарда жапырақты, бірақ тропикалық аймақтарда өсетін ағаштар мәңгі жасыл болуы мүмкін. Гүлдері бір жынысты, аталық гүлшоғырлары ұзын, аналық гүлшоғырлары ұзын. Аталық және аналық гүлдер көбінесе бөлек ағаштарда кездеседі, бірақ бір ағашта да болуы мүмкін. Жемісі ұзын. Табиғатта ол терең күлгін түсті, бірақ көптеген егілген түрлерінде ақтан қызғылтқа дейін өзгереді. Дәмі қызыл және қара қараға қарағанда ащы емес, тәтті, бірақ жұмсақ. Тұқымдары құстардың жеміс жегеннен кейін қалдыратын нәжісі арқылы кеңінен таралады. Ақ қараға ғылыми тұрғыдан гүлшоғырларынан тозаңды шығару кезіндегі өсімдіктің жылдам қозғалысымен ерекшеленеді. Аталық мүшелер катапульт ретінде әрекет етеді, 25 мкс ішінде жиналған серпімді энергияны босатады. Нәтижесіндегі қозғалыс шамамен дыбыс жылдамдығының жартысына жуық, бұл өсімдіктер әлеміндегі ең жылдам қозғалыс болып табылады. Morus alba var. alba
Morus alba var. multicaulis

Өсіру

Ақ түкті жібекқұртты азықтандыру үшін ақ шелбеуді Қытайда 4700 жыл бұрын өсіру басталған. Ежелгі гректер мен римдіктер де жібекқұрттар үшін шелбеуді өсірген. 220 жылы император Элагабал жібек киім киген. Ол 12 ғасырда Еуропаның басқа бөліктеріне, ал 15 ғасырда испан жаулауларынан кейін Латын Америкасына әкелінді. 2002 жылы Қытайда осы түрге 6,260 км² жер бөлінген. Қазір бұл түр кеңінен егіледі және жылы және қоңыржай белдеулерде, сондай-ақ субарктикалық аймақтарда жабайы түрде өседі, тіпті биік тауларда да өмір сүре алады. Олар көміртекті, жақсы дренаждалған, құмды және сазды топырақта жақсы өседі, бірақ нашар топыраққа да төтеп бере алады. Сот-медициналық сараптаманың қорытындысына сәйкес, АҚШ саясаткері Том МакКлинтоктың әйелі Лори МакКлинток 2021 жылдың желтоқсан айында "ақ шелбеу жапырағын қабылдаудың салдарынан" туындаған асқазан-ішек қабынуынан дегидратациядан қайтыс болды; жапырақтар салмақ жоғалту және диабетке қарсы диеталық қосымша немесе шөптік ем ретінде қолданылады.

Қолданылуы

Ақ түсті жібустың жапырақтары жібек құрттарының ең қажетті азығы болып табылады, сондай-ақ құрғақ маусымдарда жер бетіндегі шөп өсімдіктерінің жетіспеушілігіне байланысты мал (сия мал, ешкілер және т.б.) үшін жем ретінде кесіледі. Кореяда жапырақтарынан шай дайындалады. Жемістері де желінеді, көбінесе кептіріліп немесе шарап жасалады. Ақ түсті жібусты, Morus alba 'Pendula', әсемдік үшін өсіріледі. Ол 1800-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың басында Нью-Джерси штатындағы Лаккаванна темір жолының бойында салынған бірнеше ірі станцияларда отырғызылған. Бұл түр АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы шөлді қалаларда кең таралған көгалдық ағаш, ол көлеңкесімен және тәтті, қызғылт ақ түсті жемістерден тұратын цилиндр пішіндес жидектерімен бағаланады. Кейбір қалаларда өсімдіктің гүлінің тозаңы аллергиялық аурулардың (көк безгек) күшеюіне себеп болады.