Кіріспе

Чех музыка педагогы және композиторы Алоис Хаба (21 маусым 1893 – 18 қараша 1973) – чех композиторы, музыка теориясының маманы және оқытушы. Ол қазіргі классикалық музыкадағы маңызды жаңалықтарды ашқандардың бірі және микротондық музыканың көрнекті композиторларының бірі, әсіресе төртінші тондық шкаланы пайдаланған. Бірақ ол алтыншы тонды (мысалы, 5-ші, 10-шы және 11-ші скрипкалық квартеттерде), бесінші тонды (он алтыншы скрипкалық квартетте) және он екінші тонды да қолданды. Басқа микротондық ұғымдардың ішінде, ол теориялық еңбектерінде "үштен бір төртінші тондық" жүйесін талқылады (бірақ ол өзінің кейбір шығармаларының бөлімдерінде осы құралымдағы гаммаларды қолданды). Өмірінің жемісті кезеңінде Хаба үш опера, 16 скрипкалық квартет, фортепиано, орган және хор шығармалары, сондай-ақ бірнеше оркестрлік шығармалар мен әндерден тұратын үлкен камералық музыка жинағын жазды. Ол төртінші тондық гаммада ойнай алатын арнайы пернетақталы және ағаштан жасалған үрмелі аспаптар жасауға тапсырыс берді.

Өмір

Алоис Хаба Моравия Валахиясындағы Визовице деген шағын қалада 10 балалы отбасында дүниеге келді. Бес жасында оның абсолютті тікелей дыбыс сезімі бар екені анықталды. Ол және оның отбасы жиі туған Валахтық халық әндерін ойнап, айтатын, шіркеу хорына және халық музыкалық өнерге белсенді қатысты. Мектепте Алоисты чех тілінің музыкалық аспектілері, ең әуелі, биіктігі, ырғағы, акценті, динамикасы және сөйлеудің тембрі қызықтырды. 1908 жылы ол Кромьежидегі мұғалімдер даярлау колледжіне түсті, онда чех ұлттық музыкасына қызығушылық таныта бастады және Бедржих Сметананың шығармаларын талдады. Ол оқулықтарынан еуропалық музыка жүйесі әлемдегі жалғыз емес екенін, тіпті кейбір еуропалық музыка бұрынғыда оның замандастары қолданғаннан өзгеше гаммаларды қолданғанын білді. Сондықтан ол осы мәселеде өзінің көзқарасын қалыптастыра бастады. Оқуын аяқтағаннан кейін, ол Венгрия (қазіргі Словакия) шекарасына жақын Биловицедегі шағын қалада мұғалім болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол музыкалық зерттеулерін жалғастырды және 1913 жылы өзінің алғашқы шығармаларын жазды, өмір бойы сақтайтын "ережелерді" ұстанғысы келмейтінін көрсетті. Хаба шағын қала өміріне риза болмады, 1914 жылы Прагаға көшіп, неоромантик композитор Витезслав Новактің шәкірті болды. Мұнда ол Клод Дебюсси, Макс Регер, Александр Скрябин және Рихард Штраустың шығармаларын талдаумен және Моравия халық музыкасын үйлестірумен айналысты.

Вена

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 1915 жылдан 1918 жылдың басына дейін Ресей және Италия майдандарында Австрия армиясында қызмет етті, содан кейін Венаға ауыстырылды, онда ол Австрия-Венгрия соғыс министрлігінің музыка бөлімінде жұмыс істеді. Ол жерде ол Франц Шрекердің студенті болды, ол оның радикалды бейімділіктерін дамытуға көмектесті. Осы кезде Хаба өзінің алғашқы тоқсан тонды шығармасы – екі фортепианоға, жарты тондық қашықтықта настройкаланған, үш фугадан тұратын "Сюита" шығармасын жазды. Соғыстан кейін Венада қалған Хаба Арнольд Шёнбергтің Verein für musikalische Privataufführungen ұйымдастырған концерттеріне қатысып, Шёнбергтің "Erwartung" шығармасында қолданған "атематикалық" стиліне ерекше ықпалтанды. Оның шығармаларының алғашқы жарияланымдарының бірі – 1920 жылы жазылған, оның бірінші маңызды тоқсан тонды туындысы Струнный квартет №2 болды. Осы уақытта оның Ханс Эйслермен өмір бойына созылған достығы басталды, олармен ол саяси нанымдарын (Хаба осы кезде жақын коммунист болды) және музыкалық көзқарастарын бөлісті.

Берлин

Хаба өзінің алғашқы композиторлық табысын Берлинде тапты, онда ол 1920 жылдың соңында ұстазы Шрекерді іздеп келді. Ол өзінің алғашқы теориялық еңбегін (чех тілінде) – «Harmonické základy čtvrttónové soustavy» (Төртінші тондық жүйенің гармониялық негіздері) атты шағын кітапшасын жариялады. 1923 жылы ол алтыншы тондық жүйені жақтаған және Хабаны микротоналдық саладағы жұмысын жалғастыруға ынталандырған Ферруччо Бусонимен танысты. Осы жылы Хаба микротоналдық музыка мектебін құруға кірісті, бірақ нацистер Германияда билікке келе бастағанда, ол шабуылға ұшырап, Берлиннен қуылды. Ол Прагаға қайтып оралып, Прага консерваториясында шеберхана жетекшісі болып жұмысқа орналасты.

Прага

[[Сурет:Шестинотонды гармония. jpg|thumb|250px|1937 жылы Hába жобалаған, Förster фирмасы жасаған алтыншы тонды гармония; онда үш тіл, үш мануал, екі тізелік тетік және алты регистр бар. (Чехияның Музыка мұражайында көрсетілген) Үш операсында да Хаба сол кездегі дау тудырған батыл социалистік көзқарасын білдірді. Мысалы, «Жаңа Жер» («Nová Země») қойылымы (оның сюжеті Украинадағы Голодомор және Украина ауылындағы Голодомордың өндірісті әлеуметтендіру арқылы жеңілуі туралы) және 1936 жылы Прагадағы Ұлттық театрдың «Жаңа Жер» колхозын құруы Мәдениет министрлігінің араласуымен коммунистік және кеңесшілдік пропаганда ретінде тоқтатылды. 1933 жылы Йозеф Сук Прага консерваториясының директоры болғанда Хаба профессор болып тағайындалды және Төртінші және Алтыншы тон музыкасы кафедрасын құрды. Ол көптеген шәкірттеріне үлкен ықпал етті. 1930 жылдардың басында Хабаның ең маңызды оркестрлік шығармасы – «Өмір жолы» («Cesta života») симфониялық фантазиясы жазылды. 1930 жылдар Хабаның саяси ұстанымын және өмір философиясын қалыптастырды. Оның әлеуметтік жауапкершілік сезімі Рудольф Штайнердің антропософиялық ілімдерінде зияткерлік негіз тапты. 1939 жылы неміс нацистері Чехословакияны басып алып, Хабаның шығармаларын орындауға тыйым салды. 1941 жылы Прага консерваториясын жауып, оған сабақ беруге тыйым салды. Соғыс кезінде Хаба өзінің «Гармония теориясының» жалғасын жазды, жоғарыда айтылғандай, алтыншы тонды операны аяқтады (ол ешқашан қойылмады) және он екінші тонды гармония құруды қарастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол қайтадан ұстаздыққа кірісіп, бірнеше әкімшілік лауазымдарды атқарды. Қырық және елуінші жылдар аралығында Алоис Хабаның шығармашылығы Чехословакиядағы коммунистік режимнің әсеріне түсті, біртіндеп жеңілдетілді, көбірек «тематикалық» және тоналды болды, сондай-ақ коммунистік идеологияны көрсететін мәтіндер қойылды. Дегенмен, ол марксистік эстетика тарапынан тағылған «формалист» табелінен құтыла алмады. 1953 жылы ол зейнетке шықты, бірақ өзінің сөзімен айтқанда, тек сол кезде ғана шынайы шығармашылық еркіндікке қол жеткізді. 1957 жылы ол ISCM-нің құрметті мүшесі атанды. Хаба өзінің стиліне оралғаннан кейін, тәжірибелік музыкалық зерттеулерін жалғастырды, ол 1960 жылдары 1967 жылы он алтыншы скрипкалық квартетінде бесінші тонды қолданумен аяқталды. Бұл шығарма сол жылы Прагада өткен ISCM фестивалінде Новак квартетімен орындалды. Хаба өте шығармашыл композитор болды және өмірінің соңына дейін шығармашылықпен айналысты. Ол көптеген музыканттарға тәлім берді және ықпал етті. Өз еліндегі ізбасарларынан басқа, Хаба Оңтүстік славян елдерінен (Словения, Сербия, Болгария), Литва, Түркия және басқа елдерден студенттерді тартты. Прага консерваториясы жалпы алғанда халықаралық беделге ие болды, және бұл үшін Alois Hába-ның байланыстары мен жаңашылдық күш-жігеріне үлкен құрмет көрсетіледі. Осыған қарамастан, ол 1973 жылы Прагада қарапайым жағдайда қайтыс болды.

Шығармалары

Алоис Хабаның шығармаларының саны 103 опусқа жетеді, олардың көп бөлігі – камералық музыканың түрлі нұсқалары. Оның ең маңызды туындыларының бірі – оның стилінің қалыптасуын көрсететін және анықтайтын скрипкалық квартеттері. Хаба 5-ші, 10-шы және 11-ші скрипкалық квартеттерінде, сондай-ақ «Алты тонды гармония немесе скрипкалық квартет үшін алты пьеса» (1928), «Алты тонды скрипкаларға дуэт» (1937), «Thy Kingdom Come» – жеті сахналық алты тонды музыкалық драма (1937–42), «Жеке скрипкаға арналған алты тонды сюита» (1955) және «Жеке виолончельге арналған алты тонды сюита» (1955) шығармаларында төртінші тоннан өзге, алтыншы тонды да пайдаланған. Толық мәлімет алу үшін шығармалардың толық тізіліміне жүгініңіз.