Жудай дініндегі әлемді жақсарту тұжырымы

Кіріспе

Яһудиліктегі ұғым
Тикун олам (תִּיקּוּן עוֹלָם) – яһудилікте әлемді жөндеу және жақсартуға бағытталған әртүрлі іс-қимыл түрлерін білдіретін ұғым. Классикалық раввиндік әдебиеттерде бұл тіркес әлеуметтік тәртіпті сақтауға арналған заң актілеріне сілтеме жасайды. Алейну дұғасында ол жалған құдайларға табынушылықты жоюға қатысты. Луриандық Каббалада «жөндеу» мистикалық: ритуалдық орындау арқылы Құдайлық жарықтың ұшқындарын олардың бастапқы көзіне қайтару. Қазіргі заманда, әсіресе Хаскаладан кейінгі қозғалыстарда тикун олам әлеуметтік әділеттілікті іздеуді немесе «дүниежүзінде Құдайлық қасиеттерді орнатуды» білдіреді.
(4:2) Бір адам екінші жерде сот отырып, ажырасу қағазын (гет) жоюға тырыса алмайды.
(4:2) Ажырасу қағазында күйеу мен әйелдің есімдері толық көрсетілуі керек.
(4:3) Жесір әйел күйеуіне берген уәдесін орындамай-ақ, күйеуінің мүлкін ала алады.
(4:3) Ажырасу қағазына куәгерлер қол қоюы міндетті.
(4:3) Прозбул институты құрылды.
(4:4) Егер құл иесі, өзінің қарызын өтеу үшін құлдың біреуін белгілесе, онда ол құл босатылады, бірақ қарызды өтеу жауапкершілігі оған жүктеледі.
(4:5) Егер екі адам бір құлды құл етіп алса, ал біреуі оны босатса, бұрынғы құл екінші құлға құлдық құнының үлесін қайтаруға міндетті болады.
(4:6) Тұтқындар олардың құнынан артық ақша төлеп босатылмайды.
(4:6) Тұтқындарға қашуға көмектеспеу керек (соның салдарынан тұтқындаушылар тұтқындық жағдайларын нашарлатпауы үшін немесе тұтқындаушылар басқа тұтқындарға кек алмауы үшін).
(4:6) Тораның кітаптары, тефилиндер және мезузоттар яһуди емес адамдардан олардың құнынан артық бағаға сатып алынбауы керек.
(4:7) Бірде күйеуі әйелімен ажырасуға міндеттейтін ант бергенде, оларға қайтадан үйленуге рұқсат берілді.
(4:9) Еврей емес адамға жерін сатқан адам, сол жерден алғашқы өнімді сатып алып, әкелуі керек.

Жалпы алғанда, тикун жақсарту, құру, жөндеу, дайындау және басқа да мағыналарды білдіреді. Бұл Мишна контекстінде ол әдетте қазіргі уақытта әлеуметтік жағдайларды жақсарту үшін қабылданған практикалық құқықтық шараларды білдіреді. Алайда, Талмудтың құқықтық тілінде етістік көбірек құқықтық мағынаға ие болды, себебі «Таккана» – сөзбе-сөз «Бекіту» – даналар жасаған заң актілерінің бір түрі еді.

Луриандық каббала

Луриандық Кабала жоғары әлемдердегі тикундағы дұға мен ритуалдардың рөлін қарастырады. Осы дүниеге қатысты көзқарас бойынша, Құдай әлемді жарату үшін Өзінің шексіз жарығының (Ohr Ein Sof) бір бөлігін жасырып, жасырды. Бірінші ғаламның ыдыстары (келим), яғни «хаос әлемі» (Olam HaTohu), сынылып (Шевират ХаКелим) жарылды, ал олардың сынықтары келесі ғаламда – «реттелу әлемінде» (Olam HaTikun) тұтқындалған жарық ұшқындарына (нецуцо́т) айналды. Дұға, әсіресе құдайлықтың әртүрлі аспектілері (сефирот) туралы терең ойлау, Құдайдың жарығының осы ұшқындарын босатып, олардың Құдайдың мәнімен қайта қосылуына мүмкіндік береді. «Реттелу» екі қыратты: жарық пен жандардың жиналуы, оны адам баласы діни амалдарды ойша орындау арқылы іске асырады. Мұндай жөндеудің мақсаты, тек адамдар ғана іске асыра алады, қасиеттіні жаратылған әлемнен бөліп, осылайша физикалық әлемді өзінің бар болуынан айырып, материалдық ғаламды жою. Бұл – Құдайдың ішіндегі апат алдындағы әлемге барлық нәрсені қайтару. Моше Хаим Луцзаттоның «Дерех Хашем» кітабында физикалық әлем жоғарыдағы рухани әлемдермен байланысты, олар физикалық әлемге әсер етеді, сондай-ақ еврейлер физикалық іс-әрекеттер мен еркін таңдау арқылы осы рухани күштерді бағыттап, басқаруға қабілетті. Құдайдың жаратылыстағы ниеті – Оның жаратылыстары ақырында Құдайдың бірлігін танып, жамандықты жеңеді; бұл жаратылыстың кемелдігін (тиккун) құрайды. Яһудилердің қазір Торасы бар және олар Құдайдың бірлігін біледі, бірақ кейбіреулер бүкіл адамзат осы шындықты мойындағанда ғана реттелу толық болады деп санайды. Соңғы жылдары еврей ойшылдары мен белсенділері этикалық және ритуалдық мицвоттардың толық спектрін тикун олам амалдарына көтеру үшін Луриандық Кабаланы пайдаланды. Дұға ғана емес, барлық мицвоттар, тіпті дәстүрлі түрде этикалық деп түсінілетіндер де, құдайлық ұшқындарды көтереді деген сенім Кабаланың бір бөлігі болды, бірақ қазіргі заманғы басымдық этикалық мицвоттарда мистикалық тереңдік пен рухани энергия табуға қызмет етеді. Луриандық көзқарасты әлемді жақсартуға қолдануды еврей блогтарында, Ұлы мерекелік уағыздарда және еврей білімі ресурстарының онлайн орталықтарында көруге болады. Луриандық «тиккун» түсінігі мен этикалық амалдың арасындағы байланыс тіпті кішкентай мейірімділік актілеріне және әлеуметтік саясаттың кішкентай жетістіктеріне де ең жоғары мән береді. Алайда, егер бұл тикун олам ұғымын раввиндік әдебиеттер мен Алейну дұғасында кездесетін басқа мағыналардан бөліп қараса, діни мәні жоқ және жеке мүдделерді иудаизмнің өзінен гөрі басымдыққа қоятын амалдарға басымдық беру қаупі бар. Луриандық Кабаланың этикалық мицвоттар мен әлеуметтік амалдарға қолданылуы ерекше көзге түседі, өйткені Луриандық Кабала өзін осы дүние мен оның әлеуметтік қатынастарынан гөрі рухани, мистикалық әлемдердегі өлшемдерді жөндеу ретінде қарастырды. Автор Лоуренс Файн Луриандық Кабаланың этикалық мицвоттар мен әлеуметтік амалдарға бейімделуге мүмкіндік беретін екі ерекшелігіне назар салады. Біріншіден, Холокост трагедиясынан айығып келе жатқан ұрпақтың ойлары сынық ыдыстардың бейнесімен үйлеседі. Екіншіден, Луриандық Кабала да, тикун оламның этикалық түсініктері де адамның жауапкершілігі мен амалдарына баса назар аударады.

Lurianic Kabbalah dwells on the role of prayer and ritual in tikkun of the upper worlds. According to this vision of the world, God contracted part of God's infinite light (Ohr Ein Sof)—concealing Himself—to create the world. The vessels (kelim) of the first universe—Olam HaTohu, i. e., the "world of chaos"—shattered (Shevirat HaKelim) and their shards became sparks of light (neẓuẓot) trapped within the next universe—Olam HaTikun, i. e., "the world of rectification." Prayer, especially contemplation of various aspects of the divinity (sephirot), releases these sparks of God's light and allows them to reunite with God's essence. The “rectification” is two fold: the gathering of light and of souls, to be achieved by human beings through the contemplative performance of religious acts. The goal of such repair, which can only be effected by humans, is to separate what is holy from the created world, thus depriving the physical world of its very existence, destroying the material universe. This restores all things to a world before disaster within the Godhead. According to Moshe Chaim Luzzatto, in his book Derech Hashem, the physical world is connected to spiritual realms above that influence the physical world, and furthermore, Jews have the ability, through physical deeds and free will, to direct and control these spiritual forces. God's desire in creation was that God's creations ultimately will recognize God's unity and overcome evil; this will constitute the perfection (tikkun) of creation. While the Jews have the Torah now and are aware of God's unity, some believe that when all of humanity recognizes this fact, the rectification will be complete. In recent years Jewish thinkers and activists have used Lurianic Kabbalah to elevate the full range of ethical and ritual mitzvot into acts of tikkun olam. The belief that not only does prayer lift up divine sparks, but so do all of the mitzvot, including those traditionally understood as ethical, was already a part of Kabbalah, but the contemporary emphasis serves the purpose of finding a mystical depth and spiritual energy in ethical mitzvot. The application of the Lurianic vision to improving the world can be seen in Jewish blogs, High Holiday sermons and on line Jewish learning resource centers. The association between the Lurianic conception of tikkun and ethical action assigns an ultimate significance to even small acts of kindness and small improvements of social policy. However, if this is done in a manner that separates the concept of tikkun olam from its other meanings as found in rabbinic literature and the Aleinu prayer, there is a risk of privileging actions that have no real religious significance and represent personal agendas more than Judaism itself. The application of Lurianic Kabbalah to ethical mitzvot and social action is particularly striking because Lurianic Kabbalah saw itself as repairing dimensions within the spiritual, the mystical worlds, rather than this world and its social relations. Author Lawrence Fine points to two features of Lurianic Kabbalah that have made it adaptable to ethical mitzvot and social action. First, he points out that a generation recovering from the tragedy of the Holocaust resonates with the imagery of shattered vessels. Second, both Lurianic Kabbalah and ethical understandings of tikkun olam emphasize the role of human responsibility and action.

Қазіргі заманғы даму

Ал, "Алейну" дұғасының бастапқы контексі, Рош-Хашана құлшынысында, "барлық [адамдар/жаратылыстар] біртұтас одақ құрып, Сенің еркіңді таза ниетпен орындасын" деген үмітпен келген. Көп жағдайда бұл, яһуди құлшынысында кең таралған, барлық адамзатқа арналған әмбебаптық пен әділдікке шақыру ретінде түсіндіріледі. Мысалы, американдық консервативті қозғалыстың дұға кітабы, "Сим Шалом", "Еліміз үшін дұға" бөлімінде осы мәтілді кеңейте келе, былай дейді: "Барлық нәсілдер мен сенімдердің азаматтары шын ынтымақпен ортақ байланыс құрып, барлық жеккөрушілік пен фанатизмді жоя берсін" және "барлық адамдарды бейбітшілік пен еркіндікте біріктіріп, оларға пайғамбардың көрегендігін іске асыруға көмектессін: 'Ел елге қарсы қылыш көтермейді, енді соғыс көрмейді'. Екі жол да, барлық адамзат үшін теңдік, еркіндік және бейбітшілік идеясын толыққанды білдіреді. Яһуди дінінің либералды бағыттарында, әсіресе АҚШ-та, бұл сезім барлық адамдарға мейіріммен қарау идеясына терең сіңген, мысалы, 1975 жылғы "Жаңа Одақ" дұға кітабында, Reform Judaism қозғалысы қолданған "Есіктердің дұғаларында" былай делінген: "Сен [Раббым], бізге құлағандарды көтеріп тұруға, ауруларды емдеуге, тұтқындарды босатуға, барлық қайғы шеккендерге демеу беруге үйреттің". Яһуди дінінің осы аспектілерінің дәстүрлі атауы – gemilut chasadim, бірақ кейбіреулер әлеуметтік іс-қимылды басымдықпен атап өтуді сынға алады, осылайша тикун оламмен байланысты яһуди дінінің басқа да маңызды аспектілерін, мысалы, оқу, дұға, тәубе және діни міндеттерді естен шығарып алады. "Тикун олам" фразасын қазіргі заманда "әлемді түзету" мағынасында, әділ қоғам құру арқылы алғаш рет қолданған еврей ойшылы раввин Авраам Исаак Кук (1865–1935) болған деседі. Яһуди ғалымы Лоуренс Файнның айтуынша, АҚШ-тағы қазіргі еврей тарихында "тикун олам" фразасын алғаш рет 1950 жылдары Брандейс Бардин лагерінің негізін қалаушы Шломо Бардин қолданған. 1970-1980 жылдары солшыл, прогрессивті еврей ұйымдары кең қауымға енген кезде, "тикун олам" фразасы кеңінен таралды. Содан бері бұл фразаны түрлі еврей ұйымдары қабылдады, оның мағынасы тікелей көмектен бастап жалпы қайырымдылыққа дейін жетеді. Кейбіреулер бұл осылай болады деп түсіндіреді, себебі Шаббат демалысы (Мессиандық дәуірдің алдын ала көрінісі саналады) яһудилерді аптаның алты жұмыс күнінде Мессиандық дәуірді жақындату үшін тырысуға жігерлендіреді. Мессиандық дәуірде әділетсіздік пен қанау болмайды деп күтіледі. Кейбір яһудилер мицвоттарды орындау арқылы яһуди халқы арасында үлгілі қоғам құруға болады, ол өз кезегінде әлемнің қалған бөлігіне әсер етеді деп сенеді. Өздерін, жергілікті яһуди қауымын немесе Израиль мемлекетін жетілдіру арқылы яһудилер әлемнің қалған бөлігіне үлгі көрсетеді. Бұл тақырып яһуди спектріндегі уағыздар мен жазбаларда жиі қайталанады: реконструкционист, реформатор, консерватор және ортодокс. Сонымен қатар, мицвоттар көбінесе мистикалық емес, практикалық дүниелік/әлеуметтік әсерлерге ие (Луриандық Каббаладағыдай).

The original context of the Aleinu prayer, in the Rosh Hashanah liturgy, is accompanied by the hope that "all [people/creatures] will form a single union to do Your will with a whole heart". In many contexts this is interpreted to be a call to universalism and justice for all mankind – sentiments which are common throughout Jewish liturgy. For example, in the American Conservative movement's prayer book, Siddur Sim Shalom, "A Prayer for Our Country" elaborates on this passage: "May citizens of all races and creeds forge a common bond in true harmony to banish all hatred and bigotry" and "uniting all people in peace and freedom and helping them to fulfill the vision of your prophet: 'Nation shall not lift up sword against nation, neither shall they experience war anymore. Both lines express wholeheartedly the idea of universal equality, freedom, and peace for all. In the liberal movements of Judaism, most especially in the United States, this sentiment is especially embedded in the idea of acting compassionately for all people, as for example in the 1975 New Union prayer book, used by the movement for Reform Judaism Gates of Prayer, which includes the text "You [Lord] have taught us to uphold the falling, to heal the sick, to free the captive, to comfort all who suffer pain". These aspects of Judaism already have a traditional name however, gemilut chasadim, and some have criticized the tendency to emphasize social action as a kind of disregard for other aspects of Judaism traditionally connected to tikkun olam, like learning, prayer, repentance, and ritual commandments. Perhaps the first Jewish thinker to use the phrase "tikkun olam" in the modern sense of "fixing the world" by building a just society was Rabbi Abraham Isaac Kook (1865–1935). According to Jewish scholar Lawrence Fine, the first use of the phrase tikkun olam in modern Jewish history in the United States was by Brandeis Bardin Camp Institute founder Shlomo Bardin in the 1950s. As left leaning progressive Jewish organizations started entering the mainstream in the 1970s and 1980s, the phrase tikkun olam began to gain more traction. The phrase has since been adopted by a variety of Jewish organizations, to mean anything from direct service to general philanthropy. Some explain that this will occur because Shabbat rest (which is considered a foretaste of the Messianic Age) energizes Jews to work harder to bring the Messianic Age nearer during the six working days of the week. It is expected that in the messianic era there will be no injustice or exploitation, Some Jews believe that performing mitzvot will create a model society among the Jewish people, which will in turn influence the rest of the world. By perfecting themselves, their local Jewish community or the state of Israel, the Jews set an example for the rest of the world. The theme is frequently repeated in sermons and writings across the Jewish spectrum: Reconstructionist, Reform, Conservative, and Orthodox. Also, the mitzvot often have practical worldly/social effects (in contrast to mystical effects as held by Lurianic Kabbalah).

Цеддаха

Тзедаха – яһуди дінінің орталық тақырыбы және 613 мицваның бірі. Күнделікті тілде тзедаха қайырымдылық деп түсіндіріледі. Тзедэк – тзедаха сөзінің түбірі, ол әділеттілік немесе туралықты білдіреді.

Әлемді жақсарту

Кейбір яһудилер үшін "тиккун олам" деген сөз тіркесі яһудилердің тек өздері арасында үлгілі қоғам құрумен ғана емес, сонымен қатар бүкіл қоғамның игілігі үшін де жауапты екенін көрсетеді.

Яһуди жастар ұйымдары

Тикун олам реформалық иудаизмде әлеуметтік әрекеттерге қатысуға байланысты еврейлердің міндеттемелерін білдіреді. Сонымен қатар, USY-де Абрахам Джошуа Хешель атындағы Құрмет қоғамы бар. Басқа жастар ұйымдары да өсіп, өз негізіне тикун оламды енгізді. BBYO ұйымының AZA және BBG бөлімшелерінің екеуінде де қоғамдық қызмет/әлеуметтік әрекеттерге қатысты міндеттемелер бар. BBG-де тикун оламға арналған екі түрлі бағдарламалық бағыт бар – бірі қоғамдық қызметке, екіншісі әлеуметтік әрекетке арналған.