Кіріспе
Лимфа және лимфоциттердің тасымалдануына қатысатын түтікшелі тамырлар. Лимфа тамырлары (немесе лимфалық тамырлар немесе лимфатикалар) – лимфаны тасымалдайтын, қан тамырлары сияқты құрылған, жұқа қабырғалы тамырлар (түтіктер). Лимфа жүйесінің бөлігі ретінде, лимфа тамырлары жүрек-қан тамыр жүйесіне толықтырушы қызмет атқарады. Лимфа тамырлары эндотелийлік жасушалармен қапталған, оларда тегіс бұлшық еттің жұқа қабаты және лимфа тамырларын қоршаған тіндерге бекітетін адвентиция бар. Лимфа тамырлары лимфаны лимфа капиллярларынан жылжытуға арналған, олар негізінен тіндерден интерстициалдық сұйықтықты сіңірумен айналысады. Лимфа капиллярлары тамыр жүйесі капиллярларынан сәл ірілеу. Лимфа түйініне лимфаны жеткізетін лимфа тамырлары афференттік лимфа тамырлары, ал лимфа түйінінен оны шығаратындар эфференттік лимфа тамырлары деп аталады. Одан лимфа басқа лимфа түйіндеріне, тамырларға немесе ірі лимфа арналарына оралуы мүмкін. Лимфа арналары лимфаны мойынның астындағы (субклавиандық) веналардың біріне құйып, осылайша оны жалпы қан айналымына қайтарады. Тіндерден лимфаны алып, лимфа түйіндеріне жеткізетін тамырларды афференттік тамырлар деп жіктеуге болады. Бұл афференттік тамырлар кейін субкапсулярлық синусқа құйылады. Лимфа органдарынан лимфаны оң лимфа арнасына немесе денедегі ең үлкен лимфа тамыры – кеуде арнасына жеткізетін эфференттік тамырлар бар. Бұл тамырлар оң және сол жақ мойынның астындағы веналарға құйылады. Лимфоциттер мен макрофагтардың иммундық қолдау функцияларын орындауы үшін лимфаны әкелетін афференттік тамырлар, оны шығаратын эфференттік тамырлардан әлдеқайда көп. Лимфа тамырларында клапандар болады.
The lymphatic vessels (or lymph vessels or lymphatics) are thin walled vessels (tubes), structured like blood vessels, that carry lymph. As part of the lymphatic system, lymph vessels are complementary to the cardiovascular system. Lymph vessels are lined by endothelial cells, and have a thin layer of smooth muscle, and adventitia that binds the lymph vessels to the surrounding tissue. Lymph vessels are devoted to the propulsion of the lymph from the lymph capillaries, which are mainly concerned with the absorption of interstitial fluid from the tissues. Lymph capillaries are slightly bigger than their counterpart capillaries of the vascular system. Lymph vessels that carry lymph to a lymph node are called afferent lymph vessels, and those that carry it from a lymph node are called efferent lymph vessels, from where the lymph may travel to another lymph node, may be returned to a vein, or may travel to a larger lymph duct. Lymph ducts drain the lymph into one of the subclavian veins and thus return it to general circulation. The vessels that bring lymph away from the tissues and towards the lymph nodes can be classified as afferent vessels. These afferent vessels then drain into the subcapsular sinus. The efferent vessels that bring lymph from the lymphatic organs to the nodes bringing the lymph to the right lymphatic duct or the thoracic duct, the largest lymph vessel in the body. These vessels drain into the right and left subclavian veins, respectively. There are far more afferent vessels bringing in lymph than efferent vessels taking it out to allow for lymphocytes and macrophages to fulfill their immune support functions. The lymphatic vessels contain valves.
Құрылымы
Лимфа жүйесінің жалпы құрылымы қан тамырларының құрылысына негізделген. Оның ішкі қабатында бір қабатты эпителий жасушалары (жасқақ эпителий) орналасқан, ол эндотелий деп аталатын эпителий түрінен тұрады, ал жасушалары эндотелий жасушалары деп аталады. Бұл қабат сұйықтықты механикалық түрде тасымалдауға арналған және оның негізіндегі базальдық мембрана үздіксіз болмағандықтан, оңай сұйықтап шығады. Келесі қабат – эндотелийдің айналасында шеңбер бойынша орналасқан тегіс бұлшықеттер, олар қысқару (жиырылу) немесе босаңсу арқылы люменнің диаметрін (калибрін) өзгертеді. Сыртқы қабаты – талшықты тіндерден тұратын адвентиция. Мұнда сипатталған жалпы құрылым тек ірі лимфа тамырларында ғана кездеседі; кіші лимфа тамырларында қабаттардың саны аз болады. Ең кішкентай тамырларда (лимфалық немесе лимфа капиллярлары) бұлшықет қабаты мен сыртқы адвентиция жоқ. Олар алға жылжып, басқа капиллярлармен қосылғанда үлкейеді, алдымен адвентиция, содан кейін тегіс бұлшықеттер пайда болады. Лимфа жүйесінің өткізгіш бөлігі негізінен екі түрге бөлінеді: бастапқы лимфалық, прелимфалық немесе лимфа капиллярлары, олар интерстициалды сұйықтықтан лимфаны жинауға маманданған, және лимфаны алға жылжытатын үлкен лимфа тамырлары. Қан айналым жүйесінен айырмашылығы, лимфа жүйесі жабық емес және орталық сорғысы жоқ. Лимфа қозғалысы төмен қысымда, перистальтика (тегіс бұлшықеттердің кезектесіп жиырылуы мен босаңсуы арқасында лимфаның жылжуы), клапандар және жақын орналасқан қаңқа бұлшықеттерінің жиырылуы мен артериялық пульсация кезіндегі қысылу нәтижесінде жүзеге асады.
Лимфалық капиллярлар
Лимфалық айналым соқыр аяқталуымен (бір жағынан жабық) басталады, өте өткізгіш беткі лимфа капиллярларынан тұрады. Бұл капиллярлар эндотелий жасушаларынан құралған, олардың арасындағы "түйме" тәрізді біріктірулер сұйықтықтың интерстициалдық қысымы жеткілікті болғанда өтуіне мүмкіндік береді. Осы "түйме" тәрізді біріктірулер тромбоциттердің эндотелий клеткаларының адгезиялық молекуласы 1, немесе PECAM 1 сияқты ақуыз жіпшелерінен тұрады. Интерстициалдық сұйықтық көлемі артқанда, фенестралар кеңейіп, капиллярларға көбірек сұйықтық енуіне және интерстициалдық сұйықтықты қалыпты деңгейге келтіруге мүмкіндік береді. Лимфаның кері ағылуын болдырмайтын жартылай ай тәрізді клапан жүйесі де бар. Екі лимфа арнасы да лимфаны қан ағынына қайтарады, олар қолтық веналарға құяды.
Лимфа тамырлары лимфангиондар деп аталатын функционалдық бірліктерден тұрады, олар жартылай ай тәрізді клапанмен бөлінген сегменттер. Бұл сегменттер айналадағы тегіс бұлшық еттің жирылуы арқылы лимфа ағынын итеріп немесе қарсылық көрсетіп, оның ұзындығы мен радиусы арақатынасына байланысты әрекет етеді.
Функция
Лимфа тамырлары плазма мен басқа да заттарды, оның ішінде қан тамырлары жүйесінен шығып кеткен жасушаларды жинап, резервуар ретінде сақтайды және лимфа сұйықтығын тіндерден қан айналымы жүйесіне қайтарады. Лимфа тамырларының қалыпты жұмыс істемеуі лимфаның тиімді түрде дренаждалуына кедерес келтіреді, нәтижесінде лимфедема дамиды.
Басқа кемелер
Афферентті лимфа тамырлары лимфа түйінінің шеттерінің барлық бөліктерінен кіреді, тармақталып, капсуланың ішкі қабатында тығыз тор құрғаннан кейін, қабықша бөлігінің лимфа синустарына ашылады. Олар сүзгіленбеген лимфаны түйінге жеткізеді. Осы процесте олар барлық қабаттарынан айырылады, тек эндотелийлік қабықтарын сақтайды, ол лимфа жолдарының ішкі қабатындағы ұқсас жасушалар қабатымен жалғасады. Афферентті лимфа тамырлары тек лимфа түйіндерінде ғана табылады. Бұл эфферентті лимфа тамырларынан өзгеше, олар сонымен қатар тимус және селезенде де кездеседі.
Эфференттік ыдыстар
Эфферентті лимфа тамырлары лимфа түйіндерінің медуллярлық бөлігінің лимфа синустарынан басталып, лимфа түйінінің гилумы арқылы тамырларға немесе ірі түйіндерге шығады. Ол сүзгіленген лимфаны түйінден сыртқа шығарады. Эфферентті лимфа тамырлары сондай-ақ тимус және селезенкпен де байланысты кездеседі. Бұл лимфа түйіндерімен ғана байланысты болатын афферентті лимфа тамырларынан өзгеше.
Клиникалық маңызы
Лимфедема – лимфа тамырларының жеткіліксіз дренаждануы салдарынан тіндердің ісінуі. Бұл лимфа тамырларының болмауынан, жетілмегендігінен немесе жұмыс істемеуінен туындауы мүмкін. Тұқым қуалайтын (немесе біріншілік) лимфедемада лимфа тамырлары генетикалық себептерге байланысты жоқ, жетілмеген немесе бұзылған болады. Жұқтырылған (немесе екіншілік) лимфедемада лимфа тамырлары жарақат немесе инфекциядан зақымданады. Лимфангиоматоз – лимфа тамырларынан пайда болған көптеген кисталар немесе зақымданулармен сипатталатын ауру.