Кіріспе

280 ж.б.ж. римдіктер мен гректер арасындағы шайқас, Пирр басқарған Ераклия шайқасы 280 ж.б.ж. консул Публий Валерий Левиннің басшылығымен римдіктер мен Епир патшасы Пиррдің басшылығымен Епир, Тарантум, Тюрий, Метапонтум және Гераклиядан келген гректердің біріккен күштері арасында өтті. Гректер шайқаста жеңіске жетіп, римдіктерге қарағанда аз шығынға ұшыраса да, шетелде ауыстыру қиын болатын көптеген тәжірибелі әскерлерін жоғалтты.

Өмірбаян

Тарантум – Грекияның Магна Греция аймағына қарасты грек қаласы. Тарантодағы басты топтың өкілдері, Филохарис немесе Айнесиас басқаратын демократтар, Римге қарсы болды, себебі римдіктер Тарантумға енсе, гректер тәуелсіздігін жоғалтатынын білді. Таренттегі гректер үшінші Самнит соғысынан кейін Римнің кеңеюінен қорқып кетті. 290 жылы Самниттер жеңілгеннен кейін римдіктер Апулия мен Луканияда көптеген қалалар құрды, олардың ең маңыздысы – Венеция. 282 жылы б.з.д. самниттерге, лукандарға, бруттилерге және турилерге қарсы шайқастан кейін рим әскері итальяндық грек қалалары Кротон, Локрой және Региумға кірді. Тарантолық демократтар Римнің галлдармен, лукандармен, этрускілермен, самниттермен және бруттилермен соғысын аяқтағаннан кейін Тарантумға кіретінін білді. Тарантиндіктерді алаңдатқан тағы бір мәселе – билікті басып алған Тюрийдің аристократиялық тобы Рим гарнизонын өз қаласына шақырған еді. Магна Грецияның барлық қалалары үшін үлгі болған Тарантиндер бұл жайттан қатты уайымдады. Тарантумдағы екінші топ – Агис басқаратын аристократтар, олар Римге бағынуға қарсы болған жоқ, себебі бұл аристократиялық топтың қайтадан билікке оралуына мүмкіндік беретін еді. Алайда аристократтар тікелей бағынып, халықтың наразылығына ұшырағысы келмеді. 282 жылы күзде Тарантум Дионис мерекесін тойлады. Театрдан теңізге қарап тұрғанда, олар он римдік кемені көрді, оларда рим сарбаздары мен Тюрий гарнизонына қажетті жабдықтар бар еді. Кемелер Таранто шығанағына кіріп келе жатқан еді. Кесьектің айтуынша, Тарантин аристократиясы рим қолбасшылары Публий Корнелий мен Луций Валерийден демократтарды және олардың жақтастарын тұтқындап, өлім жазасын беруді сұрады, бұл аристократтардың бағынуына жол ашар еді. Тарентиндіктер ашуланды, себебі римдіктер Таранто шығанағына кірмеуге келісім берген еді. Сондықтан олар өз флоттарын римдік кемелерге шабуыл жасау үшін дайындады. Бірнеше кеме батып, біреуі тұтқынға алынды. Тарантиндіктер Римге қарсы жеңіске жету мүмкіндігінің аз екенін білді. Олар Эпир патшасы Пиррден көмек сұрап, оған жүгінуді шешті. Тарантум армиясы мен флоты Тюрийге көшіп, демократтарға аристократтарды жер аударуға көмектесті. Рим гарнизоны Тюрийден шығып кетті. Римдіктер мәселені шешу және тұтқындарды қайтару үшін дипломатиялық миссия жіберді, бірақ келіссөздер күрт тоқтатылды. Сондықтан Рим Тарентке соғыс жариялады. 281 жылы Луций Эмилий Барбула басқаратын рим легиондары Тарантумға кіріп, оны тонады. Тарантум, Самнит және Салентин күштерімен бірге, римдіктерге қарсы шайқаста жеңілді. Шабыстан кейін гректер Агисті бітімге қол қою және дипломатиялық келіссөздерді бастау үшін таңдады. Бұл келіссөздер Милон басқаратын Эпирден келген 3000 сарбаз қалаға кірген кезде үзілді. Рим консулы грек кемелерінің шабуылынан қашып, шығынға ұшырады. Пирр Тарантумға көмектесуді шешті, себебі олар оған қарыз болды – олар бұрын оған Коркира аралын жаулап алуға көмектескен еді. Сондай-ақ, ол Римге қарсы соғысқан самниттердің, лукандардың, этрускілердің, умбрийлердің, бруттилердің және кейбір иллирий тайпаларының да көмегіне сене білді. Оның басты мақсаты – б.з.д. 285 жылы жоғалтқан Македонияны қайтадан басып алу еді, бірақ сарбаздарды жалдауға жеткілікті қаражаты болмады. Ол Тарантумға көмектесіп, содан кейін Сицилияға барып, Карфагенге шабуыл жасауды жоспарлады. Карфагенге қарсы соғыста жеңіске жетіп, Оңтүстік Италияны басып алғаннан кейін, оның күшті армия құруға және Македонияны басып алуға жеткілікті ақшасы болар еді.

Дайындық

Пирр Эпирден кетер алдында Македония тағының талапкері Птолемей Кераунмен одақтасып, одан әскерлер мен ақша алды. Оның көп жылдық досы және одақтасы, Птолемейлік Египет патшасы Птолемей II Филадельф та 9 000 сарбаз бен 50 соғыс пілін жіберуге уәде берді. Ол сондай-ақ Фессалиядан атты әскер, ал Родостан садақшылар мен сүмбірелерді жалдады, себебі олардың билеушілері Эпирмен соғысқа бармауды қалады. Б.з.д. 280 жылдың көктемінде Пирр Италияға ешқандай шығынсыз қонды. Пиррдің Италияға келгенін естіген римдіктер 80 000 сарбазға жуық 8 легионды және қосымша әскерлерді жинады. Олар оны төрт әскерге бөлді:
Бір әскерді Барбула басқарды, оған Самниттер мен Луканиялықтарды алаңдатып, Пирр әскеріне қосылуына жол бермеу тапсырылды. Олар Венера қаласына орналастырылды. Римді қорғау үшін екінші әскер қалды. Консул Тиберий Корунканий басқаратын үшінші әскер этрусқа қарсы жорыққа шықты, олардың Пиррмен одақтасуына жол бермеу мақсатында. Публий Валерий Левин басқаратын төртінші әскер Тарентумға бағыт алды. Олар сондай-ақ Луканияны тонады. Публий Лавин Пиррді Калабрияның грек колонияларынан бөліп, олардың Римге қарсы көтерілуін болдырмақ ниетімен Тарантиндіктер құрған Гераклея қаласына қарай жылжыды.

Әскерлер мен ұрыс тәртібі

Бұл Гераклея үшін мүмкін соғыс жоспары.

Шайқас

Пирр одақтастарының күшін күтіп, римдіктерге қарсы аттанбады. Көмек келмей жатқанын түсінген соң, ол Пандосия мен Гераклеяның арасындағы Сирис (қазіргі Синни) өзені маңындағы жазықта римдіктермен шайқасуға шешім қабылдады. Пирр сол жерде тұрып күтті. Ол соғыстан бұрын Рим консулына елшілерін жіберіп, Рим мен оңтүстік Италия халқы арасындағы қақтығыстарды таратуға ұсыныс жасады. Ол өз одақтастары оны төреші ретінде мойындағанын және римдіктерден де осындай мойындауды талап еткенін мәлімдеді. Римдіктер оның өтінішін қабылдамады және Сирис өзенінің оң жағындағы жазыққа кіріп, лагерь құрды. Пиррдің Тарантода қанша әскер қалдырғаны белгісіз, бірақ Гераклеяда шамамен 25–35 мың әскері болған деп есептеледі. Ол римдіктерге өзеннен өту қиынға соғатындай етіп, Сирис өзенінің сол жағалауына орналасты. Римдіктер өзеннен өтіп бара жатқанда хабарлау үшін өзенге жақын жерде жеңіл жаяу әскерін орналастырды. Валериус Левкиннің қол астында 42 мыңға жуық сарбаз, атты әскер, велиттер мен найзагерлер болды. Тарихта алғаш рет екі үлкен күш – Рим легионы мен Македония фалангасы – қақтығысуға дайындалды. Таң атқанда римдіктер Сирис өзенінен өтуге кірісті. Флангтарда римдік атты әскері барлаушылар мен жеңіл жаяу әскеріне шабуыл жасады, олар қашуға мәжбүр болды. Пирр римдіктердің өзеннен өтіп жатқанын білгенде, македониялық және тессалиялық атты әскерін бастап, римдік атты әскеріне шабуыл жасады. Оның жаяу әскері – атқыштар, садақшылар және ауыр жаяу әскерлер де шабуылға шықты. Эпироттық атты әскер римдік шайқас құрылымын бұзып, кейін шегінді. Пиррдің атқыштары, садақшылары мен сәулелі найзаларымен қаруланған фалангасы шабуылға көшті. Жаяу әскер қатарының ұзындығы римдіктерге шамалас болды, себебі Пиррдің әскері аз болғанымен, фаланганың құрылысы легионнан тереңірек болды. Фаланга жеті рет шабуыл жасады, бірақ легионды бұза алмады. Олар бұрын кездеспеген күшті жауға тап болды. Римдіктер де жеті рет шабуыл жасады, бірақ фаланганы жеңе алмады, шайқас тепе-теңдікте қалды. Бір сәтте шайқас қызу шарықтап, Пирр егер ұрыста қаза тапса, әскерлерінің рухы түсіп қашатынын түсініп, қаруын дене күзшісінің бірімен ауыстырды. Сол дене күзшісі кейіннен қаза тауып, Пиррдің қаза тапқаны туралы хабар әскер арасында тарады. Әскерлерінің қатары шайқалып, римдіктер қуанышпен шу көтерді. Жағдайдың ауырлығын сезінген Пирр, әлі тірі екенін көрсету үшін, қарусыз басымен әскерлерінің қатарынан өтті. Оның батылдығы әскерлерінің рухын көтерді. Грек қатарынан зор шу көтеріліп, шайқас қайтадан қызуланды. Елеулі жетістікке жете алмаған Пирр, резервте сақтап келген соғыс пілдерін қолданды. Римдік атты әскері оның флангіне тым жақын келген еді. Бұрын-соңды мұндай жандарды көрмеген римдіктер қорқып, аттарын тізгінсіз қуып, рим легионын дүрліктірді. (Римдіктер кейіннен пілдерді осы алғашқы кездесу орнының атымен Lūca bōs деп атады.) Содан кейін Пирр тессалиялық атты әскерін бейұйымдасқан легионның арасына жіберіп, римдіктерді толық жеңді. Римдіктер өзеннен кері шегінді, ал Пирр майданды басып алды. Дионисийдің пікірінше, римдіктер 15 мың сарбазын жоғалтты және мыңдаған адамдар тұтқынға алынды; Иероним 7 мың деп хабарлады. Дионисий Пиррдің жоғалтқан әскерінің саны 11 мыңға жететінін, ал Иероним 3 мың деп мәлімдеді. Қай жағдайда болсын, бұл оның Римге қарсы пиррлік жеңісінің біріншісі деп есептелуі мүмкін.

Салдары

Соғыстан кейін Пиррге Оңтүстік Италиядан күштер келді. Региумдық гректер оған қосылғысы келгенде, қаланың билеушісі деп жарияланған Деций Вибелий басқарған римдік әскерлер оларды қырды. Пирр содан кейін Римге қарай жорыққа шықты. Ол Кампаниядағы көптеген кішкентай қалаларды жаулап алды және Лациумды тонады. Оның жорығы Римнен екі күн жолмен Ананьиде тоқтатылды, онда ол Тиберий Корунканий басқарған тағы бір римдік консулдық әскерімен кездесті. Пирр өзінің әскерінің жеткіліксіз екенінен қорқып, Левин мен Барбуланың оның соңынан келе жатқанын білді. Оның орнына ол кері шегінді, ал римдіктер оны қумай кетті.