Кіріспе

Б.з.б. 1-ғасыр Галл басшысы

Верцингеторикс (;; б.з.б. 80 – 46 ж.) – Галл патшасы және Арверни тайпасының басшысы. Ол Юлий Цезардың Галл соғыстарының соңғы кезеңінде римдік күштеріне қарсы Галлдарды біріктіріп, сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды. Цезарьға бағынып, шамамен алты жыл түрмеде отырғаннан кейін Римде өлім жазасына кесілді. Верцингеторикс – Галл тайпаларының басшысы Арверн Селтилдің ұлы. Ол 52 жылы Герговия бекінісінде Арверни тайпасының басшысы ретінде ресми тағайындалғаннан кейін билікке келді. Ол бірден басқа Галл тайпаларымен одақ құрып, басшылықты өз қолына алды, барлық күштерді біріктіріп, кельттердің Рим билігіне қарсы ең маңызды көтерілісіне жетекшілік етті. Ол Юлий Цезарьға қарсы Герговия шайқасында жеңіске жетті, онда мыңдаған римдіктер мен олардың одақтастары қаза тапты және рим легиондары шегінді. Цезарь Галлияның ішкі дау-дамайларын пайдаланып, елді оңай бағындырды, ал Верцингеторикстің Галлияны Римнің шапқындарына қарсы біріктіру әрекеті кеш болды. 52 жылы Алезия шайқасында римдіктер оның әскерін қоршап алып, жеңді. Көптеген әскерлерін құтқару үшін ол өзін римдіктерге берді. Бес жыл тұтқын болып өтті. 46 жылы Цезардың жеңіс шеруінің бөлігі ретінде Рим көшелерімен көрсетілді, содан кейін дарға асылды. Верцингеторикс негізінен Цезардың "Галл соғысы туралы ескертпелері" (Commentarii de Bello Gallico) арқылы танымал. Бүгінгі күнге дейін ол Францияда, әсіресе туған жері Оверньде халық қаһарманы ретінде есептеледі.

Атауы

Галл тіліндегі Верцингеторикс атауы сөзбе-сөз "ұлы/жоғарғы патша/жауынгерлер/батырлардың басшысы" дегенді білдіреді. Ол ver префиксінің ("үстінен, жоғары"; салыстырыңыз: ежелгі ирланд тілінде for, ежелгі уэльс/ескі бретон тілінде guor, корн тілінде gor) cingeto ("жауынгер, батыр", *PIE* түбірінен – "басу, қадам басу, жүру"; салыстырыңыз: ежелгі ирланд тілінде cinged) және rix ("патша"; салыстырыңыз: кельтибер тілінде reikis, ежелгі ирланд тілінде rí, ежелгі уэльс тілінде ri) қосылысынан құралған. Ғалым Майгреад Ни К. Доббс осы атаудың ирланд тіліндегі туыс сөзін Ferchinged an rí түрінде қарастыруды ұсынды. Плутархтың "Цезарь өмірі" еңбегінде бұл есім Вергенторикс (Ουεργεντοριξ) деп келтірілген. Флоридің сөзіне сәйкес, оған "қорқыныш сезімін тудыруға арналғандай есім берілген".

Контекст

58 жылы Рим провинциясы Галлия Нарбоненцис (қазіргі Прованс) губернаторы болып тағайындалған Юлий Цезарь келесі бірнеше жылда Галл тайпаларын жаулап алуға кірісті, мұқият «бөліп биле» стратегиясы арқылы бақылауды сақтады. Ол Галлия элитасының арасындағы жіктерді пайдаланып, кейбір асыл тектілерге саяси қолдау көрсетіп, шарап сияқты римдік тұтыну тауарларымен артықшылық берді. 54 жылы Амбиорикс басқарған көтеріліс сияқты әрекеттер тек жергілікті қолдауға ие болды, бірақ әкесі Цельтилл бүкіл Галлияны билеуге тырысқаны үшін өз халқының қолынан өлген Верцингеторикс Галлия тайпаларын римдіктерге қарсы біріктіріп, сол кездегі заманауи соғыс тактикасын қолданды.

Аверни ақсүйек

Верцингеторикс бастаған көтеріліс б.з.д. 52 жылы Цезарь Цизальпин Галлиясында әскер жинап жатқанда басталды. Публий Клодий Пулхердің өлімінен кейін Римдегі қақтығыстар Цезардың назарын алады деп сенген Карнуттар, Котуат пен Конетодун басшылығымен алғашқы қадам жасап, өз территорияларына қоныстанған римдіктерді қырды. Арвернияның Герговия қаласынан шыққан жас дворян Верцингеторикс өзіне бағыныштыларын көтеріліске қосылуға үндеді, бірақ оны және оның жақтастарын Верцингеторикстің туысы Гобанитио мен қалған дворяндар Цезарьға қарсы шығу тым қауіпті деп ойлап, қуды. Бұл оны тоқтатпады, ол кедейлерден әскер жинап, Герговияны басып алып, патша деп жарияланды.

Тұқымдық одақтар

Ол басқа рулармен одақтар жасап, Рим үстемдігінен қашу сылтавымен Галлияны біріктірді. Әскерлерінің бірауыздан бағынышына өткен соң, ол қатаң тәртіп орнатып, кепілдерді алып билігін нығайтты. Мұндай деңгейдегі басшылық және бірігу Галлия тарихында бұрын болған емес және келесі ондаған жылдар бойы қайталанбады. Ол табиғи бекіністерге шегіну саясатын ұстанды және рим легиондарының жерден азық-түлік алуына жол бермеу үшін қалаларды өртеу арқылы күйдірілген жер стратегиясының алғашқы мысалын көрсетті. Верцингеторикс әскерімен Герговиядан солтүстікке қарай жорық жасап, Цезарьдің оңтүстікке қарай жылжу бағытындағы қалалар мен ауылдарды азықтандырудан және қауіпсіз баспанадан айыруға тырысты.

Аварикумды қоршау

Алайда, битуригтердің астанасы Аварикум (қазіргі Бургеге жақын), Цезарьдің жолында тікелей орналасқан галлдық елді мекені сақталды. Қала тұрғындарының қатты қарсылығы, табиғи түрде қорғанысқа қолайлы жер және, көрінетіндей, адамдар салған нығайтылған қорғаныстар Верцингеториксті оны қиратып, өртеп жібермеуге итерді. Қаланы өз тағдырына қалдырып, Верцингеторикс Аварикумнан шалқап орналасты және Цезарь мен оның бас лейтенанты Тит Лабиен басқарған, алға жылжып келе жатқан рим әскерлеріне шабуылдар жасауға күш салды. Бірақ, Аварикумға жеткеннен кейін римдіктер қаланы қоршап, соңында астананы басып алды. Одан кейін, Аварикумның қорғанысын бұзу үшін қажетті қоршау жұмыстарында 25 күн бойы аштық пен еңбекке шыдағаннан кейін, римдіктер шамамен 40 мың адамды құрып, бар болғаны 800-дейін тірі қалдырды.

Герговия шайқасы

Келесі маңызды шайқас Арверни тайпасының астанасы Герговияда болды. Шайқас барысында Верцингеторикс және оның жауынгерлері Цезарьдің легиондарын және одақтастарын жеңіп, оларға ауыр шығын келтірді. Верцингеторикс Цезарьдың соңынан ілесуге шешім қабылдады, бірақ атты әскер шайқасында ауыр зардап шекті (римдіктер мен олардың одақтастары да солай), ол кері шегінді және тағы бір бекініс, Алезияға көшті.

Алезия шайқасы

52 жылы қыркүйекте Алезия шайқасында Цезарь қаланы қоршау үшін оның айналына бекініс салды. Бірақ Верцингеторикс өзінің галлдық одақтастарын шақырып, римдіктерді шабуылдауға ұйымдастырды. Бұл күштердің ішінде Верцингеторикстің туысы Веркассивеллаун басқарған арверн әскері және Седулл басқарған 10 000 лемовик сарбазы болды. Римдік қоршаудың қалған Галлиямен айналындауымен, Цезарь күтілетін көмекші әскерлерге қарсы сыртқа қарайғы бекініс (контраваляция) салды, нәтижесінде науа пішіндес қоршау пайда болды. Галлиялық көмек жеткіліксіз болды: бағалаулар 80 000-нан 250 000 сарбазға дейін жетеді. Тактикалық жетекші Верцингеторикс олардан іштен оқшауланды, және оның басшылығы болмағандықтан шабуылдар бастапқыда сәтсіз аяқталды. Дегенмен, шабуылдар бекіністегі әлсіз тұсқа көрсетті және ішкі және сыртқы күштер бірігіп, жақында жеңіске жете жаздады. Тек Цезарь жеке өзі соңғы резервтерді шайқасқа салғанда ғана ол жеңіске қол жеткізді. Бұл Рим империясының құрылуындағы шешуші шайқас болды. Плутархтың мәлімдеуінше, Caes. 27.8 10, Верцингеторикс керемет әдемі безендірілген атын міне келіп, Алезиядан және Цезарь лагерінің айналасынан айналып, Цезарь алдында түсіп, қару-жарағын шешіп, қарсыласының аяқтарына отырып, оны алып кеткенше қозғалмай отырды. Цезарь бұл оқиғаға қарама-қарсы пікір білдірді, De Bell. Gal. 7.89-да Верцингеторикстің тапсыруын әлдеқайда қарапайым ету арқылы.

Түрмеге қамау және өлім

Верцингеторикс Римдегі Туллиан түрмесінде шамамен алты жыл тұтқында болғаннан кейін, б.з.д. 46 жылы Цезарьдің төрт жеңісінің біріншісінде көпшілікке көрсетілді. Жеңіштен кейін ол Юпитер Оптимус Максимус ғибадатханасында салтанатты түрде дарға асылды. Туллиандағы тақташада оның б.з.д. 49 жылы басы кесілгені көрсетілген.

Ескерткіштер

Наполеон III 1865 жылы Алезияның болжамды орнында мүсінші Аимэ Милле жасаған Верцингеторикс ескерткішін орнатты. Ескерткіштің архитекторы – Эжен Вайолет ле Дюк. Мүсін әлі де тұр. Вайолет ле Дюк жазған және Юлий Цезардың танымал мәлімдемесінен алынған жазу ескерткіштің негізінде (француз тілінде) келесідей:

19 ғасырда Францияда Верцингеторикстің көптеген монументальді мүсіндері орнатылды, соның ішінде Фредерик Бартольдидің Клермон-Феррандағы Жауд алаңындағы мүсіні де бар.

Астероид

OCADLR астероид зерттеуімен ашылған 52963 Vercingetorix астероиды оның құрметіне берілген.