Кіріспе

Тибрден өтетін көпірден этрус әскерінің өтуіне тосқан римдік әскер Публий Гораций Кокл ерте Рим Республикасының әскерінде офицер болған. Б.з.д. 6-шы ғасырдың соңында Рим мен Клузиум арасындағы соғыс кезінде ол этрус патшасы Ларс Порсенаның Клузиумнан келген шабуылдаушы әскерінен Понс Сублиций көпірін батырлықпен қорғады. Көпірдің тар бөлігін қорғау арқасында ол және оның серіктері шабуылдаушы әскерді тоқтатып, басқа римдіктерге көпірді бұзып, этрус әскерінің жолын кесіп, қаланы құтқаруға уақыт берді.

Өмірбаян

Хораций – ежелгі патриций Хораций әулетінің мүшесі, Римнің үшінші патшасы Тулл Хостилий тұсында Хораций мен Куриатий арасындағы шайқастан бері даңққа ие болған. Ол консул Марк Хораций Пулвиллдің туысы және оның "бір көзді" деген мағына беретін агномені – Коклды алғаны айтылады. Варро "Кокл" латын тіліндегі "окулус" сөзінен шыққан деп болжады, ал басқалары бұл атаудің грек тілінен келгенін айтады, себебі ол Сублиций көпірі шайқасында бір көзін жоғалтқан. Б.з.д. 509 жылы Ларс Порсена Римге қарай әскер бастап келді. Порсена Тибрдің этруск (батыс) жағында күштерін шоғырландырып, Яникул төбесіне шабуыл жасап, оны және оның барлық жабдығын үркіген римдік сақшылардан тартып алды. Порсена оны бақылауда ұстау үшін этруск гарнизонын қалдырып, содан кейін Тибр өзенінен өтетін жалғыз көпір – Понс Сублицийге бет алды. Римдіктер Порсена мен көпірдің арасындағы Невиан шалғынында күтіп отырды. Тарквинийлер этрусктердің сол қанатын басқарды, олар Спурий Ларций мен Тит Герминийдің римдік әскерлеріне қарсы тұрды. Октавий Мамилий бүлікші латындықтардан құралған этрусктердің оң қанатына қолбасшылық етті, олар Марк Валерий Волус пен Тит Лукреций Триципитиннің басқаруымен римдіктерге қарсы шықты. Порсена екі римдік консулға қарсы орталық бөлімге басшылық етті. Порсена римдіктерден көп санды болғандықтан, оларды қорқытып, шегінуге мәжбүрлеуді көздеді. Шайқас басталды. Этрусктердің оң қанаты римдіктердің сол қанатының командирлері Валерий мен Лукрецийді жарақаттады. Екеуі де шайқас алаңынан шығарылғаннан кейін, римдіктер үрейленіп, көпірге қарай қашқан. Дұшпан оларды қуды.

Көпірдегі Хораций

Енді үш римдік Понс Сублицийді қорғады; оң жақ қанаттың қолбасшылары Спурий Ларций және Тит Герминий Аквилин, сонымен қатар Публий Гораций Кокл, “көпірде күзетте тұрған кіші офицер, ол кенеттен шабуыл жасап, жаудың Яникулумды басып алып, өзенге қарай асыға түскенін көргенде” үш қорғаушы қылыш пен оқ-дәрі шабуылдарына қарсы тұрды, сонда рим әскерінің бәрі өткен кезде. Ливийдің қысқаша және күмәнді баяндамасында шайқас туралы ештеңе айтылмаған, тек Хорацийдің “өз әскері, үрейленген халық, өздерінің бекеттерін тастап, қаруларын лақтырып кеткені” айтылады; алайда Хорацийдің батылдығы екі тәжірибелі қолбасшы, Герминий мен Ларцийді, көпірді қорғауға бір сәт көмектесуге ықпал етті. Ливийдің нұсқасында ол Тибер әкесіне: “Тиберин, қасиетті әке, осы қаруларымды және жауынгеріңді ырысқатты ағыныңа қабыл ал” деп дұға еткен. Бірақ оған “бір күнде бір жұп жылқымен жыртып шығара алатын жер” сыйға берілді, және әрбір римдік оған бір күндік тамақ мөлшерін беруге міндетті болды. Сондай-ақ, оған Комициумда қоладан жасалған мүсін орнатылды. Плиний, XXXIV. 11: “Хораций Кокльдің мүсіні өте маңызды және басқа себеппен орнатылды, ол жеке өзі жаудың маңызды Сублик көпірінен өтуіне тосқауыл қойды”.

Салдары

Хорацийдің қорғанысы Ларс Порсенаның қала қабырғаларына тікелей шабуылын тоқтатты, оны қаланы қоршауға мәжбүр етті. Қоршау бейбіт келісіммен аяқталып, Римді бұзылмаған күйде қалдырды.

Скептик көзқарастар

Көпірдегі Хораций туралы әңгіме көптеген ежелгі дереккөздерде кездеседі, оның ішінде Плутарх, Галикарнас Дионисийі және Ливий еңбектерінде. Флорус бұл оқиғаның ерекше екенін тікелей мойындамайды: "Осы оқиғада Римнің үш кереметі мен ғажайыбы – Хораций, Муций және Клолия пайда болды. Егер олардың есімдері жылнамаларымызда жазылмағанда, қазіргі заманда олар мифтік кейіпкерлер сияқты көрінер еді." Тацит бұл туралы айта келіп, "Рим жауға берілгенде, [Ларс Порсена] Юпитердің ғибадатханасын (Римдегі ең маңызды храмды) зардап еткізбеді" деп жазды. Мұны Рим осы шайқас барысында немесе одан кейін берілген дегенді білдіруге болады. Ливий бұл оқиғаны аңыз ретінде қарастырды және Хорацийдің толық қаруланған күйде жүзуіне күмән келтірді: "Оған көптеген оқтар тигенімен, ол достарына аман-есен жүзіп өтті – бұл ерлік, ұрпақтар үшін сенуге қиын, бірақ атақты."

Тақырыптың кейінгі қолданылуы

Көпірдегі Хорацийдің ерлігі туралы оқиға Ренессанс дәуірінде суретшілердің назарына іліге бастады, бірақ аса танымал тақырыпқа айналмады. Оны көбінесе ежелгі классикалық әңгімелерге бейім суретшілер бейнеледі және плакеткалар, майолика сияқты кішкентай өнер туындыларында кездеседі. Наполеон Клаузен шайқасынан кейін генерал Томас Александр Дюманы "Тирольдің Хораций Коклы" деп атады, себебі ол Эйсак өзені үстіндегі көпірді жалғыз өзі қорғады. "Көпірдегі Хораций" оқиғасы Томас Бэбингтон Маколейдің "Ежелгі Римнің жырлары" жинағындағы "Хораций" поэмасында өлеңмен қайта жаңғырылады, бұл поэма 19 және 20 ғасырлардың басында үлкен танымалдылыққа ие болды. Поэмадағы егжей-тегжейлер жиі поэтикалық еркіндікпен дәстүрлі әңгімеден өзгеше болады. Уинстон Черчилль Гарроу мектебінде "ең төменгі сыныпта оқып жүрген" кезінде "Хорацийдың" "он екі жүз жолын" жатқа айтып, мектеп бойынша ашық жүлде алғанын жазды. "Хораций" поэмасы шамамен 600 жолдан тұрады; мүмкін Черчилль "Арманда" поэмасын да айтқан шығар; егер олай болса, "Арманда" поэмасын айтқан болар. Черчилль туралы "Дауылға" (2009) атты деректік фильмі егде жастағы Черчилльдің "Хорацийдан" оқыған сөзімен басталады: "Ата-аналарының күлі мен құдайларының ғибадатханалары үшін қорқынышты қарсылыққа қарамастан, адам қалай жақсы өле алады?" Фильмде бұл тармақтар Черчилльтің соғыс кабинетіне арнаған ностальгиялық және мұңды сөзінде қайтадан естіледі. Черчилль "Хорацийдан" тағы да "Қараңғы сағат" атты деректік фильмінің бір эпизодында оқиды, және бұл жолдар көптеген көркем шығармаларда кездеседі. "Бір ұлт қайтадан" – бұл Томас Осборн Дэвис (1814–1845) 1840 жылдардың басында ирланд ұлтшылдығын қолдау мақсатымен жазған танымал ирланд көтеріліс әні. Алғаш рет 1844 жылдың 13 шілдесінде "The Nation" журналында жарияланған (Маколейдің "Хораций" поэмасынан екі жыл өткен соң), алғашқы тармағы "Ежелгі еркіндік күрескерлерінің батырлығы туралы айтады. Грекия мен Рим үшін үш жүз адам мен үш адам батыл тұрды", бұл Термопильдегі үш жүз спартандық және Понс Сублицийдегі үш қорғаушы туралы айтады. Хораций Джесси Поуптың 1915 жылғы "The Longest Odds" поэмасында, өлтірілместен бұрын бүкіл неміс окопын жалғыз өзі тазалаған таулы аймақтың батыры туралы айтылады. Оның іс-әрекеттері де спартандықтармен және римдік қорғаушылармен салыстырылады. Хораций туралы оқиға Свен Дуфва туралы "Сталь байрағының әңгімелері" поэмасында қайта жаңғырылады, бұл Фин соғысында қарапайым, бірақ адал және міндетті сарбаздың ерлігін баяндайды. Ол орыс әскерлерінің көпірдегі шабуылын ерлікпен тойтарады, бірақ соңында қаза табады. 2013 жылғы "Обливион" фильмінде басты кейіпкер Маколейдің "Хорацийын" қайталап, поэманың көп бөліктерін келтіреді, содан кейін басып қысым жасап жатқан жауға қарсы тұрады.