Кіріспе

Б.з.д. 4 ғасырдағы Рим диктаторы және генералы Маркус Фурий Камилл (/kəˈmɪləs/; шамамен б.з.д. 448 – шамамен б.з.д. 365 ж.) – ерте Рим республикасы кезеңінде өмір сүрген, Веи қаласын басып алуымен және Аллия шайқасынан кейін Римді галлдардың шабуылынан қорғауымен ең танымал Рим мемлекет қайраткері және саясаткері. Қазіргі ғалымдар Камиллдың айтылатын ерліктеріне күмәнмен қарайды және олардың көпшілігі дұрыс емес немесе толығымен ойдан шығарылған деп санайды.

Тарихилығы

Камиллдың өмірі туралы дәстүрлі мәліметтер Ливий мен Плутархтың осы аттас еңбектерінде келтірілген. Бірақ бұл мәліметтер Камиллды осы кезеңдегі ең басты тұлға ретінде бейнелейтін үлкен тарихи дәстүрге негізделген. Ливий өзінің бесінші және алтыншы кітаптарын Камиллдың мансабына орай ұйымдастырған (Камилл бесінші кітаптың басында мемлекеттік қызметке кіріп, алтыншы кітаптың соңында одан шығады). Бұл дәстүрдің куәліктері аз сақталған, алайда Квинт Клавдий Квадригарий еңбектерінің фрагменттері Камилл туралы миф б.з.д. 80 және 70 жылдары қалыптасқанын көрсетеді. Камилл аты этрускілердің Франсуа қабірінде, б.з.д. шамамен 300 жылы, Вульчи қаласының жанында салынған қабірде кездеседі. Қабірдегі суреттердің бірі "Гнев Тархуниес Румахты" (демек, Гней Тарквиний Римдік) "Марс Камиттлнас" (демек, Марк Камитилий немесе Марк Камилл) өлтіргенін бейнелейді. Дегенмен, қабірде бейнеленген нақты аңыз қандай екені белгісіз. Кейбір ғалымдар Камиттлнас аты осы мақаладағы Камиллға қатысты деген пікір білдірген, бірақ мұндай тұжырымдама мәселелі. Ғалымдар Камилл жеке тұлға ретінде болған деп санайды: фасти, егер оған сенілсе, оның сол кездегі римдік қоғамдық өмірдегі маңыздылығы мен ықпалын көрсетеді. Бірақ, жалпы алғанда, дереккөздердің сапасы – оларға "көптеген мифтер, әшекейлеулер мен қиял-ғажайыптар" қосылған – Мэри Бирдті SPQR кітабында "Камилл бірінші Ромулдан да аз ғана шынайы болуы мүмкін" деп жазуға итермеледі. Моммсен, Römisches Strafrecht еңбегінде Камилл туралы аңызды "барлық римдік аңыздардың ең адалсызы" деп атады. Тим Корнелл Камилл туралы жазғанда оны "Римнің барлық батырларының ішіндегі ең жасалмасы" деп сипаттады. Басқа ғалымдар Камиллдың Камилл, Манлий Капитолинус және Сульпиций аттарын Юнона Монета храмына (б.з.д. 345 жылы Луций Фурий Камилл салған) қойылған жазулармен байланыстыратын ауызша дәстүрден пайда болғанын ұсынған.

Өмірбаян

Камилл есімі діни қызметтерге көмектескен аристократ жас жігіттің лақап атынан шыққан; мүмкін, жас Камилл осындай қызметте болған. Оның тегі б.з.б. 413 жылғы консул Луций Фурий Медуллиннің тегімен сәйкес келеді, бұл Медуллин мен Камиллдың бауыр екенін көрсетеді.

Ерте мансап

Камилл алғаш рет мемлекеттік қызметке 401 ж.б. кіргені жазылған. Ол сол жылы және 398 ж.б. Фалиски және Капенаттарға қарсы консулдық трибун болып қызмет етті. Екеуі де Рим мен Веиге жақын тайпалар еді. Оның алғашқы лауазымы 403 ж.б. цензор болған (басқа мемлекеттік қызметте болғанға дейін). Ол диктатор ретінде Веиге қарсы жорықты аяқтады, нәтижесінде 396 ж.б. қала басып алынды. Ливийде Веидің басып алынуы туралы айтылатын оқиға көбінесе аңызға жатады. Он жылдық қоршаудан (үшінші Вейент соғысы) кейін – "грек аңызындағы Троя соғысына ұқсас" – Альбан көлі Веидің жойылуы туралы болжамды пайғамдарлықтан кейін керемет түрде көтеріледі. Римдіктер Дельфидегі оракулдың нұсқауымен көлді құрғату үшін туннель салып, осы құбылысты жояды. Камилл, қолбасшы ретінде, Веидің құдайы Юнона Регинаны қаладан кетуге және Римге көшуге көндіреді. Веи маңындағы археологиялық қазбалар V ғасырға жататын жабық дренаж туннельдерін қамтиды, бұл Ливийдегі оқиғаның римдіктердің осы туннельдер арқылы қалаға енуімен байланысты болуы мүмкін. Қала басып алынғаннан кейін Ливий Камиллдің еркін халқын құлдыққа сатқанын, ал жерді жеті югерадан жер бөліп Рим азаматтарына бергенін хабарлайды. Археологиялық мәліметтер римдіктердің карьерлерді ауыстырғанын көрсетеді: Веидің жақсы сапалы карьерлерін басып алғаннан кейін римдік құрылыстар көбінесе сол жерден алынған тасқа көшті, бұл Веи құлдыққа түскен карьер жұмысшыларының болуын көрсетеді. Камилл жеңіске жеткенін тойлап, Авентинде Юнонаға арналған ғибадатхананы ашады. Ливийдегі оның оралуы туралы көптеген егжей-тегжейлер Сципион Африкан немесе Сулланың жеңіске жетулерінен алынған болуы мүмкін. 394 ж.б. ол Фалерий Ветерес (қазіргі Цивита Кастеллана) қаласындағы Фалискилердің бас иесінен капитуляциясын алды, мектеп мұғалімінен кепіл ретінде шәкірттерді қабылдаудан бас тартты. Ливийдің мектеп мұғалімімен болған келісім туралы баяндауының көп бөлігі римдік ізгі ниеттің (fides) және аристократтық мінез-құлқының маңыздылығын көрсететін мысал келтіруге арналған. Веи мен Фалискині басып алғаннан кейін Камилл сотқа тартылған. Есептер әртүрлі: оны квесторы соғыс олжасын жымқыруда немесе жеңіске жеткені үшін төрт ақ жылқы сатып алуда ысырапқорлықта айыптаған болуы мүмкін. Айып қандай болғанымен, квесториялық сотта жымқыру айыбымен сотталуы ықтимал, бірақ Камилл кінәлі деп танылып, жер аударылды. Тарихшылар сот алдындағы осы қарапайымдық туралы оқиға Ахилл мен Сципион Африканның тағдырына негізделгенін және Темистокл мен Гней Марций Кориоланмен салыстыруға арналғанын айтады. Оқиғаның бастапқы көзі Сулла дәуірінен кейінгі уақытқа жатады және "нақты анахронизм" болып табылады. Алайда, айыптау туралы әңгіме болған жоқ, керісінше, Камиллді Римнен алыс қою үшін ойлап табылған, бұл Римнің жеңілісіне қатысқаны үшін оны кінәлі деп танудан қашып құтылуға мүмкіндік берді.

Галлиялық қап

390 ж. б.з.д. (Варрондық есеп бойынша), немесе көбінесе 387 ж. б.з.д., галлдардың үлкен тобы Апеннин тауларын кесіп өтіп, Солтүстік Этрурияға енді. Олар Рим аумағына жеткенше ілгеріледі, Аллия шайқасында римдік әскерді жеңіске ұшыратты. Келесі күндері олар Римге кіріп, қаланы тонады. Содан кейін Капитолий төбесіндегі римдік бекіністеріндегілердің қарсыласуын басып, үлкен алтын төлемін алғаннан кейін солтүстікке шегінді. Бұл оқиғаны грек деректері б.з.д. 4 ғасырынан бастап растайды; Полибий тонауды Анталкид бейбіт келісімі мен Регий қамалының осы жылына жатқызады. Ливийдің айтуынша, қала құлағаннан кейін халық Камилланы Ардеадағы жер аударылудан қайта шақырып, оны диктатор етіп тағайындайды – қаланың қиын сәтінде диктаторды әдеттегі тәртіппен тағайындауға консулдық трибунның құқығы болғанмен. Содан кейін, галлдардың тонауының қақпасында, мың фунт алтын салмақталған кезде, Камилла және асыққан түрде ұйымдастырылған әскер қайтып келіп, галлдарды жеңіп, қаланы құтқарып, төлемін қайтарып алады. Бұл оқиға, әдетте, б.з.д. бірінші ғасырындағы римдік жылнамашылардың туындысы болуы мүмкін; Огильви Ливийге жасаған түсіндірмесінде оны «Рим тарихындағы ең батыл қиялдаудың бірі» деп атайды. Басқа дәстүрлерде әртүрлі баяндамалар бар: мысалы, Ливий Друз Драус есімді галлмен жекпе-жекте соғысып, сол төлемін қайтарып алды делінеді; Плутарх Аристотельдің «бір Луций» (вероятно, Луций Альбиний, ол Вестальдік қыздар мен қасиетті заттарды Кэреге жасырған) қаланы құтқарып қалғаны туралы фрагментін келтіреді. Полибийдің мәліметінше, Камилладан жеңілгеннен гөрі, галлдар шамамен жеті ай бойы қаланы басып алды, содан кейін римдіктер оларды сатып алды және олар өз еркімен өз аумағына венециялықтардың шабуылына қарсы тұру үшін кетіп қалды. Әдеби дереккөздер Римнің тоналанғанын және қайта құру қажеттігін мәлімдесе де, б.з.д. төртінші ғасырға дейінгі ғимараттарға елеулі зақым келтірген археологиялық дәлелдер жоқ, бұл тонау – егер орын алған болса – көбінесе тасымалданатын мүлікті ұрлаудан тұрғанын көрсетеді. Тонаудан кейін Камилла қаланы Вейиге көшіру туралы ұсынысқа қарсылық көрсетуге жетекшілік еткені айтылады. Бұл оқиға да күмәнді және «жеңілген Вейи аумағын бөлуге байланысты туындаған шиеленістің көрінісі» және Камилланың баяндамасына «плебейге қарсы элементтерді» енгізуі мүмкін. Бұл сөз Полибидің жазбаларында кездеспейді және б.з.д. 122 ж. Гай Гракхтың Карфагенде колония құру туралы ұсынысына қарсы шығу үшін, оның Италияға қарсы тақырыптарын одан әрі әшекейлеу үшін ойлап табылған болуы мүмкін. Дегенмен, ежелгі дәстүр Рим қирағаннан кейін бір жыл ішінде қаланың толығымен қайта салынғанын және Камилланың ерекше басшылығымен римдік одақтастардың барлық көтерілістері басылып, қала «екінші негізін қалаушы» деп саналады. Осы жеңістері үшін ол вольсктар, эквалықтар және этрусктарға қарсы жеңісі үшін 389 ж. б.з.д. үш алтын табақ Юнонаға бағыштады. Бұл жетістіктердің ешқайсысы Полибий мен Диодорда еске алынбаған.

Кейінгі мансап

Ливий Римнің 381 ж.б. Тускулум қаласын басып алу үшін Камилді жібергенін хабарлайды. Бұрыннан римдік территориямен қоршалған қала дереу қарсылықсыз беріліп, тұрғындарына римдік азаматтық беріледі және олар белгілі бір дәрежеде өздерін-өздері басқару құқығына ие болады, осылайша алғашқы римдік муниципалитеті құрылады. Тускулум Екінші Латын соғысында көтерілген алғашқы қалалардың бірі болды. Камилдің Манлийдің бүлікшілігіндегі рөлі, сондай-ақ оның кейінгі диктатурасы (галдармен шайқас және плебей реформалары) уақытқа сай келмейтін және ойдан шығарылған қосымшалар болуы мүмкін.

Манлиус

Дионың Зонарас жазған Византиялық жинағынан алынған есебіне сәйкес, Камилл б.з.б. 384 жылы Марк Манлий Капитолинустың бүліктерін басу үшін диктатор болып сайланды, ол өзін король етіп жасаймын деп күдіктелген. Камилл Манлийді сотқа дейін бір құлмен тұтқындаған деседі; Манлий кінәлі деп танылып, содан кейін Тарпеялық жартастан лақтырылды. Ливий мен Плутархтың еңбектерінде мұндай мәлімет келтірілмеген, олар Камилл сол жылы алты консулдық трибунның бірі болғанын айтады.

Лициний-Секстианның рогациялары

Ливийдің айтуынша, Гай Лициний Столо мен Луций Секстий Латеран плебей трибундары болып қатарынан он жыл сайланған. Соңғы бес-алты жылда олар Лициний-Секстий заңдарының қабылдануын қамтамасыз ету үшін барлық магистраттардың сайлануын тоқтатты. Камилл б.з.д. 368 жылы диктатор болып сайланды және олардың әрекеттеріне кедергі келтіруге тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Бірақ келесі жылы ол тағы да диктатор болып тағайындалды. Одан кейін ол плебейлер мен патрицийлерді патриций ғана претор мен курул эдилдерін тағайындау туралы ұсыныс арқылы татуластырды (консул лауазымына плебейлердің қатысу құқығын алу шартымен); барлығы заңдардың қабылдануын қабылдады және ішкі келісім қайта орнатылды; Камилл содан кейін Конкордияға ғибадатхана салды. "Осы әңгіменің өте аз бөлігі өзгеріссіз қабылдануы мүмкін". Диодор Сицилиялық анархияның бір жылға созылғанын хабарлайды, бірақ Римдің бірнеше айдан астам уақыт бойы магистраттары болмауы ықтимал емес. Одан да маңыздысы, Аул Геллийдің "Аттикалық түндері" (5.4) еңбегінде Нумерий Фабий Пиктордың фрагменті сақталған, ол трибундардың барлық сайлауды тоқтатқан жылдардың ежелгі римдік және грек хронологиясын сәйкестендіру үшін кейінірек жасалған ойдан шығарылған нәрсе екенін көрсетеді. Үш заң бірнеше мәселеге қатысты. Бірінші заң қарызды жеңілдету механизмі болды. Екіншісі мемлекеттік жерге иелену шегін 500 югерге белгіледі. Үшіншісі консулдық трибунатты жойып, консул сайлауын талап етті, олардың бірі плебей болуы керек еді. Гари Форсайт "Ерте Римнің сын тарихында" бірінші заңның осы кезеңдегі қарыздық алаңдаушылықтарға сәйкес келетінін, екіншісінің (мемлекеттік жерге иелену шектері) кейінгі сөздерде расталғанын және үшіншісінің консулдық фастиде көрініс тапқанын мойындайды. Ливий осы келісімнің 367 жылында Камиллдың галлдарға қарсы тағы бір жеңісі туралы хабарлайды. Қазіргі ғалымдар бұл хабарламаға күдікпен қарайды, әсіресе Ливий өзінің деректерінде осы жеңіс туралы шатасуды атап өткендіктен, ол басқаша Тит Манлий Торкватқа жатқызылады.

Өлім

Ежелгі римдік дәстүрге сәйкес, Камилл Римді қамтыған б.з.б. 365 жылғы эпидемия кезінде қайтыс болды. Дегенмен, Камиллдің қайтысы туралы куәліктер кейінгі уақытта белгілі болмағанға ұқсайды: «Реалэнциклопедияда» жазған Мюнцер кейінгі жылнамашылар Камилл эпидемияда қайтыс болды деп болжам жасаған деп есептейді.

Мұра

Республиканың соңғы кезеңінде, б.з.б. төртінші ғасырдан бірінші ғасырға дейінгі ғасырлар бойы безендірілгеннен кейін, римдіктер Камиллдың Веиді басып алғанына, қаланы галлдардың шабуылынан құтқарғанына, қаланы барлық жағынан сыртқы қауіп-қатерлерден сақтап қалғанына, плебейлерге жоғары лауазымдарды ашқанына, ішкі бірлікке қол жеткізгеніне және тәртіптер арасындағы күресті тоқтатқанына сенді. Олар оның алты консулдық трибунатта болғанын және бес рет диктаторлыққа тағайындалғанын айтты. Осы себептерге байланысты ол қаланың екінші негізін қалаушы деп есептелді. Сонымен қатар, Камиллдың қола мүсіні Форумдағы рострада орнатылды. Республиканың соңғы кезеңі мен империяның басында оның беделі соншалықты жоғары болды, Камилл – римдіктерге моральдық қағидалар мен римдік дәстүрлерге сәйкес қалай әрекет ету керектігін үйреткен үлгілердің көзіне айналды. Оның ең танымал оқиғаларының бірі – Камиллдың Фалискиді басып алуы кезіндегі оқиға: олардың бір мектеп мұғалімі жақсылыққа бет бұрып, өзімен бірге Фалиска ақсүйектерінің балаларын – оқушыларын лагерьге әкеледі. Камилл өзінің үлгілі адалдығын көрсетіп, мұғалімді оқушыларының алдында сөккенін және жазалағанын қамтамасыз етті; содан кейін Фалискалықтар Камиллдың ниетіне сеніп, қаланы тапсырды. Камилл сондай-ақ, қате рәсімдерге байланысты тағайындалған диктатурадан бас тартқаны да айтылады; Ливий оны – «дегенмен бұл оқиғаның болмауы мүмкін» – римдік заңға қатысты ұқыптылықтың мысалы ретінде келтіреді. Барлығында, Камилл Ливийдің «Ab urbe condita» еңбегінде сегіз рет үлгі ретінде еске алынады, бұл «өте жоғары жиілік» саналады, әдетте оның генерал ретіндегі жетістіктеріне, ыстық мінезді әріптестеріне қарамастан сабырлылығына және жер аударылудан қайта оралуына байланысты айтылады. Камиллдың естелігі алғашқы рим императоры Августтың бейнесінің бір бөлігіне айналды. Мысалы, Ливийдің тарихы 360-365 жылдық үлкен жылдың басына сәйкес жазылуы мүмкін. Ромулдан бастап цикл Сервий Туллий патша тұсындағы шыңына жетеді, содан кейін Камилл тұсында екінші негіз қаланады, цикл аяқталады. Келесі цикл Сципион Африкан тұсында екінші шыңына жетеді, ал Август Римді қайта құру және жаңа үлкен жылды бастау үшін пайда болады, Ливий Ромулдың, Камиллдың және Августтың теңдес қаһармандық тұлғалар екенін ұсынады.