Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
58–50 ж.б.д., Рим мен Галл тайпалары
Цезарьдің 58–50 жылдар аралығындағы әскери науқандары
58–50 BC, Rome vs. Gallic tribes
Caesar's military campaigns of 58 to 50 BC
Галл соғыстары 58–50 жылдар аралығында римдік генерал Юлий Цезарь Галлия халқына (қазіргі Франция, Бельгия, Германия және Швейцария) қарсы жүргізді. Галл, герман және бритт тайпалары өздерінің отандарын римдіктердің агрессивті жорықтарынан қорғау үшін күресті. Соғыстар б.з.д. 52 жылы Алезия шайқасымен аяқталды, онда римдіктердің толық жеңісі Галлияның баршасына Рим Республикасының билігін кеңейтті. Галлия армиялары римдік әскерлердей күшті болғанымен, галл тайпаларының ішкі даулары Цезарьға жеңіске жеңілдік берді. Галл басшысы Верцингеторикстің галдарды біртұтас тудың астына біріктіру әрекеті кеш болды. Цезарь бұл жорықты алдын алу және қорғану шарасы ретінде көрсетті, бірақ тарихшылар оның соғыстарды негізінен өзінің саяси мансабын нығайту және қарыздарын өтеу үшін салғанын мойындайды. Дегенмен, Галлия римдіктер үшін маңызды стратегиялық аймақ болды. Аймақтағы галл және герман тайпалары бірнеше рет Римге шабуыл жасаған. Галлияны бағындыру Римге Рейн өзенінің табиғи шекарасын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Соғыстар 58 ж.б.д. гельветтердің көшіп кетуінен басталды, бұл жағдай көршілес тайпаларды және германдық суэбтерді де қақтығысқа тартты. 57 ж.б.д. Цезарь Галлияны толығымен бағындыруға бел буды. Ол шығысқа жорықтар жасады, онда нервийлер оны жеңіске жуық келтірді. 56 ж.б.д. Цезарь теңіз шайқасында венетерді жеңіп, Солтүстік-Батыс Галлияның көп бөлігін басып алды. 55 ж.б.д. Цезарь өзінің беделін арттыруға тырысты. Ол Рейн және Англия бұғазы арқылы беспрецеденттік экспедициялар ұйымдастырды. Рим Цезарьді Британиядан оралғанда батыр ретінде қарсы алды, бірақ оның армиясы тым шағын болғандықтан, ол көп нәрсеге жете алмады. Келесі жылы ол толыққанды армиямен қайтып оралып, Британияның көп бөлігін бағындырды. Континентте тайпалар көтеріліс ұйымдастырды, және римдіктер жеңіліске ұшырады. 53 ж.б.д. қатыгез бағындыру науқаны жүргізілді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және Верцингеторикс 52 ж.б.д. көтеріліс бастады. Галлия күштері Герговия шайқасында маңызды жеңіске жетті, бірақ римдіктердің Алезия шайқасындағы мызғымас қоршауы галл одағын талқандады. 51 және 50 жылдары қарсылық шектеулі болды, ал Цезарь әскерлері негізінен тазалау операцияларын жүргізді. Галлия бағындырылды, бірақ ол 27 ж.б.д. ғана рим провинциясына айналды, ал қарсылық 70 ж.б.д. дейін жалғасты. Соғыстың нақты аяқталу күні жоқ, бірақ Римдегі азаматтық соғыстың жақындауы 50 ж.б.д. Цезарь әскерлерін кері қайтаруға мәжбүр етті. Цезарьдің соғыстағы керемет табыстары оны байытып, оған ұлы даңқ әкелді. Галл соғыстары Цезарьдің азаматтық соғыста жеңіске жетіп, өзін диктатор етіп тағайындауына, Рим Республикасының құлауына және Рим империясының құрылуына ықпал еткен маңызды фактор болды. Юлий Цезарь Галл соғыстарын "Галл соғысы туралы ескертпелер" (Commentarii de Bello Gallico) атты кітабында сипаттады. Бұл қақтығыстың негізгі дереккөзі, бірақ қазіргі тарихшылар оны әстеулеуге бейім деп санайды. Цезарь өлтірілген галдардың саны туралы сенімсіз мәлімдемелер жасайды (бір миллионнан астам), ал римдіктердің жоғалғандары туралы айтпайды. Қазіргі заманғы тарихшылар галл күштері римдіктердің мәлімдегенінен әлдеқайда аз болды және римдіктер де ауыр шығындарға ұшырады деп санайды. Тарихшы Дэвид Хениге осы еңбекті Цезарьдің беделін көтеруге арналған шеберлікпен жасалған үгіт ретінде қарастырады және оның тарихи дәлдігі шамалы екенін айтады. "Ескертпелердің" дұрыстығына қарамастан, науқан өте қатыгез болды. Сансыз галдар өлтірілді, құлдыққа алынды немесе мүгедектерге айналдырылды, оның ішінде көптеген бейбіт тұрғындар да болды.
The Gallic Wars were waged between 58 and 50 BC by the Roman general Julius Caesar against the peoples of Gaul (present day France, Belgium, Germany and Switzerland). Gallic, Germanic, and Brittonic tribes fought to defend their homelands against an aggressive Roman campaign. The Wars culminated in the decisive Battle of Alesia in 52 BC, in which a complete Roman victory resulted in the expansion of the Roman Republic over the whole of Gaul. Though the collective Gallic armies were as strong as the Roman forces, the Gallic tribes' internal divisions eased victory for Caesar. Gallic chieftain Vercingetorix's attempt to unite the Gauls under a single banner came too late. Caesar portrayed the invasion as being a preemptive and defensive action, but historians agree that he fought the wars primarily to boost his political career and to pay off his debts. Still, Gaul was of significant military importance to the Romans. Native tribes in the region, both Gallic and Germanic, had attacked Rome several times. Conquering Gaul allowed Rome to secure the natural border of the river Rhine. The wars began with conflict over the migration of the Helvetii in 58 BC, which drew in neighboring tribes and the Germanic Suebi. By 57 BC, Caesar had resolved to conquer all of Gaul. He led campaigns in the east, where the Nervii almost defeated him. In 56 BC, Caesar defeated the Veneti in a naval battle and took most of northwest Gaul. In 55 BC, Caesar sought to boost his public image. He undertook first of their kind expeditions across the Rhine and the English Channel. Rome hailed Caesar as a hero upon his return from Britain, though he had achieved little beyond landing because his army had been too small. The next year, he returned with a proper army and conquered much of Britain. Tribes rose up on the continent, and the Romans suffered a humiliating defeat. 53 BC saw a brutal pacification campaign. This failed, and Vercingetorix led a revolt in 52 BC. Gallic forces won a notable victory at the Battle of Gergovia, but the Romans' indomitable siege works at the Battle of Alesia crushed the Gallic coalition. In 51 and 50 BC, there was limited resistance, and Caesar's troops mainly engaged in mop up operations. Gaul was conquered, although it would not become a Roman province until 27 BC, and resistance would continue until as late as 70 AD. There is no precise end date to the war, but the imminent Roman Civil War led to the withdrawal of Caesar's troops in 50 BC. Caesar's wild successes in the war had made him wealthy and provided a legendary reputation. The Gallic Wars were a key factor in Caesar's ability to win the Civil War and make himself dictator, which culminated in the end of the Roman Republic and the establishment of the Roman Empire. Julius Caesar described the Gallic Wars in his book Commentarii de Bello Gallico. It is the primary source for the conflict, but modern historians consider it prone to exaggeration. Caesar makes impossible claims about the number of Gauls killed (over a million), while claiming almost zero Roman casualties. Modern historians believe that Gallic forces were far smaller than the Romans claimed, and that the Romans suffered significant casualties. Historian David Henige regards the entire account as clever propaganda meant to boost Caesar's image, and suggests it is of minimal historical accuracy. Regardless of the accuracy of the Commentarii, the campaign was still exceptionally brutal. Untold numbers of Gauls were killed, enslaved, or mutilated, including large numbers of civilians.
Әлеуметтік-саяси
Галлия тайпалары өркениетті және бай болған, археологтарға Ла Тене мәдениеті деп белгілі. Көптеген тайпалар римдік саудагерлермен байланыста болды, ал республикалық үкіметке ие болған эдуйлер сияқтылары бұрын Риммен тұрақты саяси одақтар құрған. Бірінші ғасырда Галлияның бір бөлігі қалаларға айналып, байлық пен халық шоғырланды, бұл римдіктердің жаулап алуын жеңілдетіп жіберді. Римдіктер галлдарды варварлар деп санаса да, олардың қалалары Жерорта теңізі аймағындағы қалаларға ұқсас болды. Олар монета соғып, Риммен кеңінен сауда жасады, темір, астық және көптеген құлдарды жеткізді. Қарсылығында галлдар көп байлық жинап, римдік шарапқа әуес болды. Замандас жазушы Диодордың түсіндіруінше, галлдық варварлық туралы түсініктердің бірі – олар шарапты су қоспай ішкендіктері, ал римдіктер, өздерін өркениетті санағандықтан, шарапты сумен араластырып ішкен. Дегенмен, римдіктер галлдардың күшті жауынгерлік күш екенін түсінді және ең "варварлық" тайпаларды ең қатал жауынгерлер деп санады, себебі олар римдіктердің игіліктерімен бұзылмаған деп есептелді.
The tribes of Gaul were civilized and wealthy, constituting what is known to archeologists as the La Tène culture. Most had contact with Roman merchants and some, such as the Aedui, who were governed by republics, had enjoyed stable political alliances with Rome in the past. During the first century, parts of Gaul were becoming urbanized, which concentrated wealth and population centers, inadvertently making Roman conquest easier. Though the Romans considered the Gauls to be barbarians, their cities mirrored those of the Mediterranean. They struck coins and traded extensively with Rome, providing iron, grain, and many slaves. In exchange, the Gauls accumulated much wealth and developed a taste for Roman wine. The contemporary writer Diodoros explains that part of the conception of Gallic barbarity was because they drank their wine straight, unlike the supposedly civilized Romans who watered down their wine first. However, the Romans realized the Gauls were a powerful fighting force, and considered some of the most "barbaric" tribes to be the fiercest warriors, as they were supposedly uncorrupted by Roman luxuries.
Әскери
Галлдар мен римдіктердің әскери стратегиялары айқын ерекшеленді. Рим армиясы жоғары тәртіпті болды, қақтығыстар арасында тұрақты орналасқан және көбінесе ауыр жаяу әскерден құралды; кез келген қосымша бөлімшелер римдік одақтастардың арасынан, тәртіпсіздігімен ерекшеленетін күштерден толықтырылды, соғыс барысында кейбір галлдар да қосылатын. Керісінше, галлдар тұрақсыз және тәртіпсіз күрес күштері болды. Жеке галлдар, римдіктер сияқты, өздерін жабдықтап, бұл практика империяның алғашқы кезеңдерінде де жалғасты. Бай сарбаздар жақсырақ қару-жараққа ие болды. Римдіктерден өзгеше, галлдар жауынгерлік мәдениетке ие болды. Олар батылдық пен жеке ерлікке құрмет көрсетті; көрші тайпаларға жиі шабуыл жасау олардың жауынгерлік дағдыларын өткір ұстады. Римдіктерге қарағанда, галлдардың қылыштары ұзын, ал атты әскерлері айтарлықтай күшті болды. Галлдар әдетте римдіктерден бойымен биік болды (бұл факт римдіктерді ұялтып, мазалады) және осы биіктік, ұзын қылыштарымен бірге, оларға жауынгерлік артықшылық берді. Екі тарап та садақшылар мен сүңгуірлерді пайдаланды. Галлдардың шайқас стратегиясы туралы көп мәлімет жоқ, ал галлдық сүңгуірлер мен садақшылардың тиімділігі белгісіз. Білгендерімізден, шайқас стратегиясы тайпалар арасында әртүрлі болған, бірақ батылдықты көрсету үшін жиі тікелей шайқасқа түсетін. Барлық тайпалар римдіктермен тікелей соғысқа түспеді, өйткені Рим қаһарлы жау болды. Галлдар оларға қарсы жиі тозу соғысын жүргізді. Галлдар шайқаста әлдеқайда көшпенді болды (мысалы, күрделі өрнектелген қарумен немесе тіпті жалаңаш күйде шайқасу), бірақ римдіктердің жоғары тәртібі мен құрылымы, көбінесе қолма-қол шайқаста оларға артықшылық берді. Соғыстар римдіктердің манипуланың орнына когортаны пайдалануын бекітті. Полибий б.з.д. 206 жылы шайқаста қолданылған әкімшілік бірлік ретінде сипаттаған, бұл бірлік 130-шы жылдарға қарай тактикалық бірлікке айналды. Әдетте, когортадан төрт есе кішкентай манипула тым кішкентай және тиімсіз болып шықты. Когорта галл және герман тактикасына тиімді қарсы салмақ болды. Жүйе әртүрлі әлеуметтік-экономикалық топтардан ерлерді біріктіре отырып, қатарларды әртараптандырды: манипула жүйесінен өзгеше, байлар мен кедейлер бір-бірімен бірге, бірыңғай бөлімде соғысты, наразылықты жою арқылы жалпы көтеріңкі рухта ұстады. Когортада 480 адам болды. Он когорта, шағын атты әскер, инженерлер мен офицерлермен бірге, шамамен 5000 адамнан тұратын легионды құрады. Армияның жүк көлігінің практикасы соғыстар кезінде кейде жеткіліксіз болып көрінетін. Римдік генералдардың, Сципион Эмилианнан бастап, кең таралған практикасына сәйкес, әр легионер өзінің қару-жарағын, сондай-ақ бірнеше күнге жететін азық-түлігін, жүк көлігіне тәуелсіз жұмыс істеу үшін жеткілікті мөлшерде алып жүруге міндетті болды. Бұл жүк көлігінің көлемін едәуір қысқартып, легионның жүк көлігінен алшақтау марш жасауына мүмкіндік берді. Дегенмен, легионда әдетте шатырларды, қоршау жабдықтарын, азық-түлікті, қазғыштарды, жазбаларды, жеке заттарды және үлкен армияға қажетті барлық басқа заттарды тасымалдауға арналған мыңдай жүк айбаны болды. Жорық кезінде, жүк көлігімен бірге легион шамамен 4 шақырымға созылатын. Мұндай үлкен мал санына жайылым немесе жем-шөп көп мөлшерде қажет болды; бұл науқандарды шөп немесе жеткілікті азық-түлік болған кезде ғана шектеді. Жүк көлігінің логистикалық қиындықтары соғыстар кезінде римдіктерді көп рет қиын жағдайға түсірді. Римдіктер галл тайпаларын құрметтеді және олардан қорқыды. Б.з.д. 390 жылы галлдар Римді тонады, бұл римдіктердің барбариялық жаулап алудан қорқуын ешқашан ұмытпады. Б.з.д. 121 жылы Рим оңтүстік галлдар тобын жаулап алды және жаулап алынған жерлерде Трансальпин Галлия провинциясын құрды. Галлия соғыстарынан 50 жыл бұрын, б.з.д. 109 жылы Италияға солтүстіктен шабуыл жасалып, бірнеше қанды және қымбат шайқастардан кейін ғана Гай Марий (Юлий Цезардың ағасы және әкесі) құтқарып қалды. Б.з.д. 63 жылы Римнің клиенттік мемлекеті болған Галл Арверни, Галл Секуани және Рейннің шығысындағы германдық Суэби тайпаларымен, Римнің күшті одақтасы болған Галл Эдуиге шабуыл жасағанда, Рим көзін жұмып қойды. Секуани және арверндер б.з.д. 63 жылы Магетобрига шайқасында эдуилерді жеңді.
The Gauls and the Romans had significantly different military strategies. The Roman army was extremely disciplined, kept standing between conflicts, and made mostly of heavy infantry; any auxiliary units were fielded from the less disciplined Roman allies, which as the war progressed would include some Gauls. By comparison, the Gauls were an irregular and less disciplined fighting force. Individual Gauls outfitted themselves, as did Romans, a practice that continued into the early Empire. Wealthier soldiers had better equipment. Unlike the Romans, the Gauls were a warrior culture. They prized acts of bravery and individual courage; frequent raiding of neighboring tribes kept their fighting skills sharp. Compared to the Romans, the Gauls carried longer swords and had far superior cavalry. The Gauls were generally taller than the Romans (a fact that seems to have embarrassed the Romans) and this combined with their longer swords gave them a reach advantage in combat. Both sides used archers and slingers. Little is known about Gallic battle strategy, and the effectiveness of Gallic slingers and archers is unknown. What is known indicates that battle strategy varied between tribes, although engagement in pitched battle was frequent, to prove bravery. Not all tribes engaged the Romans directly, as Rome was a formidable enemy. The Gauls frequently used attrition warfare against them. While the Gauls had much more flair in combat (such as fighting in intricately decorated armor, or even in the nude), the superior discipline and formation of the Romans, generally gave them an advantage in hand to hand fighting. The Wars cemented the Roman use of the cohort instead of the maniple. First described by Polybius as an administrative unit that was used in a battle in 206 BC, it had become a tactical unit by the 130s. Typically a quarter the size of a cohort, the maniple had proved too small and ineffective. The cohort was an effective counterbalance to Gallic and Germanic tactics. The system diversified the ranks by combining men from different socio economic ranks: unlike in the maniple system, rich and poor fought alongside each other in a single uniform unit, greatly increasing overall morale by removing resentment. A cohort held 480 men. Ten cohorts, combined with a small cavalry unit, engineers, and officers, made a legion of around 5,000 men. The practices of the army's baggage train would prove insufficient at times during the Wars. Following common practice of Roman generals as early as Scipio Aemilianus, each legionary was required to carry a substantial amount of his own gear, including weapons, and rations enough to operate independently of the baggage train for a few days. This reduced the size of the baggage train greatly and allowed for a legion to temporarily march well ahead of its baggage. Still, a legion usually had around a thousand beasts of burden to carry the tents, siege equipment, reserve food, entrenching tools, records, personal effects, and all other items a large army needed. While on march, the average legion with train stretched out for about 2.5 mile (4 km). Such a large number of animals also required a great deal of grazing or fodder; this limited campaigning to times when there was grass or adequate supplies. The logistical challenges of the baggage train forced the Romans' hand many times during the wars. The Romans respected and feared the Gallic tribes. In 390 BC, the Gauls had sacked Rome, which left an existential dread of barbarian conquest the Romans never forgot. In 121 BC, Rome conquered a group of southern Gauls, and established the province of Transalpine Gaul in the conquered lands. Only 50 years before the Gallic Wars, in 109 BC, Italy had been invaded from the north and saved by Gaius Marius (uncle and father figure to Julius Caesar) only after several bloody and costly battles. Around 63 BC, when a Roman client state, the Gallic Arverni, conspired with the Gallic Sequani and the Germanic Suebi nations east of the Rhine to attack the Gallic Aedui, a strong Roman ally, Rome turned a blind eye. The Sequani and the Arverni defeated the Aedui in 63 BC at the Battle of Magetobriga.
Юлий Цезарь
Көтеріліп келе жатқан саясаткер және генерал Юлий Цезарь – Римнің қолбасшысы және соғыстың қайраткері болды. 59 ж.б.д. Рим Республикасының консулы (ең жоғары лауазым) болудың қаржылық жағдайының ауыртпалығынан Цезарь үлкен қарызға батты. Римнің галлдар арасындағы беделін нығайту үшін ол швебтер патшасы Ариовистке одақ құру үшін көп ақша төледі. Консулдық қызметін атқару кезінде Бірінші Триумвираттың (Марк Лициний Красс, Помпей және өзінен құралған саяси одақ) құрамындағы ықпалы арқылы Цезарь Lex Vatinia заңы арқылы екі провинцияның – Цизальпілік Галлия мен Иллирикумның проконсулы (губернаторы) болып тағайындалды. Трансальпілік Галлияның губернаторы Метелл Целер күтпеген жерден қайтыс болғаннан кейін, провинция да Помпей мен Цезардың қайнағасы Люций Кальпурний Пизон Цезониннің ұсынысымен Цезарға берілді. Оған провинцияларды басқару құқығын берген заң бойынша Цезарь бес жылға проконсул қызметін атқарды. Бұл консулдың дәстүрлі бір жылдық мерзімінен ұзақ болды, бұл оған қолбасшылық ауысудан сескенбей, әскери науқанға қатысуға мүмкіндік берді. Бастапқыда Цезар төрт тәжірибелі легионды тікелей басқарды: VII легион, VIII легион, IX Испания легионы және X легион. 61 ж.б.д. ол Испания Ультериорияның губернаторы болғандықтан және олармен лузитаниялықтарға қарсы сәтті шайқасқандықтан, Цезарь легиондардың көп бөлігін, тіпті барлығын жеке таныған. Сонымен қатар, ол қажет деп тапқан жағдайда қосымша легиондар мен қосымша әскерлерді жинауға заңды құқығы болды. Қазіргі Солтүстік Италияны құрайтын провинцияның берілуі оның амбицияларына көмектесті: По алқабында және оған іргелес аймақтарда көптеген римдік азаматтар болды, оларды легиондық қызметке қатысуға ынталандыруға болады. Оның мақсаты – қарыздан шығу үшін кейбір аумақтарды жаулап алып, тонау болды. Ол бастапқыда Галлияны емес, Балқандағы Дакия патшалығына қарсы жорық жоспарлаған болуы мүмкін. Алайда, 58 ж.б.д. галл тайпаларының жаппай қоныс аударуы ыңғайлы соғыс себебін (casus belli) ұсынып, Цезарь соғысқа дайындалды.
Rising politician and general Julius Caesar was the Roman commander and agonist of the war. As a result of the financial burdens of being consul (the highest office in the Roman Republic) in 59 BC, Caesar had incurred significant debts. To strengthen Rome's position among the Gauls, he had paid substantial money to Ariovistus, king of the Suebi, to cement an alliance. Through his influence as part of the First Triumvirate (the political alliance which comprised Marcus Licinius Crassus, Pompey, and himself) during his consulship, Caesar had secured his assignment as proconsul (governor) to two provinces, Cisalpine Gaul and Illyricum, by passage of the Lex Vatinia. When the governor of Transalpine Gaul, Metellus Celer, died unexpectedly, the province was also awarded to Caesar at the suggestion of Pompey and Caesar's father in law, Lucius Calpurnius Piso Caesoninus. In the law granting him command of the provinces, Caesar was given a five year term as proconsul. This was longer than the traditional one year term that consuls received, enabling him to engage in a military campaign without fear of command turnover. Caesar had four veteran legions under his direct command initially: Legio VII, Legio VIII, Legio IX Hispana, and Legio X. As he had been governor of Hispania Ulterior in 61 BC and had campaigned successfully with them against the Lusitanians, Caesar knew most, perhaps even all, of the legions personally. He also had the legal authority to levy additional legions and auxiliary units as he saw fit. The assignment of the province that comprises what is now Northern Italy was helpful to his ambitions: the Po Valley and the adjoining regions had large numbers of Roman citizens, who could be enticed to sign up for legionary service. His ambition was to conquer and plunder some territories to get himself out of debt. It is possible that Gaul was not his initial target; he may have been planning a campaign against the Kingdom of Dacia in the Balkans instead. However, a mass migration of Gallic tribes in 58 BC provided a convenient casus belli, and Caesar prepared for war.
Соғыс басталуы Хельветилерге қарсы науқан
Гелветтер Швейцария тауларымен және Рейн мен Ронда өзендерімен шектелген жазықта мекендеген, бір-бірімен байланысты бес галл тайпасының конфедерациясы болды. Олар солтүстік және шығыстан герман тайпаларының күшейген қысымына тап болып, б.з.д. 61 жылы көші-қон жоспарлай бастады. Олар Галлия арқылы қазіргі Францияның Сентон аймағына жетуді ниеттенді, Альпі тауларын айналып, Эдуй (Римнің одақтасы) жерлерінен өтіп, Трансальпій Галлияның рим провинциясына жетпек болды. Бұл хабар тарағаннан кейін көрші тайпалар алаңдады, ал Рим бірнеше тайпаларға елшілер жіберіп, Гелветтерге қосылмауға көндіруге тырысты. Римде герман тайпалары Гелветтер бос қалдырған жерлерді басып алады деген қауіп күшейді. Римдіктер герман тайпаларына қарағанда галлдарды көрші тұруға артық жақсы көретін. 60 жылғы консулдың бірі (Метелл) және б.з.д. 59 жылғы консулдың бірі (Цезарь) екеуі де галлдарға қарсы жорыққа басшылық етуге ниеттенді, бірақ сол кезде олардың екеуінің де соғысқа себеп болатын жағдай (casus belli) болмады. 58 жылғы 28 наурызда Гелветтер көші-қонды бастады, барлық халқы мен малын алып жүрді. Көші-қон тоқтатылмауы үшін олар ауылдарын және қоймаларын өртеп жіберді. Олар рим жерлерінен өтуге рұқсат сұрады. Цезарь осы өтінішті қарастырды, бірақ ақырында одан бас тартты. Галлдар солтүстікке бұрылып, рим жерлерін толығымен айналып өтті. Римге төнген қауіп сейілгендей болды, бірақ Цезарь әскерін шекарадан өтізіп, Гелветтерге ешқандай себепсіз шабуыл жасады. Осылайша тарихшы Кейт Гилливер айтқандай, "өз мансабын арттыруға ұмтылған генерал басқарған агрессивтік соғыс" басталды. Цезарьдің галлдардың Римге кіру туралы өтінішін қарастыруы – шешімсіздік емес, уақытты ұстау амалы болды. Көші-қон туралы жаңалық Римге жеткен кезде, ол Трансальпій Галлияға асығып, жол бойы екі легион мен бірнеше қосымша әскер жинады. Ол галлдарға бас тартуын жеткізді, содан кейін Италияға оралып, бұрынғы сапарында жинаған легиондар мен үш тәжірибелі легионды жинады. Цезарьдің қазір 24 000-30 000-ға жуық легионерлік әскері және көптеген қосымша әскері болды, олардың көп бөлігі галлдар еді. Ол солтүстікке қарай Саона өзеніне беттеді, онда Гелветтерді өткел ортасында ұстап алды. Олардың үштен екі бөлігі өзеннен өтіп кеткен еді. Ол көпүрлі көпірді пайдаланып бір күні ішінде өзеннен өтті. Ол Гелветтердің соңынан еріп, бірақ қолайлы жағдайды күтіп, шайқасқа түспеді. Галлдар келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ Цезарьдің талаптары қатал болды (мүмкін, әдейі, өйткені ол оны тағы бір кешіктіру тактикасы ретінде пайдаланған болуы мүмкін). 20 маусымда Цезарьдің азық-түлігі таусылып, оны Бібрактедегі одақтас аумаққа баруға мәжбүр етті. Оның әскері Саона өзенінен оңай өтіп кеткенімен, жабдықтау колоннасы әлі де жетпеді. Гелветтер римдіктерді озуға және Бой мен Тулинг тайпаларынан одақтастар табуға мүмкіндік алды. Олар осы мүмкіндікті пайдаланып, Цезарьдің артқы жасағына шабуыл жасады.
The Helvetii were a confederation of about five related Gallic tribes that lived on the Swiss plateau, hemmed in by the mountains and the rivers Rhine and Rhône. They had come under increased pressure from Germanic tribes to the north and the east and began planning for a migration around 61 BC. They intended to travel across Gaul to the Saintonge region of modern France, a route that would have taken them around the Alps and through lands of the Aedui (a Roman ally) into the Roman province of Transalpine Gaul. As word of the migration spread, neighboring tribes grew concerned, and Rome sent ambassadors to several tribes to convince them not to join the Helvetii. Concern grew in Rome that the Germanic tribes would fill in the lands vacated by the Helvetii. The Romans much preferred the Gauls to the Germanic tribes as neighbors. One of the consuls of 60 (Metellus) and one of 59 BC (Caesar) both wanted to lead a campaign against the Gauls, though neither had a casus belli at the time. On 28 March in 58 BC, the Helvetii began their migration, bringing along all their peoples and livestock. They burned their villages and stores to ensure the migration could not be reversed. Upon reaching Transalpine Gaul, where Caesar was governor, they asked permission to cross the Roman lands. Caesar entertained the request but ultimately denied it. The Gauls turned north instead, entirely avoiding Roman lands. The threat to Rome was seemingly over, but Caesar led his army over the border and attacked the Helvetii unprovoked. So began what historian Kate Gilliver describes as "an aggressive war of expansion led by a general who was seeking to advance his career". Caesar's consideration of the Gallic request to enter Rome was not indecision, but a play for time. He was in Rome when news of the migration arrived, and he rushed to Transalpine Gaul, raising two legions and some auxiliaries along the way. He delivered his refusal to the Gauls, and then promptly returned to Italy to gather the legions he had raised on his previous trip and three veteran legions. Caesar now had between 24,000 and 30,000 legionary troops, and some quantity of auxiliaries, many of whom were themselves Gauls. He marched north to the river Saône, where he caught the Helvetii in the middle of crossing. Some three quarters had crossed; he slaughtered those who had not. Caesar then crossed the river in one day using a pontoon bridge. He followed the Helvetii, but chose not to engage in combat, waiting for ideal conditions. The Gauls attempted to negotiate, but Caesar's terms were draconian (likely on purpose, as he may have used it as another delaying tactic). Caesar's supplies ran thin on 20 June, forcing him to travel towards allied territory in Bibracte. While his army had easily crossed the Saône, his supply train still had not. The Helvetii could now outmaneuver the Romans and had time to pick up Boii and Tulingi allies. They used this moment to attack Caesar's rearguard.
Бибракте шайқасы
Бибракте шайқасында галлдар мен римдіктер күнінің көп бөлігін шайқасты. Қызу шайқастан кейін римдіктер жеңіске жетті. Цезарь әскерлерін төбеге орналастырды, бұл галлдарды қиын жағдайға түсірді, өйткені олар төбеден шабуылға ұшырады. Гелветтер шайқасты мүмкін шалақ әрекетпен бастады, римдіктер оны оңай кері қайтарды. Бірақ, Бои және Тулинги римдіктерді асырып өтіп, олардың оң қанатына шабуыл жасады. Осы сәтте римдіктер қоршауға түсті. Содан кейін қызу шайқас басталды. Легионның соңғы қатарындағы сарбаздарға кері бұрылуға бұйрық берілді. Олар енді тек арттан шабуылға ұшырағаннан гөрі екі бағытта соғысты, бұл Гилливердің айтуынша, таптырмас тактикалық шешім болды. Ақырында, гельветтер жеңіліп, қашқанда кетті. Римдіктер аз қалған бои және тулингилерді олардың лагерьлеріне дейін қуды, жауынгерлерді, сондай-ақ әйелдер мен балаларды өлтірді. Цезарь әскері жаралыларды емдеу үшін үш күн демалды. Содан кейін олар гельветтерді қуды, олар басылып берді. Цезарь оларды Рим мен одан да қауіпті герман тайпалары арасында буферлік аймақ құру үшін өз жерлеріне қайтуға бұйрық берді. Ол тұтқынға алынған гельвет лагерінде грек тілінде жазылған санақ табылғанын және зерттелгенін мәлімдеді: барлығы 368 000 гельвет, оның ішінде 92 000-ы еңбекке жарамды ер адамдар, үйлеріне қайтуға 110 000-ы ғана тірі қалды. Тарихшылардың пікірінше, нақты саны 20 000-50 000 аралығында болған, ал Цезарь үгіт мақсатында осы санды арттырып көрсеткен. (Толық мәліметтер үшін төмендегі тарихнама бөлімін қараңыз). Бибракт, сол кезде галлдық Эдуи тайпасының сауда орталығы болған, б.з.д. 52 жылы галлдық көтеріліс кезінде қайтадан маңызды рөл атқарды. Верцингеторикс өзі басқа галлдық көшбасшылармен Цезарь мен римдіктерге қарсы көтеріліс жоспарлау үшін осы жерде кездесті. Верцингеторикс көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Бибракт жақын маңдағы гөріністері жақсырақ болғандықтан, бірте-бірте тасталып қалды.
In the ensuing Battle of Bibracte, the Gauls and Romans fought for the better part of the day. After a hotly contested battle, the Romans eventually gained victory. Caesar had set up his legions on the slope of a hill, which put the Gauls at a disadvantage as they had to fight uphill. The Helvetii started the battle with a probable feint, which the Romans easily repulsed. However, the Boii and Tulingi then outmaneuvered the Romans and attacked their right flank. At this point, the Romans were surrounded. A heated battle ensued. The men in the legion's last line were ordered to turn their backs around. They now fought on two fronts instead of just being attacked in the rear, which Gilliver describes as a brilliant tactical decision. Eventually, the Helvetii were routed and fled. The Romans chased the now outnumbered Boii and Tulingi back to their encampments, killing the fighters as well as slaying the women and children. Caesar's army rested for three days to tend to the wounded. They then gave chase to the Helvetii, who surrendered. Caesar ordered them back on their lands to provide a buffer between Rome and the even more feared Germanic tribes. In the captured Helvetian camp Caesar claims that a census written in Greek was found and studied: of a total of 368,000 Helvetii, of whom 92,000 were able bodied men, only 110,000 survivors remained to return home. Historians believe the total was likely between 20,00050,000, with the excess exaggerated by Caesar for propaganda purposes. (See historiography section below for a detailed accounting). Bibracte, then the commercial hub of the Gallic Aedui tribe, would again play a crucial role during the Gallic uprising of 52 BC. Vercingetorix himself met with other Gallic leaders there to plot the rebellion against Caesar and the Romans. After Vercingetorix's revolt failed, Bibracte was slowly abandoned for other more prosperous settlements nearby.
Суэбтерге қарсы жорық
Кейін Цезарь назарын германдық суэбтерге бұрды, оларды да жеңгісі келді. 59 жылы Сенат суэбтердің патшасы Ариовистты «Рим халқының досы және одақтасы» деп жариялаған, сондықтан Цезарь суэбтерді сатқындыққа тарту үшін нақты себеп іздеді. Ол бұл мүмкіндікті Хельветийлерді жеңгеннен кейін тапты. Галлия тайпаларының бірі оны құттықтап, римдіктерді басқа галлдарға қарсы пайдалану үшін жалпы жиналыс өткізуді ұсынды. Адуан үкіметінің басшысы және галлдық делегацияның өкілі Дивикияк Ариовисттің жаулап алуларынан және ол тұтқынға алғандардан алаңдады. Цезарь эдуилердің ұзақ жылдар бойы берген адалдығын қорғау қажеттігімен қатар, бұл оған Римнің шекарасын кеңейтуге, әскердегі адалдықты нығайтуға және оны Римнің шетелдегі әскерлерінің бас қолбасшысы ретінде бекітуге мүмкіндік берді. Суэбтердің одақтасы болған Харудтардың эдуилерге шабуыл жасауы және жүз суэб руының Рейннен Галлияға өтуге тырысып жатқандығы туралы хабар Цезарьға 58 жылы Ариовистқа қарсы соғыс ашуға қажетті себепті берді. Ариовисттің Секуанның ең ірі қаласы Весонтионды басып алуға ниеттенгенін білген Цезарь сол қалаға қарай жорыққа шықты және Ариовистен бұрын жетті. Ариовист Цезарьға елшілерді жіберіп, кездесуді сұрады. Олар қала сыртындағы төбеде бейбіт келісімге келді. Бірақ германдық атты әскерлер төбеге жақындап, Цезарьдің қасындағы әскерге тас лақтырғанда келісім бұзылды. Екі күннен кейін Ариовист тағы да кездесуді сұрады. Жоғары лауазымды шенеуніктерді жібергісі келмеген Цезарь өзінің сенімді досы Валериус Процилл мен Ариовистпен табысты сауда жасаған саудагер Каиус Меттийді жіберді. Ариовист елшілерді қорлап, тізбекке бұйрады. Ариовист екі күн жол жүріп, Цезарьдің артынан 3 шақырым қашықтықта лагерь құрды, осылайша оның одақтас тайпалармен байланысын және жабдықтау жолдарын кесті. Ариовистті шайқасқа шақыруға мүмкіндік таппаған Цезарь Ариовисттің орнына жақын жерде екінші, кішкентай лагерь салуға бұйрық берді. Келесі күні таңертең Цезарь екінші лагерьдің алдында одақтас әскерлерін жинап, легиондарын Ариовистке қарай жылжытты. Әрбір бес легионға және квесторына жетекшілік етуге тапсырылды. Цезарь оң жақ қапталда тұрды. Ариовист өзінің жеті тайпалық құрамын тізіп, қарсы тұрды. Публий Красс, Марк Крастың ұлы жасаған шабуылдың арқасында Цезарь соғыста жеңіске жетті. Германдық тайпалар римдіктердің сол жақ қанатын кері қайтара бастағанда, Красс кавалериясын шабуылға жіберіп, тепе-теңдікті қалпына келтірді және үшінші қатардың когорталарын шақырып алды. Соның салдарынан германдықтардың барлық қатары бұзылып, қашқанға ұшты. Цезарь Ариовисттің жүз жиырма мың әскерінің көп бөлігі қаза тапқанын мәлімдеді. Ол және оның қалған әскері Рейннен өтіп, Римге қарсы соғысқа енді ешқашан қатыспады. Рейн маңында лагерь құрған суэбтер үйлеріне қайтты. Цезарь жеңіске жетті. Ол бір жылдың ішінде Римнің екі ең қауіпті жауынан жеңіліс тапты. Осы қарбалас науқаннан кейін ол губернаторлық міндетінің әскери емес жақтарымен айналысу үшін Трансальпілік Галлияға оралды. Осы кезде ол бүкіл Галлияны жаулап алуды жоспарлаған болуы мүмкін.
Caesar then turned his attention to the Germanic Suebi, whom he also wished to conquer. The Senate had declared Ariovistus, king of the Suebi, a "friend and ally of the Roman people" in 59 BC, so Caesar needed a convincing casus belli to betray the Suebi. He found his excuse following victory over the Helvetii. A group of Gallic tribes congratulated him and sought to meet in a general assembly, hoping to leverage the Romans against other Gauls. Diviciacus, the head of the Aeduan government and spokesmen for the Gallic delegation, expressed concern over Ariovistus' conquests and for the hostages he had taken. Not only did Caesar have a responsibility to protect the longstanding allegiance of the Aedui, but this proposition presented an opportunity to expand Rome's borders, strengthen loyalty within Caesar's army and establish him as the commander of Rome's troops abroad. With the attack of the Harudes (an apparent Suebi ally) on the Aedui and the report that a hundred clans of Suebi were trying to cross the Rhine into Gaul, Caesar had the justification he needed to wage war against Ariovistus in 58 BC. Learning that Ariovistus intended to seize Vesontio, the largest Sequani town, Caesar marched towards it and arrived before Ariovistus. Ariovistus sent emissaries to Caesar requesting a meeting. They met under a truce at a knoll outside of town. The truce was violated when Germanic horsemen edged towards the knoll and threw stones at Caesar's mounted escort. Two days later, Ariovistus requested another meeting. Hesitant to send senior officials, Caesar dispatched Valerius Procillus, his trusted friend, and Caius Mettius, a merchant who had traded successfully with Ariovistus. Insulted, Ariovistus threw the envoys in chains. Ariovistus marched for two days and made camp 2 mile (3 km) miles behind Caesar, thus cutting off his communication and supply lines with the allied tribes. Unable to entice Ariovistus into battle, Caesar ordered a second smaller camp built near Ariovistus' position. The next morning Caesar assembled his allied troops in front of the second camp and advanced his legions in towards Ariovistus. Each of Caesar's five legates and his quaestor were given command of a legion. Caesar lined up on the right flank. Ariovistus countered by lining up his seven tribal formations. Caesar was victorious in the ensuing battle due in large part to the charge made by Publius Crassus, son of Marcus Crassus. As the Germanic tribesmen began to drive back the Roman left flank, Crassus led his cavalry in a charge to restore balance and ordered up the cohorts of the third line. As a result, the whole Germanic line broke and began to flee. Caesar claims that most of Ariovistus' one hundred and twenty thousand men were killed. He and what remained of his troops escaped and crossed the Rhine, never to engage Rome in battle again. The Suebi camping near the Rhine returned home. Caesar was victorious. In one year he had defeated two of Rome's most feared enemies. After this busy campaigning season, he returned to Transalpine Gaul to deal with the non military aspects of his governorship. At this point it is possible he had already decided he would conquer all of Gaul.
57 б.з.д. шығыстағы жорықтар
58 жылғы Цезарьдің керемет жеңістері галл тайпаларын алаңдатты. Көптегендер Цезарь бүкіл Галлияны басып алуға тырысады деп дұрыс болжады, ал кейбіреулері Риммен одақтасуға ұмтылды. 57 жылғы науқан маусымы басталғанда, екі тарап та жаңа әскерлерді жинаумен айналысты. Цезарь алдыңғы жылға қарағанда екі легион артық алып, 32 000-ден 40 000-ға дейін сарбаз бен қосымша жасақтармен жолға шықты. Галлдар жинаған әскердің нақты саны белгісіз, бірақ Цезарь 200 000 адаммен шайқасатынын мәлімдеді. Тағы да бір галл тайпаларының арасындағы қақтығысқа араласып, Цезарь қазіргі Бельгия аумағымен шектесетін аймақты мекендеген белг тайпалар конфедерациясына қарсы жорық жасады. Олар жақында Риммен одақтас тайпаға шабуыл жасаған еді, ал әскерімен кездесуге аттанғаннан бұрын Цезарь ремилер мен басқа көрші галлдарға белгтердің әрекеттерін тергеп-тексеруді бұйырды. Белгтер мен римдіктер Бибракс маңында кездесті. Белгтер ремилерден бекінілген оппидумды (басты елді мекенді) басып алуға тырысты, бірақ сәтті болмады, соңынан жақын маңдағы ауылдарды тонауға көшті. Екі тарап та шайқастан қашуға тырысты, себебі екеуінің де азық-түлігі жетіспеді (Цезарь үшін үнемі қайталап тұратын мәселе, ол тәуекелге бара жатып, бірнеше рет жүк көлігін қалдырып кетті). Цезарь белгтерге тиімсіздік туғызатынын білген бекіністер салуға бұйрық берді. Шайқасқа түсудің орнына белг әскері жай ғана тарап кетті, оларды оңай қайта жинауға болатын. Цезарь мүмкіндік туғанын сезді: егер ол әскердегілерді үйлеріне қайтарып жіберсе, олардың жерлерін оңай басып алуға болады. Оның әскерінің жылдамдығы алдағы жеңістерінде маңызды рөл атқарды. Ол қазіргі Вильнёв-Сен-Жермендегі белгтік суессиондардың оппидумына асығып, оны қоршауға алды. Белг әскері Цезарьдің артықшылығын жою үшін қараңғы түнгі уақытта қалаға жасырын кірді. Римдіктердің қоршауға дайындықтары шешуші факторға айналды: галлдар римдік стильдегі кең ауқымды қоршау соғысын білмеді, ал римдіктердің дайындықтарының күші галлдарды дереу бас игізуге мәжбүр етті. Бұл жағдай кең ауқымға тарады: жақын маңдағы белловактар мен амбиондар да дереу бас иді, римдіктер күшті әскерді ешқандай шайқассыз жеңгенін түсінді. Бірақ барлық тайпалар да осылай қорқып қалған жоқ. Нервийлер аттребаттармен және виромануилермен одақтасып, римдіктерге тұзақ құруды жоспарлады. Саби өзені маңындағы шайқас Цезарь үшін ұятқа толуға жақын болды, ал римдіктердің жеңісі ауыр күреспен келді.
Caesar's stunning victories in 58 BC had unsettled the Gallic tribes. Many rightly predicted Caesar would seek to conquer all of Gaul, and some sought alliance with Rome. As the campaigning season of 57 BC dawned, both sides were busy recruiting new soldiers. Caesar set off with two more legions than the year before, with 32,000 to 40,000 men, along with a contingent of auxiliaries. The exact number of men the Gauls raised is unknown, but Caesar claims he would fight 200,000. Intervening again in an intra Gallic conflict, Caesar marched against the Belgae tribal confederation, who inhabited the area roughly bounded by modern day Belgium. They had recently attacked a tribe allied with Rome and before marching with his army to meet them, Caesar ordered the Remi and other neighboring Gauls to investigate the Belgae's actions. The Belgae and the Romans encountered each other near Bibrax. The Belgae attempted to take the fortified oppidum (main settlement) from the Remi but were unsuccessful and chose instead to raid the nearby countryside. Each side tried to avoid battle, as both were short on supplies (a continuing theme for Caesar, who gambled and left his baggage train behind several times). Caesar ordered fortifications built, which the Belgae understood would give them a disadvantage. Instead of making battle, the Belgic army simply disbanded, as it could be re assembled easily. Caesar realized an opportunity was presenting itself: if he could beat the men from the army home, he could take their lands with ease. His armies' travel speed proved to be a crucial aspect of his ensuing victories. He rushed to the Belgic Suessiones' oppidum at what is now Villeneuve Saint Germain and laid siege to it. The Belgic army nullified Caesar's advantage by sneaking back into the city under cover of darkness. The Roman siege preparations proved to be the decisive factor: grand Roman style siege warfare was unknown to the Gauls, and the might of the Romans' preparations drove the Gauls to surrender promptly. This had a ripple effect: the nearby Bellovaci and Ambiones surrendered immediately afterward, realizing the Romans had defeated a powerful army without any combat. Not all the tribes were so cowed though. The Nervii allied with the Atrebates and Viromandui, and planned to ambush the Romans. The ensuing battle of the Sabis was nearly a humiliating defeat for Caesar, and the Roman victory was very hard won.
Нервидің шабуылы: Сабиздер шайқасы
Нервилер Самбра өзені бойында сақшылыққа орналасып, римдіктерді күтіп, лагерь құруға кіріскенде оларға шабуыл жасауға дайын болды. Римдіктер Нервилерді байқады, содан соң шайқас басталды. Нервилерді тоқтатып, негізгі күштері лагерьін бекітуіне мүмкіндік беру үшін римдіктер жеңіл атты әскер мен жаяу әскерін өзен арқылы жіберді. Нервилер шабуылды оңай жеңіп алды. Цезарьге тән емес қадам ретінде, ол лагерьін қорғау үшін жаяу әскерін орналастырмау арқасында қатысты қателік жасады. Нервилер осы мүмкіндікті пайдаланып, барлық күштерімен өзенді жылдам кесіп өтіп, римдіктерді күтпеген және дайынсыз жағдайда ұстады. Шайқас басталғанда, екі легион әлі келмеген еді, ал Нервилерде кемінде 60 000 жауынгер болды. Резервтік легиондар багаж пойызының 8 000 малын күтіп, колоннаның соңында, артта қалды. Дегенмен, әскерлер пойыздан тәуелсіз әрекет ете алғандықтан, алдыңғы легиондар шайқасқа дайын болды. Римдіктердің жоғары тәртібі мен тәжірибесі көмектесті, олар жедел түрде шайқас шегін құрды. Орталық және сол қанаттары сәттілікпен Атребаттарды өзеннен қуды. Бұл руларға тиімді болды, себебі жартылай салынған лагерьтің қорғаусыз қалдырды, олар оны оңай басып алды. Римдіктердің жағдайын одан да нашарлатқан оң қанаты қиын жағдайға түсті. Олар қоршауға алынды, шайқас шебі қылыш тіктеуге тым тығыз болды және көптеген офицерлер қаза тапты. Жағдай соншалықты қиын болды, Цезарь өзі қалқанын алып, легионның алдыңғы қатарына қосылды. Оның қатысуы әскерлердің рухын көтеріп, әр жақтан қорғану үшін қоршау құруға бұйрық берді. Шайқастың бағытын өзгертетін нәрсе – Цезарьдің күшін қосып, Атребаттарды қуған X легион және соңынан келген екі легион болды. X легионның берік тұруы және күштердің уақтылы келуі Цезарьге қайта топтасуға, қайта орналасуға және Нервилерді Атребаттар мен Виромануи қашқаннан кейін жеңуге мүмкіндік берді. Цезарьдің өзімшілдігі жеңіліске жақын болды, бірақ легиондардың тәжірибесі және оның жеке күрестегі рөлі апатты керемет жеңіске айналдырды. Бельгиялықтар жеңіліп, герман тайпаларының көпшілігі Римге бағынуға мәжбүр болды. Науқанның соңында Цезарь Атлантика жағалауындағы тайпаларды бағындырды және Нервилердің одақтасы болған, бірақ капитуляция шарттарын бұзған Атуатуцимен аяқталды. Цезарь Атуатуцидің 53 000 адамын құлдыққа сатты. Заң бойынша, кіріс тек Цезарьге тиесілі болды. Ол қысқа жақындағанда, өзінің офицерлерінің біреуін Ұлы Сен-Бернар жотасына жіберді, онда жергілікті тайпалар қарсылық көрсетті; ол науқанды тоқтатты. Бірақ жалпы алғанда, Цезарь 57 ж.б.д. үлкен жетістікке жетті. Ол қарыздарын төлеу үшін көп байлық жинады және беделін батырлық деңгейіне көтерді. Оралғаннан кейін сенат оған 15 күндік алғыс айту (supplicatio) тағайындады, бұл бұрынғыдан ұзақ болды. Оның саяси беделі қазір зор болды. Ол қыста Галлияға қайта оралып, провинцияның әкімшілік мәселелерін шешті. Ол әскерін солтүстік Галлияда қыстады, онда тайпалар оларды бағындырып, азықтандыруға мәжбүр болды.
The Nervii set up an ambush along the river Sambre, lying in wait for the Romans who arrived and started setting up camp. The Romans detected the Nervii, and the battle began with the Romans sending a light cavalry and infantry force across the river to keep the Nervii at bay while the main force fortified its camp. The Nervii easily repulsed the attack. In an uncharacteristic move for Caesar, he made a serious tactical error by not setting up an infantry screen to protect the entrenching force. The Nervii took ample advantage of this, and their entire force crossed the river quickly and caught the Romans off guard and unprepared. As the battle began, two legions had not even arrived, whereas the Nervii had at least 60,000 fighters. The reserve legions were stuck at the end of the column, back, with the 8,000 animals of the baggage train. However, because the soldiers could operate independently of the train, the forwards legions were still ready for battle. The Romans' superior discipline and experience came in use and they quickly formed lines of battle. Their center and left wings were successful and chased the Atrebates across the river. To the tribes' advantage, this exposed the half built camp, and they took it easily. To make matters worse for the Romans, the right wing was in serious trouble. It had been outflanked, its line of battle had become too tight to swing a sword, and multiple officers were dead. The situation was so critical Caesar took up his shield and joined the front line of the legion. His mere presence greatly increased morale, and he ordered his men to form a defensive square to open the ranks and protect them from all sides. What turned the tide of battle was Caesar's reinforcements, the X legion which returned from chasing the Atrebates, and the two straggler legions that finally arrived. The strong stand by the X legion and the timely arrival of reinforcements enabled Caesar to regroup, redeploy and eventually repulse the Nervii once the Atrebates and Viromandui were put to flight. Caesar's cockiness had nearly ended in defeat, but the legions' experience combined with his personal role in combat turned a disaster into an incredible victory. The Belgae were broken, and most of the Germanic tribes offered submission to Rome. The end of the campaigning season saw Caesar conquer tribes along the Atlantic coast, and deal with the Atuatuci, who were allies of the Nervii but had broken the terms of surrender. Caesar punished the Atuatuci by selling 53,000 of them into slavery. By law, the profits were Caesar's alone. He saw a minor setback towards winter as he sent one of his officers to the Great St Bernard Pass, where local tribes fought back fiercely; he abandoned the campaign. But overall, Caesar had seen monumental success in 57 BC. He had accumulated great wealth to pay off his debts and increased his stature to heroic levels. Upon his return, the senate granted him a 15 day thanksgiving (supplicatio), longer than any before. His political reputation was now formidable. Again, he returned to Transalpine Gaul for the winter to see to the civil affairs of the province. He wintered his troops in northern Gaul, where the tribes were forced to house and feed them.
56 ж. б. з. б.: Венецияға қарсы жорық
Галлиялықтар қыс бойы рим әскерін азықтандыруға мәжбүр болғанына ашуланды. Римдіктер солтүстік-батыс Галлиядағы рулар тобы – венетилерден астық жинау үшін офицерлерін жіберді, бірақ венетилердің ойы басқаша болды және офицерлерді тұтқынға алды. Бұл салмақты қадам болды: олар бұл Римді ашуландыратынын біліп, Арморика тайпаларымен одақтасып, төбе қоныстарын нығайтып, флот дайындады. Венетилер мен Атлантика жағалауындағы басқа халықтар теңіз жүзуді жақсы білген және Атлантиканың құрдымды суларына лайықты кемелері болған. Ал римдіктер ашық теңізде теңіз соғысына дайын болған жоқ. Венетилер желкендерді пайдаланса, римдіктер ескекшілерге сүйенді. Рим Жерорта теңізінде құдіретті теңіз күшіне ие болған, бірақ ондағы сулар тыныш болғандықтан, мықтырақ кемелерді пайдалануға болмайтын. Дегенмен, римдіктер венетилерді жеңу үшін флот қажет екенін түсінді: венетилердің көптеген қоныстары шалқап жатқан және теңіз арқылы қол жеткізу оңай болды. Децим Брут флот префекті болып тағайындалды. Цезарь ауа райы мүмкіндік бергеннен кейін теңізге шығуды қалап, жаңа қайықтар тапсырыс берді және жаулап алынған Галлия аймақтарынан ескекшілерді жалдады, флоттың мүмкіндігінше тезірек дайын болуын қамтамасыз ету үшін. Легиондар құрлық арқылы жіберілді, бірақ бір бөлік емес. Гилливер бұл Цезарьдің өткен жылы Галлияда бейбітшілік орнады деген мәлімдемесіне қарсы дәлел деп санайды, өйткені легиондар көтерілістің алдын алу немесе оны басу үшін жіберілген көрінеді. Германия және Бельгия тайпаларын бағындыру үшін кавалерия жіберілді. Публий Красс басқаратын әскерлер Аквитанияға, ал Квинт Титурий Сабин Нормандияға әскерлерін алып барды. Цезарь қалған төрт легионын Луара өзенінің сағасына жақын жерде жиналған жаңа флотымен кездесу үшін құрлық арқылы жетектеді. Венетилер науқанның көп бөлігінде басымдыққа ие болды. Олардың кемелері аймаққа жақсы сай келетін, ал төбедегі бекіністері қоршауға алынғанда, оларды теңіз арқылы эвакуациялай алатын. Римдіктердің нашар кемелері науқанның көп бөлігінде портта тұрып қалды. Күшті әскері мен қоршау құралдарына қарамастан, римдіктер аз ғана үлгерді. Цезарь науқанды құрлықта жеңіске жеткізе алмайтынын түсінді және теңіз тынышқанша, рим кемелері тиімдірек болғанша науқанды тоқтатты.
The Gauls were embittered at being forced to feed the Roman troops over the winter. The Romans sent out officers to requisition grain from the Veneti, a group of tribes in northwest Gaul, but the Veneti had other ideas and captured the officers. This was a calculated move: they knew this would anger Rome and prepared by allying with the tribes of Armorica, fortifying their hill settlements, and preparing a fleet. The Veneti and the other peoples along the Atlantic coast were versed in sailing and had vessels suitable for the rough waters of the Atlantic. By comparison, the Romans were hardly prepared for naval warfare on the open ocean. The Veneti also had sails, whereas the Romans relied on oarsmen. Rome was a feared naval power in the Mediterranean, but there the waters were calm, and less sturdy ships could be used. Regardless, the Romans understood that to defeat the Veneti they would need a fleet: many of the Venetic settlements were isolated and best accessible by sea. Decimus Brutus was appointed prefect of the fleet. Caesar wished to sail as soon as the weather permitted and ordered new boats and recruited oarsmen from the already conquered regions of Gaul to ensure the fleet would be ready as soon as possible. The legions were dispatched by land, but not as a single unit. Gilliver regards this as evidence that Caesar's claims the prior year that Gaul was at peace were untrue, as the legions were apparently being dispatched to prevent or deal with rebellion. A cavalry force was sent to hold down the Germanic and Belgic tribes. Troops under Publius Crassus were sent to Aquitania, and Quintus Titurius Sabinus took forces to Normandy. Caesar led the remaining four legions overland to meet up with his recently raised fleet near the mouth of the river Loire. The Veneti held the upper hand for much of the campaign. Their ships were well suited to the region, and when their hill forts were under siege, they could simply evacuate them by sea. The less sturdy Roman fleet was stuck in harbor for much of the campaign. Despite having the superior army and great siege equipment, the Romans were making little progress. Caesar realized that the campaign could not be won on land and halted the campaign until the seas calmed enough for the Roman vessels to be most useful.
Морбиан шайқасы
Ақыры, римдік флот аттанды және Квиберон шығанағының жанындағы Бретань жағалауында венетиялық флотпен кездесті. Олар таңертеңнен күн батқанға дейін соғысты. Қағазда жүзінде венетиялықтардың флоты басымдық танытты. Олардың кемелерінің берік емен ағашынан жасалған құрылымы оларды таранудан тиімді түрде қорғады, ал биік конструкциясы кемедегілерді оқ-дәрілерден сақтады. Гилливердің айтуынша, олардың көп бөлігі балық аулау қайықтарынан аспады. Цезарь римдік кемелердің санын хабарламады. Римдіктердің бір артықшылығы болды – арқан ілгектер. Бұл оларға венетиялық кемелердің жақын келген жағдайдағы қанаттары мен желкендерін қиратуға мүмкіндік берді, осылайша оларды қолданудан шығарды. Ілгектер кемелерді жақынға тартып, кемеге шабуыл жасауға да мүмкіндік берді. Венетиялықтар арқан ілгектердің өмірге қауіпті екенін түсініп, шегінді. Бірақ жел басылып, римдік флот (желкенге тәуелді емес) оларды қуып жете алды. Римдіктер енді өздерінің батыл әскерлерін қолданып, кемелерге көптеп шабуылдап, галлдарды қалауынша жеңе алды. Римдіктер Бірінші Пуникалық соғыста корвус құрылғысын қолданып Карфагеннің басым күштерін жеңгендей, қарапайым технологиялық артықшылық – арқан ілгек – оларға басым венетиялық флотты жеңуге мүмкіндік берді. Галлияны бағындыру империяның Солтүстік-Батыс Еуропаға одан әрі кеңеюіне жол ашты. Август Германияға қарай жылжып, Эльбаға жетті, бірақ Тевтобург орманындағы апатты шайқастан кейін Рейн өзенін империялық шекара ретінде бекітті. Германияның бір бөлігін бағындыруға көмектескеннен басқа, 43 жылы Клавдий бастаған Британияның римдік жаулап алуы да Цезарьдің шабуылдарына сүйенді. Римнің гегемониясы тек бір үзіліспен, 406 жылы Рейннен өтуге дейін сақталды.
At last, the Roman fleet sailed, and encountered the Venetic fleet off the coast of Brittany near Quiberon Bay. They engaged in a battle that lasted from late in the morning until sundown. On paper, the Veneti appeared to have the superior fleet. Their ships' sturdy oak beam construction meant they were effectively immune to ramming, and their high profile protected their occupants from projectiles. The Veneti had some 220 ships, although Gilliver notes many were likely not much more than fishing boats. Caesar did not report the number of Roman ships. The Romans had one advantage—grappling hooks. These allowed them to shred the rigging and sails of the Venetic ships that got close enough rendering them inoperable. The hooks also allowed them to pull ships close enough to board. The Veneti realized the grappling hooks were an existential threat and retreated. However, the wind dropped, and the Roman fleet (which did not rely on sails) was able to catch up. The Romans could now use their superior soldiers to board ships en masse and overwhelm the Gauls at their leisure. Just as the Romans had beaten the superior forces of Carthage in the First Punic War by using the corvus boarding device, a simple technological advantage—the grappling hook—allowed them to defeat the superior Venetic fleet. Conquering Gaul enabled further expansion of the Empire into Northwestern Europe. Augustus would push into Germania and reach the Elbe, though settled on the Rhine as the imperial border following the disastrous Battle of the Teutoburg Forest. In addition to facilitating the conquest of parts of Germania, the Roman conquest of Britain led in 43 AD by Claudius also built on Caesar's invasions. The Roman hegemony would last, with only one interruption, until the Crossing of the Rhine in 406 AD.
Тарихнама
Галлия соғыстары туралы аздаған дереккөздер ғана сақталған. Галлдар өз халықтарының тарихын жазбағандықтан, галлдық көзқарас уақыттың ретінде жоғалып кетті. Юлий Цезарьдің жазбалары ақпараттың басты көзі болып табылады, бұл тарихшылардың жұмысын қиындатады, себебі ол оның пайдасына бағылған. Бұл қақтығысқа қатысты басқа бірнеше замандас еңбектер де бар, бірақ олардың ешқайсысы Цезарьдің жазғандарындай терең емес, және көпшілігі Цезарьдің мәліметтеріне сүйенеді. Оның Галлияны бағындырғаны сөзсіз. Алайда, мән-жайлар одан да белеңдеу.
Very few sources about the Gallic Wars survive. The Gauls did not record the history of their peoples and thus any Gallic perspective has been lost to time. The writings of Julius Caesar remain the main source of information, which complicates the task of historians as it is biased in his favor. Only a handful of other contemporary works refer to the conflict but none as in depth as Caesar's, and most rely on Caesar's account. The fact that he conquered Gaul is certain. The details, however, are less clear.
Комментарийлер
Бұл қақтығыстың негізгі қазіргі заманғы көзі – Юлий Цезарьдің "Галдық соғыс туралы естеліктері", ол 20 ғасырға дейін шындыққа жанасатын және дұрыс деп қабылдана келді. 1908 жылы Камиль Юллиан Галлия тарихының толық шолуын жасап, Цезарьдің баяндамасын сөзсіз шындық деп қабылдады. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тарихшылар Цезарьдің мәлімдемелерінің дұрыстығына күмән келтіре бастады. Тарихшы Дэвид Хениге халық және жауынгерлер санына қатысты мәліметтерге қарсы шығады. Цезарь Хельветтердің халқын бағалай алатынын айтады, себебі олардың лагерінде грек тілінде жазылған санақ болған, онда 263 000 хельвет және 105 000 одақтас тіркелген, олардың төрттен бірі (92 000) – жауынгерлер. Бірақ Хениге мұндай санақтың галлдар үшін жүзеге асыруы қиын болғанын, грек емес тайпалардың грек тілінде жазуының мәнісіз екенін және олардың көші-қоны кезінде осындай көптеген тас немесе ағаш тақтайшаларды тасымалдауының үлкен қиындық тудыратынын көрсетеді. Хениге дәл төрттен бірінің жауынгер екендігінің тым ыңғайлы жағдай екенін санайды, бұл Цезарь санақ бойынша емес, сандарды көбейтіп көрсеткен болуы мүмкін екенін ұсынады. Заманауи авторлар да Хельветтер мен олардың одақтастарының санының аз болғанын есептейді; Ливий олардың жалпы саны 157 000 болғанын болжады (бірақ Хениге бұл санның да дұрыс емес екеніне сенеді). Ханс Дельбрюк көшіп келген Хельветтердің саны 20 мыңнан аспайтынын, оның 12 мыңы жауынгерлер болғанын айтады. Гилливердің пікірінше, Хельветтер мен олардың одақтастарының саны 50 мыңнан аспаған. Усипеттер мен Тенкерилерге қарсы жорық кезінде Цезарь римдіктердің 430 000 адамнан тұратын лагерьге шабуыл жасағанын, олардың жеңісі толық болғанын, бірде-бір әскері жоғалмағанын және тайпалар жеңіліс кезінде жаппай өзін-өзі өлтіргенін айтады. Хениге мұндай оқиғаның мүмкін емес екенін, сондай-ақ 1947 жылы жазған Фердинанд Лот та осы пікірді қолдайды. Лот осы сандардың дұрыстығына тікелей күмән келтірген алғашқы заманауи авторлардың бірі болды, ол 430 000 жауынгерлік күшті сол кездегі үшін сенімсіз деп тапты. Гилливер де 430 000 санын абсурдты деп санайды, бірақ римдіктер ондаған мыңдаған адамды өлтірген болуы мүмкін екенін атап өтеді және римдіктердің шығыны болмағаны туралы мәлімдеме мүмкін деп санайды. Дегенмен, бейбіт тұрғындардың лагерін жою, тіпті римдік стандарттар бойынша да, өте қатыгездік болды. Бен Кирнан 430 мың санын шамадан тыс деп атап көрсеткенмен, Цезарьдің баяндамасына келісіп, бұл әрекетті геноцид деп сипаттайды. Заманауи ғалымдар "Естеліктерді" Цезарьдің өзінен гөрі оның беделін арттыру үшін жазылған өте шебер насихат құралы деп санайды. Хениге Цезарьдің фактілерге сүйенген тон мен оңай оқылатын жазуы оның таңғажайып мәлімдемелерін қабылдауды жеңілдеткенін атап өтеді. Ол өзінің күресін галлдардың қатыгездігіне қарсы әділ қорғаныс ретінде көрсетуге тырысты (бұл маңызды болды, өйткені Цезарь өзінің мәлімдемелеріне қайшы келетін агрессор болды). Ол өзінен үлкен жеңіске жеткенін және аз шығынға ұшырағанын көрсету арқылы, өзі мен римдіктердің құдайлардың қорғауында екеніне және Галлияның жалған дінге табынатын варварларына қарсы жеңіске жетулеріне сендіруді нығайтты. Жалпы алғанда, Хениге "Юлий Цезарь тарихтағы ең алғашқы және ең ұзақ уақытқа созылған сәтті "ақпаратты бұрмалаушылардың" бірі болып саналуы керек" деген қорытындыға келді. Гилливер де Цезарьді "ақпаратты бұрмалаушы" деп атайды, ол Римде сыртқы бейнеге мән берудің маңыздылығын түсінгенін атап өтеді. Курт Раафлауб, Хениге мен Гилливерден айырмашылығы, Цезарьдің жорығы қазіргі заманның стандарттары бойынша қорқынышты деп саналса да, сол кездегі стандарттарға қарағанда ерекше қатыгез болған жоқ деп айтады. Раафлаубтың айтуынша, Цезарь әдетте қажетсіз жағдайда шайқастан аулақ болуға тырысты және өз заманының көптеген генералдарына қарағанда мейірімді болуға тырысты. Бұл шындыққа сай келер ме, жоқ па, Цезарь өзінің жоғары моральдық қағидалары бар адам ретінде көрінуге көп күш жұмсады. Бұл Цезарьге өзін "варварлық" галлдармен салыстыруға және Раафлаубтың айтуынша, өзін "үлгілі римдік азамат" ретінде көрсетуге мүмкіндік берді. Раафлаубтың айтуынша, Цезарьдің еңбегі насихатқа толы, бірақ оның көпшілігі авторлардың сенгенінен де көп шындықты қамтиды. Ең бастысы, ол бұл оқиғадан Цезарь өзін қалай көргенін және басшы қалай билік ету керектігін көрсетеді. Раафлаубтың айтуынша, Цезарьдың галлдарды бағындыруы үйде жақсы қабылданатын және әділ бейбітшілік деп саналатын.
The main contemporary source for the conflict is Julius Caesar's Commentarii de Bello Gallico, which was largely taken as truthful and accurate until the 20th century. As late as 1908, Camille Jullian wrote a comprehensive history of Gaul and took Caesar's account as unerring. But after World War II, historians began to question if Caesar's claims stood up. Historian David Henige takes issue with the supposed population and warrior counts. Caesar claims that he could estimate the population of the Helvetii because in their camp there was a census, written in Greek on tablets, which would have showed 263,000 Helvetii and 105,000 allies, of whom exactly one quarter (92,000) were combatants. But Henige points out that such a census would have been difficult to achieve by the Gauls, that it made no sense to be written in Greek by non Greek tribes, and that carrying such a large quantity of stone or wood tablets on their migration would have been a monumental feat. Henige finds it oddly convenient that exactly one quarter were combatants, suggesting that the numbers were more likely exaggerated by Caesar than counted by census. Contemporary authors also estimated the population of the Helvetii and their allies was lower; Livy surmised that there were 157,000 overall (though Henige still believes this number is inaccurate). Hans Delbrück estimates that there were at most 20,000 migrating Helvetii, of whom 12,000 were warriors. Gilliver thinks there were no more than 50,000 Helvetii and allies. During the campaign against the Usipetes and the Tenceri, Caesar makes the incredible claim that the Romans attacked a camp of 430,000, their victory was total, they lost not a single soldier, and that upon losing the tribes committed mass suicide. Henige finds this entire story impossible, as did Ferdinand Lot, writing in 1947. Lot was one of the first modern authors who directly questioned the validity of these numbers, finding a fighting force of 430,000 to have been unbelievable for the time. Gilliver also considers 430,000 to be absurd, but does note that it was likely the Romans killed tens of thousands, and finds the claim of zero Roman losses possible. Still, the action to annihilate a non combatant camp was exceptionally brutal, even by Roman standards. Ben Kiernan, while noting the 430,000 to be exaggerated, otherwise accepts Caesar's account and describes the action as genocide. Ultimately, modern scholars see the Commentarii as a very clever piece of propaganda written by Caesar, built to make Caesar appear far grander than he was. Henige notes that Caesar's matter of fact tone and easy to read writing made it all the easier to accept his outlandish claims. He sought to portray his fight as a justified defense against the barbarity of the Gauls (which was important, as Caesar had been the aggressor contrary to his claims). By making it appear that he had won against overwhelming odds and suffered minimal casualties, he further reinforced the belief that he and the Romans were protected by the gods and destined to win against the heathen barbarians of Gaul. Overall, Henige concludes that, "Julius Caesar must be considered one of history's earliest and most durably successful 'spin doctors. Gilliver also calls Caesar a "spin doctor", noting that he realized the importance of keeping up appearances in Rome. Kurt Raaflaub argues, in contrast to Henige and Gilliver, that Caesar's campaign was not in fact exceptionally brutal compared to the standards of the day, even if it is considered ghoulish by modern standards. Raaflaub notes that Caesar generally tried to avoid battle where it was unnecessary, and tried to be more lenient than most generals of his time. Whether true or not, Caesar seems to go to great lengths to appear as having the moral high ground. This allows Caesar to compare himself favorably to the "barbarian" Gauls, and present himself, as Raaflaub puts it, as the "perfect Roman citizen". Raaflaub contends that Caesar's work is certainly full of propaganda, but that it has more truth to it than most authors believe. Above all, he argues that it shows how Caesar envisioned himself, and how he thought a leader ought to rule. Raaflaub notes that Caesar's subjugation of the Gauls would have been received favorably at home, and have been considered a just peace.
Әдебиетте
Цезарьдің латын тілінде жазылған "Комментарий де Белло Галлико" еңбегі – латын тіліндегі әсемдемесіз прозаның сақталған ең жақсы үлгілерінің бірі. Осы себепті ол латын тілі мамандары үшін қарқынды зерттеу нысаны болды және қазіргі латын тілі білімінде дәстүрлі түрде қолданылатын классикалық прозалық дереккөздердің бірі ретінде оқулық мәтін ретінде пайдаланылады. Ол "Gallia est omnis divisa in partes tres" деген атақты сөздермен басталады, яғни "Галлия үш бөлікке бөлінген". Кіріспесі Галлияға толық шолу ұсынады және әлемге әйгілі. Галлия соғыстары Франция мен Италиядағы, сондай-ақ қазіргі заманғы тарихи көркем әдебиеттерде танымал оқиғаларға айналды.
Caesar's Commentarii de Bello Gallico, in Latin, is one of the best surviving examples of unadorned Latin prose. It has consequently been a subject of intense study for Latinists and is one of the classic prose sources traditionally used as a standard teaching text in modern Latin education. It begins with the oft quoted phrase "Gallia est omnis divisa in partes tres", meaning "Gaul is a whole divided into three parts". The introduction is world famed for its overview of Gaul. The Gallic Wars have become a popular setting in modern historical fiction, especially that of France and Italy.
Ежелгі дереккөздер
Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.